NIý-IORK/VAShINGTON. Klımattyń ózgerýi, áskerı qaqtyǵystar men koronavırýs pandemııasy sekildi jeti aǵaıyndy jut álemniń kedeı jáne álsiz elderinde qatty bilindi. Sonyń saldarynan 2021 jyly shartaraptyń túkpir-túkpirindegi 235 mıllıon adam gýmanıtarlyq kómek pen qamqorlyqqa muqtaj. Bul – antırekord. О́tken jylmen salystyrǵanda atalǵan kórsetkish 40 paıyzǵa ulǵaıǵan.
Mundaı sandarmen bireýdiń mıyn ashytýdyń qajeti shamaly shyǵar. Biraq bul derekterdiń artynda ár adamnyń ómiri tur. Muqtaj adamdarǵa koronavırýstyń ózi ǵana emes, pandemııanyń kórinbeıtin áseri kóp zııan keltirmek. Koronavırýstan keıin bastalǵan ashtyq qanquıly kıllerge aınalýy múmkin.
Kúndelikti azyq tappaı júrgenderdiń sany byltyr shamamen 130 mıllıonnan 800 mıllıonǵa deıin kóbeıdi. Bul kórsetkish sol kezdegi vırýs juqtyrǵandar sanynan 8 ese kóp bolatyn.
Qaqtyǵystar men klımattyń ózgerýinen zardap shekken memleketter tamaq tapshylyǵynyń zardabyn qatty tartady.
Sonymen qatar elderdiń basshylyǵy halyqty jáne ekonomıkany pandemııadan qorǵaýǵa bólgen bıýdjetin kóbeıtip jatqanda da asharshylyq jalǵasa berdi. Mundaı apatqa jol bermeý maqsatynda jasalǵan halyqaralyq yntymaqtastyq qazirgi tańda qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı ǵana sekildi. Biraq ashtyq pen azyq-túlik tapshylyǵynyń aldyn alý – barlyq adamzatqa qajetti qadam.
Desek de, biz jumsalǵan ár dollardyń tıimdiligi múmkindiginshe mol bolýyn qamtamasyz etýimiz kerek. Sondyqtan Birikken Ulttar Uıymy men Dúnıejúzilik bank gýmanıtarlyq qajetti zattarmen qamtamasyz etýge kóbirek ınvestısııa salyp otyr. Daǵdarys bastalmaı turyp-aq, muqtaj halyqty gýmanıtarlyq qajetti zattarmen qamtý maqsatynda erterek áreket etýdiń tıimdiligi mol, paıdaly jáne ekonomıkalyq jaǵynan utymdy bolatyny aıqyndala tústi. Mundaı strategııa qıyn kezeńde damýdy da qamtamasyz etedi.
Mysaly, ótken jyly BUU men Qyzyl Krest / Qyzyl Jarty Aı qoǵamy Bangladeshtegi muqtaj adamdarǵa qolma-qol aqsha berip, olardyń mal-janynyń joıqyn sý tasqynynan zardap shekpeýine jaǵdaı jasap, apat bastalmastan buryn kómek qolyn sozdy. Osylaısha, tasqynnan keıingi qaldyqtardy jınap alýǵa jumsalatyn qarajattan eki ese az soma jumsaldy. Ári turǵyndardyń kópshiligine kómektesti.
Endeshe, keıingi kezde kúsheıip kele jatqan ashtyq apatyna jol bermes úshin osyndaı tásil qoldanyp jatyrmyz. Iаǵnı azyq-túlik tapshylyǵy jappaı asharshylyqqa ákelip soqpas úshin is-áreketke kóshtik. Onyń qatarynda tamaq tapshylyǵyna tikeleı áser etip kelgen aptap ystyq, zııankester, tabystyń azaıýy, óndiris kóleminiń baıaýlaýy men qaqtyǵystar sekildi uzaq merzimdi máselelerdi sheship, jańa daǵdarystyń aldyn alamyz.
