Otyz jyl jáne onomastıka

Memlekettik shekara syzyǵynan ótken adam táýelsiz Qazaqstan Respýb­lıkasynyń tabaldyryǵynan attaǵanyn aıqyn sezinýi kerek. Bul jerde kózge túsetin eń basty kórneki qural – jer-sý, eldi meken ataýlary bolsa kerek.

«Babalardan mura bolǵan qasıetti jerimiz – eń basty baılyǵymyz. Qazaqqa osynaý ulan-ǵaıyr aýmaqty syrttan eshkim syıǵa tartqan joq. Búgingi tarıhymyz 1991 jylmen nemese 1936 jylmen ól­shen­beıdi. Halqymyz Qazaq handyǵy kezinde de, odan arǵy Altyn Orda, Túrik qaǵanaty, Ǵun, Saq dáýirinde de osy jerde ómir súrgen, ósip-óngen. Qysqasha aıtqanda, ulttyq tarıhymyzdyń tereń tamyrlary kóne zamannyń ózeginde jatyr», degen bolatyn Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda.

Árıne, táýelsizdikti tuǵyrly etý sha­ra­lary, sonyń ishinde onomastıka sa­la­syn­daǵy oń ózgerister de az bolǵan joq.

– Egemendikke qol jetkizgen 1991 jyldan bastap búginge deıin Batys Qazaqstan oblysynda ıdeologııalyq tur­ǵydan eskirgen nemese mán-maǵy­nasyn joǵaltqan 5 aýdan, 95 eldi meken, 1726 kósheniń ataýy ózgertildi. Bul óz­geristiń bári jergilikti halyq pen qo­ǵamdyq pikirdi eskere otyryp, Qazaq­stan Úkimetiniń janyn­daǵy respýblıkalyq onomastıka komıssııasy jáne oblystyq onomas­tıka komıssııasynyń qorytyndylary negizinde jasaldy, – deıdi Batys Qazaq­stan oblystyq tilderdi damytý basqar­masy basshysynyń mindetin atqarýshy Sveta Ǵanıeva.

Bul jumystar barynsha sapa­ly, ǵylymı negizde júrýi úshin oǵan ǵa­lymdar, mamandar tartylǵan. Osy­laı­sha oblys aýmaǵynda toponı­mıka­lyq zertteýler júrgizý arqyly eldi mekender, geografııalyq nysandar týraly aqparattardy jınaý jáne júıe­leý maqsatynda «Batys Qazaqstan obly­synyń keıbir aýdandarynyń tarıhı toponımıkasy» atty jobasy júzege asy­rylyp, kitap jaryq kóripti.

Shyńǵyrlaýdyń úlgisi

О́ńirde eldi mekenderdiń tarıhı ataýyn qaıtarý, ıdeo­lo­gııalyq tur­ǵydan eskir­gen ataýlardy óz­gertý isin óte­ sát­­ti júrgizgen aýdan­dar bar. My­saly, Táýelsizdik alǵan­ǵa deıin Batys Qazaq­stan obly­sy­nyń Shyńǵyrlaý aýda­ny halqynyń teń jarymy ózge ult ókilderi bolǵan edi. Reseı Fede­ra­sııasynyń Orynbor ob­­lysymen shek­tesip jatqan óńir­ge Stolypın reformasy kezinde qarashekpender kóp kelgen. Orystandyrýdyń taǵy bir tolqyny tyń ıgerý tusynda boldy. Sóıtip, ke­zinde han jaılaǵan qazaqtyń tarıhı to­pyraǵy orys­tanǵan óńirge aınalyp kete jaz­daǵan. Biraq Táýelsizdik tańy at­­qaly jaǵdaı ózgerdi. Halyqtyń sanasy jańǵyrdy. Búginde aýdan halqynyń 90%-y – jergilikti ult ókilderi. Ke­zin­de Lebedovka, Konstantınovka, Novo­petrov­ka, Poltavka, Lýbenka atalǵan el­di meken­der túgelimen tarı­hı ataýyn qaıtaryp aldy. Bul aýdanda ulttyq ta­nymdy, tarıhı sanany jańǵyrtýǵa ar­nalǵan jumys júıeli júrgizilgenin kór­­setedi. Sodan da bolar, 2018 jy­ly «óńirdiń onomastıkalyq kel­betin ult­tyq tanymǵa sáıkes­tendirý jumysyn bel­sen­di júr­­gizgen «Úzdik aýdan ákimi» syı­­lyǵyn Shyńǵyrlaý aýda­ny­nyń sol kez­degi ákimi Albert Esa­lıev alǵan bolatyn.

