Ana tilin meńgere bastaǵannan ol birte-birte ortanyń ulttyq qasıetterin boıyna sińiredi, onyń oılaý júıesi de, aqyl-oı órisi de, ulttyq nyshandary da aıqyndalady. Sondyqtan adamnyń ana tili – onyń ata-anasynyń tili emes, onyń ósken, tárbıelengen sanasyna sińgen til. Adam qaı tilde sóıleýmen birge sol tildiń grammatıkasyn, dybys ereksheligin, sóz baılyǵyn, ádebıetin ıgerip, sol tilde oılaý ádisin de meńgeredi. Bul psıhologııa, ásirese shetelde turatyn emıgranttarǵa, otarlanǵan halyqtarǵa tán.
Otarlaýshy ulttyń tilin, mádenıetin zorlap tańý eki jaqty psıhologııa týǵyzady. Bir jaǵynan, gıpertrofııalyq ulttyq ıdeıa, shovınızm, basqa tilderdi mensinbeý, yǵystyrý bolsa, ekinshi jaǵynan, ol atrofııa, baǵynyshty halyqtardy ultsyzdanýǵa, ulttyq qasıetterdiń, tildiń álsireýine ákeledi. Atrofııaǵa ushyraǵan ult ókilderiniń basym kópshiligi bóten tildi, mádenıetti de tereń qabyldamaı, óz qundylyqtarynan da biraz qol úzip, quldyraýǵa ushyraǵandar az emes. Olar ıntellektýaldyq ta, moraldyq jaǵynan da kemshin. Biraq ultsyzdaný indetine shaldyqqan ózderiniń qul bolǵanyn seze bermeı, ómirden óte beredi.
Sondyqtan Keńes Odaǵy sııaqty iri derjavanyń kúıreýi barlyq odaqtyq respýblıkalarda til tóńireginde árqıly psıhologııalyq kóńil kúı týǵyzdy. Baıyrǵy halyqtar derbes memlekettilikke qol jetkizip tóbeleri kókke jetip, emosııalyq jaǵdaı asyp-tasyp, keıde ulttyq jaýapkershilikti de umyttyrdy. Mysaly, Moldovada memleketik til moldovan (rýmyn) tilin jarııalaǵan tusta slavıandar basym aımaqtyń halqyn shoshyndyryp, olar bólinip ketti. Endi búgin Prıdnestrove – Reseıdiń yqpalyndaǵy halyqaralyq mártebesi joq aýmaq.
Táýelsizdik alý tilderdiń erkindik alýynan bastalyp, eń ótkir saıası máselege aınalyp, búginge deıin tııanaqty sheshimin taba alǵan joq.
Estonııa, Latvııa, Grýzııa sııaqty elderde orys tiline sheteltili mártebesi berilip, orys tili tek memlekettik emes mektepter men joǵary oqý oryndarynda oqytylady. Baltyq jaǵalaýyndaǵy elder aǵylshyn tilin bilýge zor mán beredi. О́zbekstan, Tájikstan memleketterinde orys tili tóńireginde problema joq deýge bolady, olarda slavıandar 5-6%-y quraıdy. Biraq olar búgin orys tilin bilýge múddeli, aqyly kýrstarǵa baryp, orys tilin úırenýde, sebebi Reseıde eńbek etip, tabys tabady, al tapqandary elderiniń bıýdjetiniń úlken qarjy kózi bolyp otyr. Ýkraınanyń Reseımen shekaralas aımaqtary halqynyń basym kópshiligi orys tilin basymyraq qoldasa, batys aımaqtary túgelge jaqyn orys tilin qoldamaıdy. Til máselesi eldiń birligi men tutastyǵyna zor yqpal etedi. Birqatar postsovettik elderde orys tilin otarlaýshy ulttyń tili dep baǵalap, onyń ústemdiginen arylýdy rýhanı táýelsizdiktiń kepili, quldyqtan erkindikke jetýdiń amaly dep esepteıdi. Árıne, óziniń qul bolǵanyn sezingen ult qana azattyqqa, tildik táýelsizdikke umtylady, sonymen birge otarlaýshy ulttyń órkenıetinen alystamaıdy.
Til saıasaty ár eldiń tarıhyna, demografııalyq jáne dinı quramyna, geosaıası jaǵdaıyna, bilim men mádenıetiniń erekshelikterine, eldegi saıası bıliktiń ustanymyna baılanysty. Kóp jaǵdaıda tildik ahýal dıasporalardyń sany men sapasyna, ustanymyna, tarıhı otandarynyń jaqyn-qashyqtyǵyna baılanysty. Tilderdiń ózindik ómirbaıany men geografııalyq aýmaǵy da bar. Mysaly, Qazaqstandaǵy alpysqa jýyq dıasporalardyń tarıhı otany, memlekettik tili bar, olar tarıhı otanyna oralyp ta jatady. Sonymen birge, birqatar dıasporanyń memlekettiligi, bir jerde shoǵyrlanǵan aýmaǵy joq. Sondyqtan bolar, bizdegi keıbir dıaspora ókilderi biryńǵaı qonystanǵan aýmaqty menshiktegisi keledi, keıde ol daý da týǵyzyp jatady. Ondaı dıasporalardyń Qazaqstanda sany qyryqqa jýyq.
Etnolıngvısterdiń tilder pıramıdasy degen sózi bar. Konstıtýsııa boıynsha barlyq tilder teń degenmen, memlekettik til pıramıdanyń tóbesinde, onan tómen basqa tilder ornalasady. Osyǵan sáıkes pıramıdanyń tórinde qazaq tili, onan tómen san jaǵynan kóp orys dıasporasy, onan da tómengi satyda jeti iri dıasporalar – ýkraın, ózbek, nemis, tatar, uıǵyr, belorýs, koreıler, eń tómengi satyda 124 etnostyq top ornalasady: olardyń 86-synyń sany myńnan, 42-siniń sany 200-den, 53-iniń sany 100-den aspaıdy. Al eger tilderdiń qoldaný aıasy turǵysynan saralasaq, pıramıdanyń basynda orys tili turady. Bul – kóptegen otarlanǵan ulttardyń taǵdyry.
Búginde qaı eldiń de ulttyq beınesi kúrdeli. Ár eldiń tilder máselesin retteýiniń óz modeli, qaıtalanbas úlgisi bar, sonymen birge ortaq zańdylyqtary, qaǵıdalary da bar. Onyń eń bastylary: tynyshtyqty qalasań, óz tilińdi saqta, bóten tildi syıla, sonymen birge ádiletti bolý; memlekettik tildi saıası da, lıngvıstıkalyq ta, ekonomıkalyq ta, quqyqtyq turǵydan da qorǵaý; til tilge jaý emes, biraq til tilge básekeles. Sondyqtan olardy qorǵaýdyń deńgeıi, ádisi, joldary árqıly.
Táýelsizdik alǵannan keıin memlekettilik qalyptastyrý jolynda jas memleketter ulttyq ıdeıany negizge aldy. Qazaqstan da ulttyq ıdeıany ustandy. 1993 jyly qabyldanǵan birinshi Konstıtýsııada eldiń konstıtýsııalyq qurylys negizderiniń bir mańyzdy qaǵıdasy bylaısha baıandalady: «О́zin ózi bıleıtin qazaq ulty memlekettliginiń túri retinde Qazaqstan Respýblıkasy óziniń barlyq azamatynyń quqyq teńdigin, qamtamasyz etedi». Bul baılam Qazaqstannyń qazaq ultynyń memleketi ekendigin aıqyn tııanaqtady. Sondaı-aq «Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik til – qazaq tili. Orys tili «ultaralyq qarym-qatynas tili bolyp tabylady» dep bekitti.