Osy maqsatqa jetý úshin Halyqaralyq damý qaýymdastyǵy (IDA, Dúnıejúzilik Banktiń kedeı elder úshin qory) azyq-túlik qaýipsizdigi úshin 2020 jyldyń sáýiri men qazany arasyndaǵy alty aıda 5,3 mıllıard dollar bóldi. Bul soma qysqa merzimde koronavırýs pandemııasynyń aldyn alý, uzaq merzimde azyq-túlik qaýipsizdiginiń sebepterin joıýǵa baǵyttalǵan is-qımyldar men ınvestısııalarǵa jumsaldy.
Dúnıejúzilik bank qoldanystaǵy jobalarǵa bólingen qarajattardy qaıta qarap, Bangladeshtegi 620 myń álsiz shaǵyn jáne sút jáne qus ósiretin otbasyna aqshalaı kómek kórsetti. Pandemııa saldarynan aqsha aýdarymdary azaıady dep kútilgen Gaıtıde IDA egin ósirip, ony aman-esen jınaý úshin fermerlerge tuqym men tyńaıtqyshtar berdi. Uzaq ýaqyt boıy qyzmet kórsetip, turaqtylyqty qamtamasyz etetin sýarý jumystaryna qarajat bóldi. IDA azyq-túlik qaýipsizdigi men aýrýdyń órshýi bastalǵan kezde Daǵdarysqa qarsy áreket etý «terezesi» aıasynda 500 mıllıon dollar qarajat berdi.
Sol sııaqty, 2020 jyldyń maýsym aıynda BUU-nyń Tótenshe jaǵdaılardy joıý jónindegi ortalyq qory Somalıdegi azyq-túlik daǵdarysynyń aldyn alýǵa qarjylaı kómektesti. Shegirtke shapqynshylyǵy, sý tasqyny jáne koronavırýs úsheýiniń aldyn alý sharalary nátıjesinde derttiń dendep ketýine jol berilgen joq. Burǵylaý skvajınalaryn erte jańartý arqyly BUU sý kózderine qatysty daý-janjaldy boldyrtpaı, mal-jandy aman alyp qaldy, úı sharýashylyǵyn qarjylandyrýdy jaqsartty, halyq densaýlyǵyn nyǵaıtty jáne turǵyndardyń aýqymdy túrde qonys aýdarýyna jol bergen joq.
Koronavırýsqa qarsy tıimdi vaksınalar jasaý – kóp uzamaı álem pandemııany jeńip shyǵatynyn bildiredi. Biraq kóptegen osal elder úshin daǵdarystyń tereń jáne uzaqqa sozylatyn saldary bar. Bul – memleket kirisine, halyq densaýlyǵyna, tamaqtanýǵa, bilimge jáne búkil ekonomıkaǵa keltirilgen zardap.
Jyldam áreket etý daǵdarystyń saldaryn jeńildetýi múmkin. Sondyqtan qazirgi tańda túrli táýekelderdi baqylap, ony kúsheıtetin faktorlarǵa nazar aýdarýymyz kerek. Bolashaqta shyǵyndardy áldeqaıda kóbeıtip almaý úshin tıimdi erte áreket etý men uzaq merzimdi ınvestısııalar salý asa mańyzdy.
Dál qazir qaýipke qarsy áreket etý aqyldy, moraldyq turǵyda quptalatyn, tıimdi strategııa bolmaq. Adamdar ómirin saqtap qalý úshin birlese áreket etý arqyly álemniń eń muqtaj turǵyndaryn ashtyq pen azyq-túlik tapshylyǵynan qutqaramyz, bárimiz úshin jarqyn keleshektiń irgetasyn qalaımyz.
Mark LOÝKOK,
BUU Bas hatshysynyń gýmanıtarlyq máseleler jónindegi orynbasary,
Aksel van TROSENBÝRG,
Dúnıejúzilik banktiń basqarýshy dırektory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