Bórlide oń ózgeris bar

Qazynaly Qarashyǵanaǵy bar Bórli aýdany da kezinde ábden orystanǵan óńir­diń biri bolatyn. Búginde aýyldardyń kó­bi tarıhı ataýyn qaıta aldy. Qazirgi tań­­da aýdandaǵy 13 aýyldyq okrýgtiń 10-ynyń ataýy – memlekettik til­de. Olar­­dyń ishinde Býmakól, Ma­­saı­tóbe, Jar­sýat, Qaraǵandy, Keń­túbek, Baqty­aral syndy dás­túrli ataýlar qulaqqa jy­ly tıedi.

– Onomastıkalyq ataýlardy retke keltirý jáne tarıhı ataý­lardy jańartý maqsatynda ıdeologııalyq turǵydan eskirgen ataýlar men qaıtalanatyn ataý­lardy tarıhı jer-sý ataýlaryna almastyrý týraly Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Prezıdentiniń 2017 jyl­ǵy 28 aqpanda bergen tapsyrmasy bar. Soǵan sáıkes, 2019 jyly halyqtyń pikirin es­kere oty­ryp aýyldyq okrýg ákim­deriniń usy­nysy negizinde aýdanda 1 aýyldyq okrýg pen 3 aýyl ataýyn ózgertýge she­shim al­ǵanbyz. Bul usynys res­pýblıkalyq deń­geıde qoldaý tap­ty. Sóıtip, 2020 jyly Bórli aýda­nynyń Kırov aýyly – Qara­ǵandy, Tıhonov aýyly – Qara­qudyq, Aleksandrov aýy­ly – Dos­tyq ataýyna ózgertildi. Alek­sandrov aýyldyq okrýgi – Dostyq aýyldyq okrýgi dep atalatyn boldy, –deıdi Bórli aýdany ákiminiń orynbasary Alpamys Kóshkinbaev.

Budan bólek, 2019 jyly Bý­ma­kól aýyldyq okrýginiń 5 kóshesi, Bórli aýyl­dyq okrýginiń 5 kóshesi, Aqsaı qala­sy­nyń 25 kóshesi, Jarsýat aýyldyq ok­rý­gine qarasty Qarashyǵanaq aýy­lynyń 1 kóshesi qaıta atalǵan. Bórli aýdany boıynsha jalpy bilim beretin 3 orta mektep te táýel­siz elimizdiń tarıhı tul­ǵa­larynyń esimin ıelenipti. Al­pamys Jańabaıulynyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta Bórli aýda­nynyń Ýspen aýyldyq okrýgi ataýyn ózgertý josparlanyp otyr eken.

Terektige tyń serpin kerek

Jaıyqtyń sol jaǵalaýyn alyp, júz­degen shaqyrymǵa sozylyp jatqan Te­rekti aýdany da – tarıhy tereń óńir­diń biri. Basqany aıtpaǵanda, Kishi júz­diń bıleýshisi bolǵan Aıshýaq han Ábil­qaıyr han uly men Jantóre han Aıshýaq han uly zırattary dál osy aýdan­da ja­tyr.

Degenmen, 15 aýyldyq ok­rýgi, 49 el­di mekeni bar úlken aýdanǵa onomas­tıka salasynda tyń serpilis kerek-aq. 2010-2020 jyldar aralyǵynda aýdanda tórt-aq aýyldyń ataýy óz­geripti. Atap aıtsaq, Podhoz aýyly – Yjdaǵat, Donesk aýyly – Taqsaı, Sosıalızm aýyly – Kemer, Novaıa jızn – Jańa ómir aýyly atanǵan. Sońǵy jyldary túrlenip damyp, turǵyndary kóbeıip kele jatqan aýdan or­ta­lyǵynyń ózi áli HH ǵasyr ba­syndaǵy pereselenderdiń qo­nysy – Fedorovka atyn ıele­nip tur. Odan bólek, Pokatı­lovka, Dolınnyı, Podstepnoe, Novopavlovka, Prırechnoe, Bog­danovka, Prıdorojnoe, Magıs­tralnoe, Iýbıleınoe, t.s.s. aýyl­dardyń ataýynan «til synady». Bir táýiri, eldi mekenderdiń ishin­degi kósheler boıynsha biraz jumys jasalǵan. Táýelsizdik jyldary Terekti aýdanyndaǵy eldi meken­der­de 314 kósheniń ataýy ózgertilipti. Jańa ataýlar­dyń ishinen Abaı, Sy­rym batyr, Baýyrjan Momysh­uly, Alashor­da, Jeltoqsan syndy jú­rekke jyly tıetin ataýlardy kórip, qýa­­nyp qaldyq.