«Ultaralyq til» degenniń máni árqıly. Mysaly, AQSh-ta aǵylshyn tili, Germanııada nemis tili, Reseıde orys tili, Fransııada fransýz tili – ultaralyq til. Keńes ókimeti ydyraǵannan keıin Ázerbaıjanda, Tájikstanda, Túrikmenstanda orys tili ultaralyq til dep qabyldandy.
Ultaralyq qarym-qatynas tilderiniń memlekettik til qyzmetin de, memlekettiń ishindegi ártúrli etnostardyń qatynas tili fýnksııasyn da atqaratyndyǵy bul uǵymdy árqıly qabyldaýǵa negiz boldy. Qazaqstandyqtar arasynda áli de orys tilin ultaralyq qatynas tili dep te túsinýshiler kóp. Al 1995 jylǵy referendýmmen qabyldanǵan Konstıtýsııada «Biz, ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy baıyrǵy qazaq jerinde memlekettilik qura otyryp» degen sózdermen bastalady. Endi Qazaqstan qazaqtardyń ǵana emes, qazaqstandyqtardyń da memleketi bolyp tanyldy. Al «baıyrǵy qazaq jerinde» degen, el, jer qazaqtiki, al memleket barlyq ultqa ortaq, barlyǵynyń qorǵany, al «memleket quraýshy ult – qazaq» degen konsepsııaǵa keıinirek keldik. Sol kezde qazaqtardyń kóbi memleketimizdiń ulttyq negiziniń ózgergenin baıqamaǵan da bolar, pikirtalastar da aıtarlyqtaı órbimedi.
Referendým arqyly qabyldanatyn zańdardy halyq zer salyp úńilip oqı bermeıdi. Fransýz prezıdenti Fransýa Mıtteran (1981-1995) aıtty degen sóz bar: «Referendým tamasha jáne demokratııalyq dúnıe, biraq másele mynada, fransýzdarǵa bir suraq qoısaq, olar ekinshi suraqqa jaýap beredi». Bul tek fransýzdarǵa ǵana emes, Konstıtýsııany qoldaǵanda eldiń basym kópshiligi onymen muqııat tanysa bermeıdi. Olar memlekettiń saıası baǵytyn ǵana qoldady. Degenmen qazaqstandyqtar jańa Konstıtýsııany qoldap qatelespedi. Sebebi birulttyq, birtildi memlekettiń ulttyq ıdeıaǵa negizdelýi qısyndy, al kópetnosty toptardan turatyn memleketti jalpy azamattyq ıdeıa biriktiredi. Biz Konstıtýsııa daıyndaý barysynda fransýzdardyń tájirıbesine súıendik. Til máselesinde de olardan úırenetin, úlgi tutatyn máseleler kóp-aq. Árıne, Fransııa – otarlaýshy el. Fransýz tili HVI ǵasyrdan dıplomatııa men bilim tili bolǵan. Akademııa sózi – bizdiń túsinigimizde ǵylym, bilim shańyraǵy. Fransııada Akademııa fransýz tiliniń shańyraǵy, 1635 jyly onyń negizin qalaǵan kardınal Rıshele – Lıýdovık XIII tusyndaǵy premer-mınıstr. Ol fransýz tilin: «barynsha uqyptylyq jáne yntamen bizdiń tilimizdiń erejeler jınaǵyn daıyndap, sonymen birge ony tazalap, odan da sypaıy ónerler jáne ǵylymdar týraly pikirler aıtýǵa ıkemdeý» dep tapsyrma bergen. Jergilikti dıalektilerde sóıleýge tyıym salynyp, ony oryndamaǵany úshin mektep oqýshylaryn taıaqpen urǵan. Keıin fransýzdar otarlanǵan halyqtardy da fransýz tilinde sóılemegeni úshin uryp-soqqan.
Fransýzdar úshin ana tili – ári óner, ári mádenıet, ári ulttyq namys, sondyqtan tiline úlken kurmetpen qaraıdy. Ásirese, jazba tilge asa zor nazar aýdarady: grammatıkany durys bilý, orfografııa jáne pýnktýasııany meńgerý, eń bastysy – tildiń barlyq baılyǵyn paıdalanyp oıyn saýatty jetkizý.
Al Qazaqstan Konstıtýsııasynyń 7-babynyń birinshi tarmaǵyndaǵy «memlekettik til – qazaq tili» dep, ekinshi tarmaǵynda «memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady» delinedi. Osy «teń» sózine ásirese orys dıasporasy zor mán beredi. «Teń», birdeı degen qazaq jáne orys tilderi memlekettik tilder dep qabyldaıdy.
Taǵy bir jıi kezdesetin qatelik – «resmı» sózin qoldaný, orys tili resmı til dep túsiný. Til saıasaty tóńiregindegi termınderdi bizdiń halyq ajyrata bermeıdi.
II.
«Tatýlyqtan artyq jol joq»
Abaı
Qaı elde de til máselesin sheshý ońaı bolmaǵan. Úndistannyń til saıasaty – 1625 tilden, onyń ishinde 33 tildiń árqaısysynda mıllıonnan astam adam sóılegen azapty qaqtyǵystyń nátıjesi. Kóptegen qıyndyqqa qaramastan, Úndistanda til máselesi sátti sheshildi. О́z tilderin zańmen qabyldaǵan soń aımaqtar arasynda qaıshylyqtar tyıyldy. Al burynǵy otarshyldardyń tili – aǵylshyn tili ýaqytsha paıdalaný men saıası jáne ákimshilik tutastyqty saqtaýdyń jalǵyz amaly boldy.
Memlekettik tildi jarııalaý ony mindetti túrde birden paıdalaný degendi bildirmeıdi. 1963 jyly Aljırde Fransııadan táýelsizdik alǵannan keıin klassıkalyq arab tili dara resmı (memlekettik) jáne ulttyq bolyp jarııalandy. Fransýz tili otarlaýshylar tili retinde úzildi-kesildi qabyldanbady. Fransýz otarshylyǵyna baılanysty dúnıelerdiń barlyǵy maquldanbady. Degenmen Aljırde fransýz tili memlekettik til bolmasa da búginde keń qoldanylýda, al klassıkalyq arab tili dinı til bolyp kele jatyr. Osyndaı jaǵdaı Týnıste, basqa da elderde bar. Otarlaýshy ulttar otarlanǵan ulttardy óz mádenı, saıası, tildik yqpalynan shyǵarmaýǵa tyrysatyny da áser etedi.
Al Irlandııada ırland tili jarty ǵasyrdan astam memlekettik dep jarııalanǵanymen, ony ulttyq ıntellıgensııanyń keıbir ókilderi paıdalanady, al memlekettik til qyzmetin negizinen metropolııa tili – aǵylshyn tili atqaryp keledi.
