Qostanaıda qazaq mektebi nege az?

О́zge tilde oqyp júr talaı qazaq balasy...

Qostanaı qalasyndaǵy «Aeroport» jáne «Iýbıleınyı» dep atalatyn eki shaǵyn aýdanda eki birdeı jańa mektep paıdalanýǵa berildi. Ekeýi de aralas mektep. Shaǵyn aýdan turǵyndarynyń 80-90 paıyzy – qazaqtar. Biraq jańaǵy eki mektepte de qazaq synyby az, orys synyby áldeqaıda kóp. Til janashyrlary «Osy eki bilim mekemesin áý basta-aq qazaq mektebi etip ashý kerek edi. Bul ata-ananyń óz balasyn amalsyz ana tilinde oqytýyna yqpal eter edi. Jańa shaǵyn aýdandarda qazaq sany basym bolǵandyqtan, orys mektebiniń qajeti shamaly»  degen pikir aıtady.   

«Iýbıleınyıdaǵy» №27 aralas mekteptiń 1-synybynda 2 qazaq, 4 orys synyby; 2-synybynda 2 qazaq, 5 orys synyby bar.

Orys synyptarynda otyrǵan oqý­shy­lardyń 20-sy – qazaq, bir-ekeýi ǵana – orys balasy. Mek­tep dırektoryna kirip, jaǵ­daı surap kórip edik, ol kisi qala­lyq bilim bóliminiń ruq­satynsyz sóı­le­meıdi eken, bizge jaq ashpady. Alaı­da kelesi kúni basqa oqý oryndaryn ara­lap, birneshe mekteptiń basshy­lary­men tildesýdiń sáti tústi. Qala orta­ly­ǵyndaǵy orys tilin­de bilim beretin №2 mektep-lı­seıine bas suǵyp edik, munda oqyp jatqan balalardyń jartysy­nan kóbi qazaqtar eken. «Bizdiń oqý­shylardyń 60 paıyzdan astamy – qazaq balalary. Birinshiden, ata-analar til bilmeıdi, balalary­na kómektese almaıdy. Sondyq­tan balasyn bizge beredi. Ekinshiden, qazaq mektepterindegi oqý baǵ­dar­lamasyn meńgerý qıyn. О́ıt­keni balalardyń kóbi oryssha oılaıdy. Sol sebepti olarǵa orys tilinde oqyǵan ońaıyraq. Bala­laryn birinshi qazaq mektebine berip, 2-4 synyptarda orys sy­ny­byna ákeletin ata-analar jıi kezdesedi.

О́ıtkeni olar bala­synyń sabaǵyna aralasqysy kelmeıdi. Mundaı ata-analarǵa: «Bala óziniń ana tilin, túp-tamy­ryn bilip, óz ultynyń tarıhyn, mádenıetin boıyna sińirip eseıýi kerek», deımin. Biraq olar bul máselege bas qatyryp jatpaıdy. О́zim orys mektebin basqaryp otyrsam da, balalarym qazaq mektebinde bilim aldy. Bul – ár ata-ananyń paıym-túsinigine baı­lanysty óte kúrdeli másele», dedi mektep dırektory Gúlfııa Dándibaeva.

Odan salyp uryp Márııam Hákimjanova atyndaǵy №20 qazaq mektebine bardyq. Balalar qashyqtan oqyp jatqanymen dırektor kabınetinde eken, ol kisi de kókeıinde qordalanyp qalǵan biraz máseleni qozǵady.

– Balanyń tili jetilip, aıtqan­dy túsinip, oıyn aıqyn jetkizip kele jatqanda orys mektebine ketip qalyp jatatyny ókinishti. Al ata-ana balam tek jaqsy baǵa alsa deıdi. Qazaq mektebinde 3-ke oqyp júrgen bala orys mektebinde 4 pen 5-ke oqıdy degen túsinik qa­lyptasty. Balalardy qazaq mek­tepterine tartý maqsatynda jyl­da balabaqshalardy aralap, túsindirý jumystaryn júr­gizemiz. Biraq ata-ananyń kóbi jeke quqyǵyn buldap, «bala ózimdikige» salady. Árıne, kó­zin ashqannan bastap 6 jasqa deıin oryssha sóılep, odan keıin qazaq mektebine kelgen balaǵa oqý bastapqyda aýyr bolady. Bala qınalady. Al ata-ana ba­lanyń birden qazaqsha sóılep ket­kenin qalaıdy, muǵalimderden de sony talap etedi. Balany qazaq mektebine berý úshin erterek daıyndalý kerek qoı. Oǵan qulaq asyp jatqandar az. Qazir qazaq mektebinde sapaly bilim alýǵa barlyq jaǵdaı bar. Bilikti muǵalimder, sapaly oqýlyqtar, ınternet resýrstary jetkilikti. Biraq ózimizdiń qara kóz balǵyndarymyz orys mektepterine ketip jatyr. Alys­qa barmaı-aq qoıaıyq, osy ma­ńaıdaǵy orys mektepterindegi oqýshylardyń 70-80 paıyzy qazaq balalary, dedi mektep basshysy Hanzada Shynbolatova.