–  Onomastıka salasyndaǵy ju­mys­tar bizdiń aýdanda kezeń-kezeńimen, jos­parly túrde júr­gizilýde. Búgingi tańda aýdan boıynsha 11 eldi mekenniń ataýyn­ ózgertý josparlanǵan. Aýys­tyrǵaly otyr­ǵan eldi meken­der­diń tarıhı ataýyn anyqtaý boıynsha jumys toby qurylyp, ar­naıy zertteý jumystary júr­gizildi, – deıdi aýdan ákiminiń oryn­basary Armat Isanov.

Báıterekte de jumys kóp

Batys Qazaqstan oblysynyń soltús­t­ik shekarasyn boılaı or­na­lasqan Báı­terek aýdany – Reseımen eki aradaǵy bas qaqpa deýge bolady. О́ıtkeni eki el she­­ka­­rasyndaǵy eń úlken keden be­keti – osy aýdan aýmaǵynda.

Aýmaǵy 7,4 myń sharshy sha­qyrym, 22 aýyldyq okrýgi, onyń ishinde 68 eldi mekeni bar úlken aýdan 2018 jylǵa deıin Ze­lenov atalyp keldi. 2020 jy­­ly 5 eldi mekenniń ataýy aýys­ty. Vladı­mı­rovka – Aqsý, Ozer­nyı – Bolashaq, Fakel – Ja­lyn, Krasnyı svet – Aq bıdaı, Chesnokov – Almaly bolyp ózg­er­tildi. Alaıda Báıterek aýdanynda onomastıka salasynda at­qarylar jumys áli kóp. О́ńirde bar­lyǵy 68 eldi meken bolsa, sonyń 19-y ǵana qazirgi zamanǵa saı ataýdy ıelengen.

– Osy jyldyń basynda aýdan­daǵy onomastıka máselesine baı­lanysty arnaıy jınalys ótti. Jalpy bul jumys kún tár­ti­binen túsken emes. Qazir túr­­li deń­geıdegi ákimderdiń halyq­pen esep­tik kezdesýi kezinde de jer­gilikti aq­saqaldar tarapy­nan «Táýelsizdiktiń 30 jyl­dyq merekesine oraı aýyldary­myz­dyń ataýy­ egemendikke saı bolýyn qalaımyz» degen usy­nystar túsýde. Árıne, barlyq ózgeris zańǵa saı jasalýy tıis. Pan­de­mııaǵa baılanysty karan­tın talaptary alynsa, bul tarap­taǵy jumystar da aldymen qolǵa alynary sózsiz, – deıdi Báıterek aýdandyq ish­ki saıasat bóliminiń meńgerýshisi Nur­jan Dúzbatyr.

Til basqarmasynyń tizimi

Jer planetasyna «kindigi» baı­laý­ly Aı sııaqty, Oral qa­lasy­nyń da aınalasynda ajy­ramas birneshe «serigi» bar. Ataý­lary da Jelaevo, Zacha­gansk, Seleksıonnyı, Krýglo­ozer­nyı bolyp keledi. Oblys orta­lyǵynyń ózi de qazaq tilinde – Oral, oryssha – Ýralsk bolyp quby­lady. Munyń ózi elimizde qa­byl­danǵan zań talabyna qaıshy.

О́ńirdegi onomastıkalyq ju­mys­ty úılestirip, zańǵa sáıkes ózgerýin Batys Qazaqstan oblys­tyq tilderdi damytý bas­qarmasy qada­ǵalaıdy. Biz bul mekemeden ıdeologııalyq turǵydan es­kir­gen nemese mán-maǵynasyn jo­ǵalt­qan eldi meken ataýlaryn su­ratqan edik.