Keńes memleketiniń ydyraýy etnostar arasynda árqıly etnopsıhologııalyq kóńil kúı týǵyzdy. Baıyrǵy otarlanǵan halyqtar rýhanı tirekti ózderiniń baı tarıhı murasynan, ımandylyq dástúrinen izdedi. Kóptegen etnostar, usaq etnostyq toptar arasynda kúızelis, abyrjý aıqyn sezildi, respýblıkalardaǵy jańa bılikti sol ulttyń bıligi dep qabyldady, buryn syılap úırenbegen ulttyq tilderge beıimdelý de qorqytty, burynǵydaı qorǵaıtyn ortalyqtyń joqtyǵy qynjyltty. Endi olar ózderin qysym kóretindeı, bolashaǵy joqtaı sezindi. Máskeýshildik, jalǵan da bolsa sanaǵa sińgen ınternasıonalıstik ıdeologııanyń ornyn toltyrý qajettigi týdy. Ortaq keńestik qoǵamdyq sana-sezim, ortaq namys, ortaq til ultsyzdanǵandar úshin yńǵaıly minez-qulyq týǵyzǵan, uly memlekettiń azamatymyz dep onyń jeńisterimen maqtanatyn sezim uıalady. Jazýshy, ulty chýkcha Iý.Rytheý (1930-2009) «sizdiń shyǵarmalaryńyz orys tilinde shyǵady» dep qyzyǵýshylyq tanytqan qazaq áriptesine, «ol bizdiń sorymyz, ana tilimizde oqýshy joǵalyp barady» depti. Búginde bul – reseılik kóptegen avtordyń taǵdyry. Barlyq etnostyń orys tilinde bilim alýy, sóıleýi teńdiktiń belgisindeı kórindi. Usaq etnostarǵa deıin basqa memlekettiń halyqtaryna mensinbeıtin astamshyldyq psıhologııa dáripteldi. Ulttyq sana-sezimderi jalpykeńestik ıdeologııaǵa sińisken dıasporalardyń baıyrǵy ulttyń táýelsiz memlekettigine kózqarastary jaǵymdy bola bermedi.
Burynǵy odaqtas respýblıkalarda, Qazaqstanda da kúrdeli etnosaıası jaǵdaı qalyptasty. Qazaq tiliniń memlekettik til mártebesi memlekettiń zańdylyǵyn, ulylyǵyn, mańyzdylyǵyn pash etti. Qazaqstan qazaqtyń atamekeni ekenin, ortaq tarıhı qundylyǵy, ulttyń tilegi, yqylasy bolyp kelgenin kórsetti. Qazaq tiliniń qazaqtardyń quqyqtyq jaǵdaıy basym kópshiligine romantıkalyq, qııaldaǵan armannyń oryndalǵanyn kórsetti. «Qazaq tili» qoǵamy eń yqpaldy til saıasatyn aıqyndaıtyn uıymǵa aınaldy. Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńinde qazaq tili orys balabaqshalary men mektepterinde de mindetti pán bolýy, joǵary oqý oryndarynda qazaq bólimderiniń ashylýy, respýblıkalyq gazet-jýrnaldarda qazaq tili máseleleriniń talqylanýy, memlekettik basqarý organdarynyń qazaq tilinde qyzmet ete bastaýy, qazaq tili kýrstarynyń jumys isteýi, qazaq tilinde ádebıetterdiń basylýy qýantty. Bul kezeńde qandaı kúrdeli qıyndyqtar kútip turǵanyn áli de sezbedik, problemalar ońaı sheshiletindeı kórdik.
Zań normalarymen qazaq tili memlekettik til dep bekitilgenimen, jeke adamdardyń til qatynastarynda óz zańdylyǵy, til tańdaý quqy bar, ony zańmen retteý múmkin emes, tek atqarǵan qyzmetine qaraı tildi meńgerýdi talap etýge bolady. Sondyqtan adamdardyń tildik minez-qulqyn keıde aýa raıyna teńeıdi. Tildik orta ǵana tilge ıkemdeıdi.
Shynynda da qazaqstandyqtardyń til saıasatyna yqylasy, zeıini, túsinigi birdeı emestigi túsinikti. Genetıkalyq jaǵynan jaqyn dıasporalardyń kózqarasy bir bólek te, al genetıkalyq tegi ózge dıasporalardyń psıhologııalyq shekaradan óte almaı júrgenderi barshylyq. Sondaı-aq tarıhı otany bar dıasporalar men tarıhı otany joqtardyń kóńil kúıi ózgeshe. Qoǵamdyq pikirde orys tiliniń taǵdyryna baılanysty alańdaýshylyq, qorqynysh pen úreı de, qazaq tili memlekettik til qyzmetin atqara alatynyna senimsizdik te oryn aldy. Bulaı shúbá keltirý de negizsiz emes edi. Sonymen birge orys tildi qazaqtar tóńireginde de oń pikir qalyptasa bermedi, basqa dıaspora ókilderine qazaq tilin áýeli qazaqtar bilsin deýge búgin de sebep bolady.
Al qazaqtar arasynda tildik, ulttyq saıasatty jeke bastyń paıdasymen baılanystyryp, memlekettik organdarda jumysqa turýǵa, joǵary oqý oryndaryna oqýǵa túskende jeńildiktermen paıdalanýǵa, jekeshelendirý barysynda, jer bólisinde artyqshylyqqa qol jetkizýge tyrysatyndar boldy. Izraılde ıvrıttiń jandanýyna baılanysty bılikke ıvrıt tilin biletin evreıler kelse, bizdiń elıtanyń birqataryn ana tili emes, tabys, aqsha, múlik qyzyqtyrdy. Olardyń kóbi óz urpaǵyna búgin aǵylshyn tilin bilgizip, shetelde bilim alýǵa, jumys isteýge tárbıeleıdi. Osylaı ult birligi, til tutastyǵy problemasy odan áli kúrdelendi.
Memlekettik ınstıtýttar, qoǵam qaıratkerleri, qazaq ıntellıgensııasy, jazýshylar, birqatar ǵalymdar, sondaı-aq orys tiliniń ústemdigin qoldaıtyn, qazaq tiliniń bolashaǵyna senbeıtin orys ıntellıgensııasy, orystildi birqatar qazaq ıntellıgensııasy, dıasporalardyń ókilderi ártúrli ustanymda bolyp, kóbine ana tilderin saqtaýǵa tyrysady, tarıhı otandaryna qonys aýdarýdy oılaıdy, tarıhı otany joq dıasporalardyń birqatary psıhologııalyq kúızelis jaǵdaıynda bolyp, syılap úırenbegen qazaq tilin kóbi jatyrqaýda, negizinen orys tilin qoldanady. Kóptildi ortada til máselesin retteý eldiń turaqtylyǵyna úlken syn boldy. Osy ótkir jaǵdaıda orys tiline resmı qoldanysta qazaq tilimen qatar mártebe berilýi jáne basqa da dıasporalardyń tilderin qoldaý elimizde turaqtylyqty saqtaý úshin jáne álemde elimiz týraly jaǵymdy ımıdj qalyptastyrý úshin saıası kompromıss mindetin atqaryp keledi.
Memlekettiń til saıasaty álemdik tájirıbege súıenip, ártúrli salalarda jumys uıymdastyryp keledi: quqyqtyq turǵydan retteý; qarjylandyrý; ákimshilik basqarý; bilim júıesi; mamandardy attestattaý; buqaralyq aqparat quraldary.