Degenmen bul mektepte ulty basqa 7-8 bala bar eken. Dı­rek­tordyń sózinshe, oqý­shy­lar­dyń ata-analary balalaryn «memlekettik tildi úırenip shyq­syn» degen nıetpen qazaq mektebine bergen.

Sebep pe, syltaý ma?

Qalany aralap, odan qaldy telefon, áleýmettik jeli ar­qy­ly balasy orys mektebinde oqyp júrgen turǵyndardan «Balańyzdy nege qazaq mektebine ber­medińiz?» – dep surap kórip edik, birinshiden, kópshilik ata-ana qazaq mektepterinde bilim sapasy tómen degendi jeleý etetinin baıqadyq. Mundaı taptaýryn túsinikti joqqa shyǵarýshylar balanyń óz ana tilinde bilim almaýyna mektep emes, ata-ana­nyń ózi kináli, qazir qazaq mektebin bitirgen balanyń kóbi birneshe tilde jetik sóıleıdi, qatarynan ozyq tur deıdi. Buǵan dálel re­tinde Reseıdiń Túmen ob­ly­syn­da týyp-ósken Álibek Baı­­mur­zın esimdi azamattyń áńgi­me­sin kel­tireıik.

«Buryn jurttyń bári meni Alesha dep ataıtyn. Toqsanynshy jyldary Qostanaıǵa kóship kel­dik. Túrimiz – qazaq, tilimiz – oryssha. Arǵy atalarym Qa­ra­sý­dy meken etken. Jappaı qý­ǵyn-súr­ginde Túmen asyp ketipti. Bala kezimde óz atam ákeleri kór­­­gen qıyndyqty jyr qylyp aı­typ otyratyn. Sol áńgimeleri emis-emis esimde qaldy. Eseıe kele atamnyń áńgimesin de, atam sóılegen tildi de umyttyq, óıt­keni orta sondaı boldy. Biraq Qostanaıǵa kele salysymen, keý­demdegi ata-baba rýhy qaıta oıana bastady. Ol kezde júk kóligin júrgizemin. Talaı jerdi sharladym. El kórip, jer tanyp, sol arqyly ózimdi ózim tanyp, birte-birte til úırene bastadym. Keıin balalarymdy da oılanbastan qazaq mektebine berdim. Odan utylǵan joqpyn. Qazir úlken ulymnyń jeke kásibi bar. Orys mektebin bitirgenderge jumys berip otyr. Ortanshy ulym Nur-Sultanda turady, úıi-kúıi, jekemenshik klınıkasy bar. Ol da orys mektebin bitirgenderge aılyq tólep otyr. Uldarymdy qazaqsha oqytpasam, týǵan tilinen, ulttyq bolmysynan aıyrylar edi. Biraq jastyń aty jas qoı, qazir bıznes pen resmı oryndardyń tili oryssha bolǵan soń ba, balalarym keıde oryssha sóıleýge beıim tu­rady. Ondaıda tyıyp tastap, jeti tilge jetik bolsań da, óz tilińdi tóbeńe kóterip júr dep qaıta-qaıta aıtyp otyramyn. Bir anyǵy, uldarym ákeleriniń júregi toqtap qalǵansha qazaqsha sóı­leıtin bolady. Tizgindi ji­ber­­­­­­meımin. О́ıtpesek el bolý­dan­­ qalamyz», dedi Á.Baımurzın.

Ekinshiden, biraz ata-ana­lar­dyń ózderi tildi jetik bil­meıdi. Otbasynda oryssha sóı­leıdi. Qazaq mektebindegi oqý­lyq tilin túsinbeıdi. Iаǵnı úıde balasyna kómektesip, sabaq túsin­dirip beretin shamasy joq. Son­dyqtan balasyn amalsyz orys mektebine berýge májbúr bolyp otyr.