Aqjaıyq aýdanynda: Cha­paev (aýdan ortalyǵy), Býda­rın, Ko­lovertnoe;

Báıterek aýdanynda: Pe­re­­met­nyı (aýdan ortalyǵy), Gor­býnov, Koje­v­nı­kov, Pav­lov, Pogodaev, Astafev, Kotel­­nı­kov, Chapýrın, Mıchýrın, Ze­le­noe, Oktıabr, Trekın, Volodarskoe, Novenkoe, Darınsk, Ozernoe, Zabro­dın, Polıvnoe, Kalının, Kolesov, Kar­pov, Talovaıa, Je­leznov, Novenkıı, Gre­mıa­chıı, Iаnaıkın, Skvorkın, Bo­gatsk, Shapov, Iаnvarsev, Petrov, Chı­­narev, Kırsanov, Balabanov, Chırov, Krasnyı Ýral, Chý­vashka, Chebotarev, Hamıno, Ma­karov, Mırnoe, Sadovoe, Krasno­ar­meı­skoe, Spartak, Razdolnyı, Rýbe­jın;

Bórli aýdanynda: Pýgachev, Pepel, Sovhoz №7, Prıýral, Oblavka, Ýtvın, Dı­mıtrovo, Ýspen;

Terekti aýdanynda: Fedo­rovka
(aýdan ortalyǵy), Magıs­tralnoe, Poı­ma, Bogdanovka, Prıdorojnoe, Dolın­nyı, Novo­pavlovka, Podstepnoe, Iýbı­leı­nyı, Pokatılovka, Prı­rechnoe;

Oral qalasynda: Vetelkı, Belaıa kazarma, Kordon, Lıvkıno, Mashtakovo, Novostroıka, Me­lovye gorkı, Rybkom­bı­nat, Sere­brıakovo.

Bul eldi mekenderde negizinen jergi­likti ult ókilderi turady. Kóp jaǵdaıda ha­lyq ózgeriske ázir. Muny jaqynda Vetel­kı aýylynyń azamattarymen kez­des­kende baıqadyq.

Aqjaıyq oblysy?

Qazaqstan Prezıdenti ­Qa­­sym-­Jo­­mart­ Toqaev «Táýel­siz­dik­ bá­ri­­nen qym­bat» ma­qa­lasynda: «Qa­zaq­stan – bir­tutas mem­leket. Elimiz oń­tústik, soltústik, batys, shyǵys dep bólinbeıdi. Bul – tek baǵyt­ty bildiretin shartty ataýlar. 2018 jyly El­basy­nyń Jarlyǵymen Ońtústik Qazaq­stan oblysyna Túrkistan ataýy be­rildi. Tarıhı ádildikti qal­pyna kel­tirgen oryndy she­shimdi halyq biraýyzdan qoldap, óte jyly qabyldady. О́ıtkeni mun­daǵy she­jireli shahar ǵana emes, tu­tas óńir kóne zamandardan beri Túrkistan dep atal­ǵan. Osy ıgi úrdisti elimiz boıynsha jal­­ǵastyrýǵa bolady. Biz mun­daı qadam­­dardy baıyppen jasaımyz» degen bolatyn.

Osy maqaladan keıin Batys Qazaq­stan oblysy turǵyndary da bir serpilip qaldy. О́ıtkeni el ishinde Batys Qazaq­stan oblysyn beıresmı túrde – Aq- jaıyq óńiri dep ataı beredi. Bul osy el­ge kúre tamyrdaı nár berip, oblysty qaq jaryp aǵatyn aınalaıyn Aqjaıyq ózenine qurmet. Bahadúr Ábilqaıyr han aıtty deıtin: «Jaıyq ózeni keýip qalǵansha, tipti aqyr zaman kelgenshe qazaq halqy bul jerden aıyrylmaıdy» degen sóz de talaıdyń esinde. Biraq mundaı ózgeris Memleket basshysy aıtqandaı, halyqpen aqyldasyp, baıyp­pen jasalatyn dúnıe.

Batys Qazaq­stan oblysy