Til saıasatynyń basty maqsatynyń biri – halyqty qazaq tilinde sóıletý. Resmı málimetter boıynsha, Qazaqstandaǵy túrkitildes halyqtardyń ishinde ózbekterdiń 95,5%-y, uıǵyrlardyń 93,7%-y, qyrǵyzdardyń 92,7%-y qazaq tilin turmystyq deńgeıde, al 12%-y joǵary deńgeıde meńgergen. Slavıan etnostar ókilderiniń arasynda aýyzeki qazaq tilin orystardyń 25%-y, ýkraındardyń 21,05%-y, belorýstardyń 19 %-y, polıaktardyń 20,9%-y,
sondaı-aq nemisterdiń 24%-y túsinedi. Olardyń ishinde qazaqsha oqyp, jaza biletinderdiń úlesi 2,9%-dy quraıdy. Qazaq tilin engizýdiń eń bir yqpaldy áseri bilim salasynda kórinis aldy. Sońǵy derekter boıynsha, mektepke deıingi bilim berý uıymdarynda memlekettik tilde tárbıelenýshiler 73,6%-dy quraıdy. 2018 jylǵy málimet boıynsha jalpy bilim beretin 7 393 mektep bar, onyń 3 797-si qazaq, 1 312-si orys, 2 255-i qazaq-orys, 12-si ózbek, 11-i uıǵyr, 1-eýi tájik tilderinde bilim beredi. Barlyq oqýshylar sanynyń 66%-y qazaq tilinde bilim alady.
Degenmen, qazaqy qoǵamdyq pikirde ártúrli oılar aıtylýda. Olardy shartty túrde optımıstik, pessımıstik jáne baısaldylar deýge bolady. Qoljetken nátıjeler, sóz joq, optımıstik kóńilge jeteleıdi. Eń bastysy, qazaq tili tóńireginde psıhologııalyq ahýal ózgerdi, qazaq tili memlekettik til qyzmetin atqara alatyn til ekendigine kóz jetip, jańa tildik minez-qulyq qalyptasyp keledi. Sonymen birge nátıje kútkendeı bolmady, oıdan shyqpady dep qynjylys bildiretinder, úmit aqtalmady, qazaqtar jappaı sóılep, oqyp, jazyp, ketken joq, kóptegen depýtat pen mınıstr qazaq tilin meńgermegen, is qaǵazdary, negizinen, aýdarmashylar arqyly qazaqshalanýda, basqa da oryndy kemshilikterdi aıtyp túńilýde. «On bes jyl ótti, mine jıyrma jyl ótti, mine otyz jyl boldy, qazaq tili tuǵyryna qonǵan joq» dep toryǵyp jaqsylyqty kútpeıdi.
Qyzý sezimge boı aldyrǵandar birte-birte báseńdep keledi. Baısaldy, saıasattanýdan aýlaq, tildik ahýaldy bura tartpaı salıqaly baǵalaıtyn ustanymdy qoldaıtyndar da el ishinde kóp. Tildi sanaly túrde meńgerý qajetin túsinetinder kóbeıýde. Degenmen, áli de ańǵyrttyq, til salasynda ońdy ózgerister ózinen ózi sheshiletindeı kóretinder bar. Mysaly, orys tiliniń resmı túrde qoldanylatynyn Konstıtýsııadan alyp tastasa, barlyq problema sheshiletindeı kóremiz. Ras, osylaı bolsa, meıirimiz de tasyp qalar. Biraq memlekettik til máselesin zańmen, qaýlylar sheshimderimen engizýge bolmaıtynyna kózimiz jetti. Tildiń qyzmetin nyǵaıtýdyń merzimin de naqty aıqyndaý, nátıjesin de dál boljaý qıyn. Onyń utymdy, yqpaldy joly – qoǵamnyń barlyq múddeli áleýmettik, etnostyq toptardyń qoldaýy, tildiń ıesi qazaq ultynyń qýattaýy men qorǵaýy, tilge suranys týǵyzý. Eger tildi muhıttaǵy kemege, memlekettiń qoldaýyn kemeniń qural-jabdyqtary desek, sol kemeniń qozǵaýshysy – ulttyq maqsat pen múdde, nıet pen amal-áreketter.
III.
«О́ziń qurmettemegen nársege, bótennen qaıtyp qurmet kútesiń».
Abaı
Qazaqstan halqynyń ana tilin meńgerý deńgeıleri ártúrli. Qazaqtardyń 98,9%-y, orystardyń 98,8%-y, ózbekterdiń 95,4%-y, uıǵyrlardyń 85,0%-y, dúngenderdiń 96,3%-y, cheshenderdiń 77,8%-y, tájikterdiń 92,4%-y, taǵy da birqatar etnostyq toptar ana tilim dep óziniń ulttyq tilin ataǵan. Biraq bul derekter ana tilin meńgergen degendi bildirmeıdi. Bul jerde etnopsıhologııalyq faktorlar da yqpal etetini sózsiz, óz ultynyń tilin bilmese de, sanaq júrgizýshilerge bilmeımin dep aıtýǵa namystanatyndar da az emes. Degenmen Qazaqstan halqynyń 6,5%-y óz ana tilim dep basqa ulttardyń, negizinen orys tilin ataǵan.
Naqtylap aıtsaq, qazaqtardyń 1,1%-y, orystardyń 1,2%-y, ózbekterdiń 4,6%-y, ýkraındardyń 84,2%-y, uıǵyrlardyń 15,0%-y, tatarlardyń 49,0%-y, nemisterdiń 83,0%-y, koreılerdiń 64,0%-y, belorýstardyń 87,0%-y, basqa dıasporalardyń 61,1%-y basqa tilge aýysqan. Sonymen 2009 jyly el halqynyń 23,7%-y orystar jáne 6,5%-y orys tilin ana tilim dep tanyǵandar. Sońǵy on jylda osy úrdiste san jaǵynan ózgerister bolǵanymen, sapalyq jaǵynan saqtala beredi.
Halyqtyń tildik tańdaýyna dinı senimi de áser etýde. Qazaqstan halqynyń 70,3%-y ıslam dininde, 26,3%-y hrıstıandar, 0,1%-y býddıster, 2,8%-y dindi ustanbaıtyndar, 0,5%-y jaýap bermegen. Qazaqtardyń 98,3%-y ıslam dinin ustanady, 0,4%-y hrıstıandar. 1%-y dinde joqtar, 0,3%-y jaýap bermegen.
Orystar 1,4%-y ıslam dininde, 91,6%-y hrıstıandar, 6,1%-y dinde joqtar, 0,8%-y jaýap bermegender. Ýkraındardyń 0,9%-y ıslamda, 90%-y hrıstıanda, 7,3%-y dinde joq, 0,9%-y jaýap bermegender, nemisterdiń 1,6%-y ıslamda, 81,6-y hrıstıandar, 14%-y dinde joqtar, 2,7%-y jaýap bermegender. Koreılerdiń 5,2%-y ıslam dinin ustanady, 49,4-y hrıstıandar, 11,4%-y býddıster, 11,4%-y basqa dinderde, 0,2%-y ıýdaızmde, 0,1%-y basqa dinderde, 28,5%-y dinde joq, 5,2%-y jaýap bermegender. Tatarlardyń 79,6%-y ıslamda, 10,2%-y hrıstıandar, 8,1%-y dinde joqtar, 2%-y jaýap bermegender. Dinine qaraı adamdardyń ulttyq minez oılaý júıesi, til tańdaýy da ózgeredi.