– Qyzym qazaq mekte­binde oqydy. Tarıh, geografııa pán­derin túsinbeı ketti. Kó­mek­teseıin dep edim, ózim de tú­si­ne almadym, oqýlyq tili óte aýyr. So­dan keıin ulymdy sor­lat­paıyn dep M.Gorkıı atyn­da­ǵy orys gımnazııasyna berdim. Men sııaqty ata-analar kóp. Mysaly, balamnyń sy­nybynda 29 oqýshynyń 20-sy qa­zaq balalary, dedi Máýlen esim­­di 4-synyp oqýshysynyń ana­sy.

Atalmysh gımnazııada Dmı­trıı Gerashenko degen muǵalim bar. Ýkraın otbasynda, ózge til­di ortada ósken Dmıtrıı orta mek­tepti orys tilinde támamdap, A.Baıtursynuly atyndaǵy Qos­ta­naı ýnıversıtetinde qazaq tili men ádebıeti mamandyǵy boıynsha joǵary bilim alyp shyqty. Qazir orys mektebindegi qazaq ba­lalaryna qazaq tilin oqytyp júr. Bolmashy dúnıeni syltaý etip, balasyn orys mek­tepterine otyrǵyzǵan ata-analar qazaq tilin qurmetteýdi osy Dmıtrııden úırense ıgi.

Úshinshiden, ata-analardyń birazy «balam qazaq mektebine bar­sa, jasyq, jasqanshaq bolyp qalady» dep oılaıdy eken. Ádet­te qazaq mektebine kirseń, oqý­shylar bas ıip sálemdesip, ysy­rylyp jol berip, izet tanytyp turady. Orys mektepteriniń oqýshylary, kerisinshe, aldymda kisi kele jatyr eken-aý dep ele­meıdi. Qaǵyp-soǵyp óte shyǵady. Sol sebepti balanyń boıyna qa­zaq mektebi arqyly darıtyn izet­ti jasyqtyqpen shatastyrmaý­ ke­rek.

Biraz turǵyndarmen sóıles­ken­nen keıin balany qazaq mek­tebindegi partaǵa otyrǵyzý úshin jalań úgit-nasıhattyń azdyq ete­tinin ańǵardyq. Etnostyq qu­ra­my ár alýan óńirde qazaq mek­tep­teriniń múddesin qorǵap qalý úshin tıisti resmı oryndar da batyl qadamǵa barýy kerek.

Oblystyq bilim basqarmasy bıyl qazaq mektepteri az aýdandarda qazaq balalarynyń sanyn kóbeıtý jónindegi jol kar­ta­sy ázirlenetinin habarlady. Mu­nyń syrtynda, ata-analarǵa úı tapsyrmasyn daıyndaýǵa kó­mek kórsetý úshin qazaq tilinde oqy­tatyn synyptarda uzartylǵan kún toptary ashylmaq. Basqarma máli­metinshe, aımaqta sońǵy eki jyl ishinde 2 birdeı qazaq mek­tebi, 2 aralas mektep ashylǵan. Nátı­jesinde, qazaq mektebine bir jyl ishinde 1847 bala qosylyp, mem­lekettik tilde bilim alatyn oqý­shylardyń jalpy sany 32 784-ke jetken.

Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini óńirdegi til janashyrlary tarapynan kelip túsken my­nadaı usynys-tilekke kelip tireledi:

Birinshiden, aımaqta 489 orys mektebi, 118 qazaq mektebi bar. Iаǵnı orys mektepteri jetip artylady. Sondyqtan budan bylaı qala, aýdan sııaqty iri eldi mekenderde tek qazaq mektepteri ǵana salynýy kerek. Ekinshiden, memlekettik tilde tárbıe beretin balabaqshalardyń sany men sapasyn arttyrý qajet. Úshinshiden, ob­lystyq tilderdi damytý bas­qar­malarynyń nege mektep oqý­shylarynda sharýasy joq? Olar búginde tek memlekettik qyz­met­tegi eresek mamandarmen ǵana jumys júrgizip otyr. Osy oraıda, tilderdi damytý basqarmasy memlekettik tilde oqytatyn bi­lim mekemelerindegi bala sanyn art­­tyrý joldaryn izdestirip, osy maqsattaǵy úgit-nasıhat ju­mys­­­taryn jandandyrýy tıis. 

Qostanaı oblysy