Al qazaq tilin bilmeıtinder, shala biletin qazaqtar úshin qazaq tili ulttyq sımvol bolyp qala beredi. «Ana tilim rýhyma kúsh beredi» deıtinder kóp. Ana tilin meńgermegenin úlken ókinishpen moıyndaǵanymen de ony bilýge umtylmaıtyndar da az emes. Ana tilin bilmegeni úlken yńǵaısyzdyq týdyryp, jaqyn-jýyqtarynan alystap, kúızeliske ushyraǵan margınaldar da bar. Al orys sózderin aralastyryp sóıleıtinder qazaq tiliniń sóz baılyǵy tapshy bolǵandyqtan, orys sózderin qosýǵa májbúrmin dep aqtalady. Tek orys tilinde sóıleıtinder tóńireginde jaǵymsyz pikir basym. Olardyń urpaqtary da orystanady dep esepteıdi. Bir stýdenttik aýdıtorııada «Qazaq tilin bilmeıtinderdi qazaq deýge bola ma?» degen saýal úlken pikirtalas týǵyzdy. Pikirler alýan túrli: «tildi bilmese de qazaq bolyp qalýy kerek», «til bilmegeni ata-anasynyń kinási»; «álemde tarydaı shashylǵan evreıler arasynda ondaılar kóp, til bilmese de dinin saqtaıdy»; «janym qazaq deıtinder ana tilin bilýge tyrysý kerek»; «bul – baqytsyzdyq, oǵan adamnyń ózi kináli»; «sóz joq, ol – qazaq emes»; «ol – tolyq qazaq emes». Qala jastarynyń arasynda qazaq tilin bilmeıtinderdi qazaq emes deýshiler aýyl
jastaryna qaraǵanda kóp emes. «Búgin ana tilin bilý mańyzdy emes» deıtin biren-saran jastar bar. Jahandanýdyń salqyn lebizi bizdiń aramyzda anyq seziledi. Biraq bir aqıqat bar: til, dástúr umytylsa da ulttyq sana-sezim, tegi umytylmaıdy.
«Qazaq tili bar ma? – dep ashyna sóıleıdi til janashyrlary, – teledıdar, radıo, áleýmettik jelige qosyla qalsań, buzylǵan, burmalanǵan jartylaı qazaq tilin estısiń, al kóshedegi bylapyt sózderdi estigende túńilesiń. Árıne, til de ózgeriske ushyraıdy, biraq osyndaı búlinýdi, qazaq tiliniń tóltýma sulýlyǵynan aıyrylýy onyń daǵdarysy demeýge amal joq».
Memleket bilim, memlekettik basqarý, buqaralyq aqparat quraldary, mádenıet, óner, basqa da keıbir salalardy tikeleı retteı alady. Al turmystyq, otbasylyq qatynastar, jeke azamattardyń qarym-qatynas tilin retteý qıyn, ol adamdardyń til mádenıetine, ulttyq namysyna baılanysty. Memlekettik tildi bilý búgingi medısına salasynda mindetti. Aıaq astynan aýyryp qalǵan nemeresin ájesi jedel járdem kómegimen aýrýhanaǵa jetkizedi. Kezekshi dáriger bes jasar balaǵa «otkroı rot» dese, bala aýzyn ashpaıdy. Sol kezde ulty qazaq qazaqsha bilmeıtin dáriger «on nevmenıaemyı» (es-túsin bilmeıdi) dep, áreketter jasaýǵa kirise bastaǵanda, ájesi aralasyp «aınalaıyn, aýzyńdy asha ǵoı» dese, nemeresi aýzyn ashady. Sodan qazaq tilin biletin dáriger shaqyrylady. Bul depýtattyń nemeresi edi. Belgili aqtóbelik hırýrg Namaz Izimbergenovtiń «qazaq tilin bilmegendikten, dárigerler talaı adamdy óltirýi de múmkin» degeni bar.
Qazaq tilin bilý – ulttyq namystan. Baltyq jaǵalaýy elderiniń baıyrǵy halyqtary orys tilin bile tura, slavıandarmen oryssha sóılespeıdi. Ol «orys tili otarlaýshy ulttyń tili bolǵan, endi meniń elimde meniń tilimde sóıle, meni syıla» degeni. Bizde ondaı ulttyq minez kóp kórinbeıdi. Kerisinshe, biz estondyq, lıtvalyq, latysh, ýkraındyqtardy oryssha sóılemeıdi dep aıyptaımyz.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen de qymbat» maqalasynda: «Búginde memlekettik tildi biletin qazaqtyń da, ózge etnos ókilderiniń de úlesi edáýir artty. Qazaq tilin, shyn máninde, búkil halqymyzdy biriktirýshi faktorǵa aınaldyrýdyń barlyq quqyqtyq tásilderi jáne kepildikteri qalyptasty. Másele – nıette. Nıettiń durys bolýy qazaq tilin meńgergisi keletin adamdarǵa da, osy maqsatqa jetýge jaǵdaı jasaıtyn Úkimetke de baılanysty», dedi.
Qasym-Jomart Kemelulynyń nıet máselesine nazar aýdarýynyń astary tereń. Qazaq ulttyq dúnıetanymy da – nıet, maqsatqa jetýdiń qozǵaýshy kúshi. Biraq nıetti iske asyrý adamdardyń kóńiline, oıynyń tazalyǵyna, yqylasyna baılanysty. Sondyqtan jaqsy nıetpen oıǵa alǵan ıgi is oryndalmaı da jatady. Pıǵyly jaman, kóńili buzyq, yqylasy teris adamdar qarsylyq ta kórsetedi. Bolmasa nıeti taza, biraq ıntellektýaldy, psıhologııalyq, kásibı jaǵynan daıyndyǵy joq, alǵan istiń qısynyn taýyp, júzege asyrýdyń jolyn bilmeıtinder de az emes.
El Úkimeti til saıasatyn iske asyrýǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamalar qabyldap, onyń oryndalýyn qadaǵalap keledi. Negizgi maqsaty – memlekettik tildiń tolyqqandy qyzmetin qamtamasyz ete otyryp, til mádenıetin arttyryp, tildik kapıtaldy damytý. Qazaqstandaǵy til saıasatyna baılanysty júrgizilgen qoǵamdyq saýaldama myna jaǵdaıdy anyqtaıdy. Olardyń 45,3%-y «tolyqtaı baıypty, oılastyrylǵan, ulttyq kelisimdi qalyptastyratyn durys saıasat» dep esepteıdi. Respondentterdiń 13,0%-y «qazaq tilin sanaly túrde qoldaý, basqa tildi elemeý jáne olarǵa qysym kórsetý basym» dep esepteıdi. Bul til saıasaty qarsylastarynyń pikiri bolsa kerek. Al 8,2%-y turaqtylyqty saqtaý maqsatynda qazaq tiliniń múddesi eskerilmeıdi» dep sanaıdy. Respondentterdiń tek 2,9%-ynyń júrgizilip jatqan til saıasatyna kóńilderi tolmaıdy. О́kinishtisi, bul saýaldamaǵa qaı etnostar jáne qanshasy jaýap bergenderi belgisiz.
Lıngvıst ǵalymdar «HVI-XVII ǵasyrlarda eýropalyqtar ǵylym men ónerdiń ortaq tili – latyn tilinen nege bas tartyp, jergilikti fransýz, nemis, aǵylshyn, ıtalıan, basqa da tilderge aýysty?», «Nege álemdik til – fransýz tilinen halyqtar aǵylshyn tiline Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin aýysty?», «Nege memleketterdiń kópshiligi til saıasatynda jumsaq baǵyt ustansa, Fransııa buljymaıtyn qatań saıasat ustanady?», «Nege bir elderde zańmen bekitilgen memlekettik til bolmasa da, basqa til barlyǵyna ortaq til qyzmetin resmı atqarady?», «Nege bir tildi zańmen memlekettik til dep bekitkenmen onyń fýnksııasyn kóbine-kóp basqa til atqarady?», «Nege bir memleketke otarlaýshy eldiń tili, mysaly Úndistanda aǵylshyn tili resmı til bolyp sanalady?» degen jáne osy sııaqty basqa da saýaldarǵa jaýap izdegen ǵalymdar til problemasy saıası, áleýmettik, qarjylyq-ekonomıkalyq, basqa da máselelermen baılanysty ekenine nazar aýdarady.
Biz memlekettiń til baǵdarlamalaryna shamadan tys mán berip, til tóńiregindegi máselelerdi tereń qarastyra almaı kelemiz. Mysaly, saýaldamaǵa jaýap bergenderdiń 8,2%-y «turaqtylyqty saqtaý maqsatynda qazaq tiliniń múddesi eskerilmeıdi» dep sanaǵan. Oryndy syn. Til saıasatynda ishki jáne syrtqy faktorlardyń yqpalyn syltaý etip, memlekettik tildiń qoldanylýyna shekteý qoıý bar. Áli de bolsa til saıasatyn júrgizgende qazaq eliniń tildik, demografııalyq, ekonomıkalyq, tarıhı (otarlanǵan ult), saıası, mádenı jaǵdaılary bir-birimen baılanysty ushtastyryp qarastyrylmaıdy. Dıasporlardyń kóbiniń til problemalary tarıhı otandarynda sheshilip jatqanyn da esepke alǵan jón. Keıde tilderdiń teń quqyqtyǵyn abstrakti túsinip, orys tiliniń deńgeıin osy kúıinde saqtaý kerek degen pikir aıtylady, al ol onyń ústemdigin osy kúıinde saqtaý degendi bildiredi. Orys tiliniń deńgeıin jasandy kóterý de, oǵan qysym jasaý da jónsiz. Dıaspora tilderine qansha suranys bolsa, sonsha jaǵdaı jasalýy tıis.
Memlekettik til saıasatyn júrgizý barysynda jahandanýdyń qaı eldiń de derbestigin halyqaralyq normalardyń kúshimen, táýelsizdigin shektep, olardyń ekonomıkalyq saıası, mádenı ómirin baqylaıtynyn esten shyǵarmaǵan jón. Bul saıasat ulttyq til, mádenıet, dástúr shartty dúnıeler dep, eýropalyq, amerıkalyq standarttarǵa ıkemdeıdi. Bul búgin táýelsizdik alǵan jas memleketterdiń tóltýma erekshelikterine qaýip tóndirip tur. Búgin til táýelsizdigin memleket táýelsizdiginen bólip qaraý múmkin emes. Til saıasatyn jańǵyrtý barysynda jahandaný zamanynyń erekshelikterine Úkimet tereńirek mán berýi tıis.
Memlekettik tildi shekteýdiń ádetke aınalǵan taǵy bir kórinisi – elimizdiń mańyzdy memlekettik máselelerine arnalǵan úlken jıyndary negizinen orys tilinde júrip, keıin qazaq tiline aýdarylady. Áli de jaltaqtyq, salǵyrttyq, keńestik psıhologııa jalǵasyp keledi. «Qashanǵy ózgeniń arýaǵyna tabyna beremiz?» degen saýaldar oryndy.
Eýroparlament 27 tilde jumys isteıdi, 400-den astam jup aýdarmashy qyzmet atqarady. Olarǵa Odaqtyń bıýdjetinen biraz qarjy da jumsalady. Jan basyna shaqqanda ár eýropalyq óz qaltasynan 3 eýro jumsaıdy. Eýroparlamenttiń ortaq tili – aǵylshyn tili. Biraq ár eldiń halqy úshin óz ulttyq tilin Eýroparlament minberinen estý maqtanysh, mereıin asqaqtatady. Sebebi ár ulttyq til – ulty úshin uly til. О́z atamekeninde qazaq tili de asyl qundylyq.
Attestat, dıplom alý úshin de kóp jaǵdaıda memlekettik tildi bilý mindetti emes. Osylaı tildiń, ulttyń bedelin óz qolymyzben túsiremiz. Áli de Prezıdent aıtqandaı tilimizge degen adal nıet, túzý pıǵyl jetpeı tur.
Búginde til men ekonomıka baılanysy ótkir mánge ıe. Bir kezde AQSh aǵylshyn tiline ınvestısııa quıý arqyly óz tilinde sóıleıtin, oqıtyn, jazatyn, biraq el birligine tosqaýyl bolǵan ıspandyqtar men afroamerıkalyqtardyń basyn biriktirip, ekonomıkany órletti. Ortaq memlekettik til bolmaǵandyqtan da alaýyzdyq qoǵamnyń ilgerileýine kedergi bolady. Birtildi memleket bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, óndiriste uıymshyldyq pen birlese iske kirisýge, kúsh biriktirýge, til tabysýǵa jaǵdaı jasaıdy. Ortaq til ortaq namysqa negiz bolady. Bul bizdiń kúshimiz kópetnostyqta degen uranǵa kúdik týǵyzady.
Til salasynda shyǵyndar men paıda problemasy jóninde de pikirler úılespeı jatady. Mysaly, qazaq tildi balalarǵa arnalǵan keń taralymdy qoljetimdi ǵylymı, ǵylymı-kópshilik, kórkem ádebıet basyp shyǵarýǵa qazaq halqynyń basym kópshiligi múddeli, al memlekettik organdar úshin bul – qaıtarymsyz shyǵyn. Osylaı naryqtyq ekonomıka kóptegen salada memlekettik tildiń damýyna qarjylyq shekteýler qoıýda. Memlekettik organdar «qosymsha qarjy talap etedi, kóptegen shyǵynǵa ákeledi» degen ýájin jıi aıtady. Ulttyq qundylyq, ana tili qarjydan da qymbat ekenin áli de túsine almaı kelemiz. Bul bir ǵana mysal.
Tildiń mártebesin ulttyń bedelinen, abyroıynan bólip alyp qaraýǵa bolmaıdy. Qazaq tiliniń bedeliniń tómendigi qazaqtardyń áleýmettik, turmystyq jaǵdaıyna baılanysty. Keńes zamanynda qazaq tili resmı, iskerlik pikir almasý salalarynan shettetildi. Ol ulttyń psıhologııasyna salǵan úlken jaraqat edi. Onyń ornyn tek tildik amaldarmen emdeı almaıtynymyzǵa kózimiz jetip keledi. Qazaq tiliniń abyroıy qazaqtyń qoǵamdaǵy sapalyq ornymen, áleýmettik kúsh-qýatymen ólshenedi. Áleýmettaný turǵysynan qaraǵanda, Qazaqstan halqynyń keıbiri jemqorlyqqa shaldyqqan olıgarh, sheneýnikter, sonymen birge áskerıler, quqyq qoǵaý organdarynyń qyzmetkerleri, jańa qalyptasyp kele jatqan orta, kishi kásipkerler, aılyqtary shaılyǵyna jetpeıtin joǵary, orta mektep muǵalimderi, medısına, mádenıet qyzmetkerleri, jaldanbaly jumysshylar, ózin-ózi jumyspen qamtıtyndar, zeınetkerler, oqýshy jastar, qańǵybastar men qylmyskerlerden turady. Jumyssyzdar, ózine ózi jumys berýshiler, áleýmettik jaǵynan az qamtylǵandar, ártúrli syrqatqa shaldyqqandar, qylmyskerlerdiń basym kópshiligi negizinen qazaqtar.
Ǵylymı-tehnıkalyq ıntellıgensııa áli de qazaqtardan qalyptaspady, qazaqtardan maqsatty túrde joǵary maman jumysshylar, ınjenerler men menedjerler ósip, shetel mamandaryn almastyra almaı jatyr. Shetel kompanııalarynda jumys isteıtin qazaqtardy qaı jaǵynan da kemistý jalǵasýda. О́z elinde óz óndirisine ózi qoja bola almaǵan ulttyń tili de basym bola almaıdy. Másele sheteldikterdiń barlyǵyn qazaqsha sóıletýde emes, qazaq múddesiniń ekonomıkalyq, áleýmettik jaǵynan joǵary bolýynda. 2018 jyly Atyraý qalasynda ótken ekologııalyq konferensııada munaı óndirisindegi qara qyzmettegi qazaqtardyń aýrý-syrqaýy shetel mamandarymen salystyrǵanda birneshe ese joǵary ekendigi kóptegen derekpen dáleldendi. Qazaq tildi ıntellektýaldar, ulttyq deńgeıdegi yqpaldy lıderler ár salada áli de kóp emes. Áleýmettik jaǵynan áljýaz, adal, kásippen aınalysatyndardan góri, tilin syılaı bermeıtin sheneýnikteri basym ulttyń tilin basqalardyń qurmettemeıtini belgili.
N.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty eńbeginde pragmatızm máselesin kóterdi. «Pragmatızm – óziniń ulttyq jáne jeke baılyǵyńdy naqty bilý, ony únemi paıdalanyp, soǵan sáıkes bolashaǵyńdy josparlaı alý, ysyrapshyldyq pen astamshyldyqqa, dańǵoılyq pen kerdeńdikke jol bermeý degen sóz», dedi Elbasy.
Pragmatızmniń basqa jaǵymsyz tustary da barshylyq. Sonyń biri – paıdakúnemdik. О́mirden tek paıda tabý, tabys, jeke basynyń qamy úshin, qajetti nárse úshin áreket etý psıhologııasy naryq zamanynda etek aldy. Keregine paıdaly, jaramdy ispen ǵana aınalysyp, ulttyq qundylyqtardy da jeke paıda ákeletin múdde turǵysynan baǵalaý, tirligi óz basynan aspaıtyndar ana tilinen góri, búgin orys, aǵylshyn tilderine artyqshylyq beredi. Pragmatızm ysyrapshyldyqqa jol bermes, biraq qazaq múddesine de jany ashymas. «Ana tili – ana tilim ǵoı, ony qurmetteý – paryz, biraq ol orys, aǵylshyn tilderindeı qyzmet ete almaıdy» deıtinder kóp. Qazaq tiliniń básekege qabiletsizdiginen týǵan bul ustanymdaǵylar qazaq tilin súısine, qýana madaqtaǵanymen, kúndelikti ómirde, turmystyq jaǵdaıda tilge degen joǵary kóńil kúıden paıda baǵaly, ony ómir de, til saıasaty da qoldaıdy. Eńbekaqysy adamnyń bilimine, tájirıbesine, mamandyǵyna, taǵy da basqa jaǵdaılarymen qatar, qazaq tili emes, orys, aǵylshyn tilderin bilýine de baılanysty. Qazaq tili osylaı keıinge ysyryla beredi, bara-bara oǵan suranys týǵyzbasa, joıylý qaýpi de tónedi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy ótkir, tipti shıelenisti ahýal biraz ýaqyt ótken soń basyldy, sebebi til saıasaty basqa tilderdi qoldaýǵa kóbirek nazar aýdardy.
Shet tilderi keńes zamanynda mektepter men joǵary oqý oryndarynda oqytyldy. Keıbir derekter boıynsha oqyǵandardyń bir paıyzyna jýyǵy ǵana shet tilin óz qyzmetterinde paıdalanǵan. Respýblıka táýelsizdik alǵannan keıin shetelderde ondaǵan elshilik ashyldy, elge ınvestorlar keldi, jastar shetelderde bilim alýǵa múmkindik aldy. Biraq shet tilderin, negizinen aǵylshyn tilin oqý tóńireginde túsinbeıtin jaǵdaı qalyptasty. Aǵylshyn tilin bilý tipti mindetti bolyp, qazaq tili, fızıka, matematıka, basqa da pánderdi yǵystyrdy. Aǵylshyn tilin balabaqshadan bastap engizgen soń, ony oqytatyn muǵalimder tapshy bolǵandyqtan, mıllıardtaǵan qarjy jumsap, til úıretetin tıimsiz qysqa merzimdi kýrstar ashyldy, aǵylshyn tilin oqytatyn muǵalimderge qosymsha ústemeaqy tólendi. Osylaı memlekettik tildiń mártebesi tómendetildi. Árbir oqýshyǵa, árbir stýdentke aǵylshyn tilin tyqpalaýdyń tıimsizdigine endi kózimiz jete bastaǵan sııaqty. Shetelde bilim alýǵa múddeli oqýshylar arnaıy mektepterde, sondaı-aq qosymsha aqyly sabaqtar alyp tildi meńgerip jatyr. Sonymen birge qaı tilde oqysa da shetelde jumys tabýyna kepildik bermeıdi. Birqatar jastar aýdarmashy bolý úshin shet tilderin oqıdy. Jańa tehnologııa endi tilmashtardy jumyssyz qaldyrady. Elektrondy júıe qaı tildi de aýdara beredi.
Tar pragmatızm ulttyq namystan, ana tilinen joǵary bolyp barady. Batyseýropalyq nemis, fransýz jáne basqalar ulttyq tilimizdi joǵaltamyz dep qoryqpaıdy, tilderiniń tazalyǵyn saqtaıdy, aǵylshyn termınderin fransýzdandyryp, nemistendirip jiberedi, halyqaralyq qatynastarda óz tilderiniń mártebesin joǵary qoıady. Eń bastysy, osy otarlaýshy elder ózderiniń mádenıet, kıno, teatryn, mýzykasyn basqalardyń yqpaldy ıdeologııalyq áserinen saqtandyrady. Otarlanǵan, ulttyq tili memlekettik tilge aınalmaǵan Qazaqstan sııaqty elge shet tilderdiń ashyq ozbyrlyǵynan saqtaný jón.
IV
«Asyǵys túbi – ókinish»
Abaı
Tildiń áleýmettik, saıası, dinı-mádenı jáne ıdeologııalyq astary tereń júıe ekeni belgili. Onyń barlyq qyrlaryn jan-jaqty eseptemeı, tar sheńberde qarastyrý qatelikterge uryndyrady. Bul álipbı almasý máselesinde kórinedi.
Álemde 400-ge deıin jazýlar bolǵan, olardyń ishinde kóbirek taraǵandary latyn álipbıi, qytaı ıeroglıfi, úndi álipbıi, kırıllısa, arab álipbıleri. Álipbıdiń basty qyzmeti tildiń dybystyq kelbetin beretini, jazý tańbalary (grafıka) jáne emle, jazý erejeleri (orfografııa). Biraq álipbı saıası, mádenı jaǵdaıǵa táýeldi. Qazaq halqynyń tarıhynda talaı álipbıler bolǵany belgili. Aýyzeki tildiń de, ádebı tildiń de birligine qaramastan, saıasattyń yqpalymen Qazaqstandaǵy qazaqtar – kırıllısa, Túrkııadaǵy – latyn, Qytaıdaǵy arab grafıkasy úlgisindegi álipbılerdi paıdalanady.
Prezıdent jazǵandaı, qazaq tilin elimizdi biriktirýshi faktorǵa aınaldyrý – basty maqsat. Jazýdy latyn álipbıine kóshirý ol jaı ǵana másele emes, mádenı, ultaralyq qatynastar, eldiń tutastyǵy men qaýipsizdigine yqpal etetin reforma.
Bizde keńes zamanynan jalǵasyp kele jatqan bir psıhologııalyq úrdis bar. Joǵary bılik bir pikir aıta qalsa, ony Quran sózindeı kórip, taldamaı qoldaı ketemiz, baısaldy oıǵa bara bermeımiz. Osyndaı jaǵdaı latyn álipbıine aýysý máselesi bastalǵanda kórinis aldy. Biz qandaı elde, qandaı tildik-mádenı ortada, qandaı geografııalyq keńistikte ómir súrip jatqanymyzdy oılamadyq. Ekinshi oı aıtylmaıynsha, birinshi oı aqıqat bola almaıdy degendi umytyp kettik.
Eń bir ókinishtisi, álipbı aýystyrý máselesimen negizinen orys tildi qazaq sheneýnikteri aınalysty, ǵalymdarmen, ásirese til, áleýmettik lıngvıstıka, til sosıologııasy, etnopsıhologııa mamandarymen eseptese bermedik.
Qasym-Jomart Kemeluly bul máselede eldi sabyrlyqqa shaqyrǵannan keıin ǵana elde ahýal báseńdedi.
Álipbı aýystyrǵanda qazaq halqynyń mol rýhanı murasyn, murajaıdaǵy hattaýly aqparatty, oqýlyqtar men oqý-ádistemelik, kórneki quraldardy aýdarý ýaqyt pen qarjyny talap etedi. Orys tilindegi ǵylymı-tehnıkalyq ádebıetter óz aldyna bólek problema. Bul oılandyratyn áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılar. Latyn álipbıine kóshken bizdiń ortalyqazııalyq kórshi elder úshin de bul eń qıyn problema bolyp tur.
Eń kúrdelisi – adamı faktor. Búgin mektep oqýshylarynyń 34,5%-y, kolledjde oqıtyndardyń 41 %-y, joǵary oqý oryndarynyń 33%-y negizinen orys tilinde bilim alady. Latyn grafıkasyna aýysqan jaǵdaıda oqýshylar «latynshylar» men «kırıllısashylar» bolyp ekige bólineri haq. Aralas mektepterde 1 mln 380 myń oqýshy bilim alady. Olar da bir mekteptiń ishinde ekige bólinedi. Bolashaqta halyq sany ósýine qaraı sandyq ózgerister bolar, biraq jalpy jaǵdaı túbegeıli ózgermes.
Álipbı aýystyrý týraly sóz bolǵanda О́zbekstan, Ázerbaıjan, Túrikmenstan elderin tilge tıek etemiz. Bul elderde baıyrǵy halyq 95%-ǵa jýyq, ana tilderin tolyq meńgergen. Qazaqstandaǵy jaǵdaı erekshe. Sońǵy statıstıkalyq derekter boıynsha orys tildi qazaqtardy aıtpaǵanda, dıasporalar 32%-dy quraıdy. Olar kırıllısa jazýynda qala beredi. Shyǵys Qazaqstan oblysy halqynyń 40%-y, Almaty qalasynyń 40%-y, Qaraǵandy oblysynyń 48%-y, Pavlodar oblysynyń 46%-y, Soltústik Qazaqstan oblysynyń 65%-y, Qostanaı oblysynyń 59%-y – slavıan, eýrotektiler, Atyraý, Mańǵystaý, Qyzylorda oblystarynan basqa oblystarda dıaspora ókilderi barshylyq. Bizdiń soltústik, shyǵys oblystar negizinen kırıllısa aımaǵy, ońtústik aımaqtar latyn álipbıi aımaǵy, batys oblystar aralas aımaqtar dep shartty túrde aıtýǵa bolar. Latyn álipbıi artynda qazaqtar, kırıllısa álipbıiniń artynda orys, jalpy slavıandar jáne qazaq, basqa da orys tildiler turǵany da belgili. Álipbı almastyrý elimizdiń tutastyǵyna qalaı áser etedi, jik-jikke bólinbeımiz be degen oı týady. Osy pikir basqosýlarda aıtylǵanda «kósh júre túzeledi» degendi jıi estımiz. Biraq sol kóshtiń kompasy orys tiline qaraı baǵyt ustamas pa eken degen kúdik bar. Bir jaǵynan, latyn álipbıiniń jaǵymsyz saldarynan saqtanyp, ekinshi jaǵynan, balalaryn reseılik ýnıversıtetterge oqytamyz dep orys mektepterine beretin ata-analar kóbeıip barady.
Kırıllısa – slavıandar, pravoslav dinindegilerdiń basyn qosatyn álipbı. Sonymen birge kırıllısa – basqa halyqtardy orys áleminiń yqpalynda ustaýdyń da saıası-ıdeologııalyq quraly. Latyn álipbıin qabyldaý – biz úshin uzaq merzimdi strategııalyq murat, tilimizdiń tabıǵı qasıetin jańǵyrtýdyń, ultsyzdaný dertinen arylýdyń mańyzdy amaly. Qazaq ulty tutastaı ana tilin meńgerip, elde qazaq tili basym tilge aınalǵanda ǵana jańa álipbıdi de bútindeı qabyldaıtyn ýaqyt keledi.
Demograf ǵalymdar postkeńestik kezeńdegi halyqtardy shartty túrde tórt urpaqqa jikteıdi: stalındik jeke basqa tabynýdy kórgender, toqyraý zamanynyń kýágerleri, qaıta qurýdyń zamandastary jáne búgingi urpaq. Birinshi urpaq ómirden túgelge jaqyn ótti, odan keıingiler ótip barady, úshinshi býynnyń birqatary áli de eńbek etýde, atynan tússe de, qatardan qalmaǵandar bar. Bul úsh býyn keńestik til saıasatynyń zábirin kórdi. Olar ulttyq nıgılızmniń de vırýsyn taratty. Biraq jas urpaqtyń basym kópshiligi áleýmettik zertteýlerge qaraǵanda, qazaq mektebinde oqyǵandar, qyzmette de, otbasynda da qazaqsha sóıleıdi, balalaryn da negizinen qazaq mektepterine beredi, orys, aǵylshyn tilderin de meńgergen, endi olarǵa jol ashý, múmkindik týǵyzý kerek. Tilimizdiń bolashaǵyna senim mol.
Amangeldi AITALY,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe memlekettik ýnıversıtetiniń professory
AQTО́BE
