Memleketimizdiń qarqyndy damýy men álemge tanylýyna yqpal etetin salalardyń biri – týrızm. Otandyq týrızmniń jandanýyna sońǵy jyldary úkimettik deńgeıde kóńil bóline bastady. Sebebi, Qazaqstannyń kórikti jerleri men tumsa tabıǵatyn tamashalaýǵa kelgender el ekonomıkasyna mıllıardtaǵan qarjy ákeledi. Osynyń ózi kóp jaıttan habar berse kerek. Shyndyǵynda ózgeler qyzyǵatyn jerler elimizde kóptep sanalady. Solardyń qataryna Almaty oblysyndaǵy Raıymbek aýdanynyń aýmaǵyndaǵy tabıǵat ǵajaıyptary jatady. Birneshe jyldan beri ózine osy keremetterdi biriktirip otyrǵan «Kólsaı kólderi» memlekettik ulttyq tabıǵı saıabaǵynyń aýmaǵyna kirgen kólderdiń qazirgi jaı-kúıine saıabaq dırektory Ámirjan Malybekov alańdaýshylyq bildirip otyr.
Memleketimizdiń qarqyndy damýy men álemge tanylýyna yqpal etetin salalardyń biri – týrızm. Otandyq týrızmniń jandanýyna sońǵy jyldary úkimettik deńgeıde kóńil bóline bastady. Sebebi, Qazaqstannyń kórikti jerleri men tumsa tabıǵatyn tamashalaýǵa kelgender el ekonomıkasyna mıllıardtaǵan qarjy ákeledi. Osynyń ózi kóp jaıttan habar berse kerek. Shyndyǵynda ózgeler qyzyǵatyn jerler elimizde kóptep sanalady. Solardyń qataryna Almaty oblysyndaǵy Raıymbek aýdanynyń aýmaǵyndaǵy tabıǵat ǵajaıyptary jatady. Birneshe jyldan beri ózine osy keremetterdi biriktirip otyrǵan «Kólsaı kólderi» memlekettik ulttyq tabıǵı saıabaǵynyń aýmaǵyna kirgen kólderdiń qazirgi jaı-kúıine saıabaq dırektory Ámirjan Malybekov alańdaýshylyq bildirip otyr.
– Saıabaqtyń qazirgi jaı-kúıi qalaı? Qoryq aýmaǵyn qorýǵa qyzmetkerlerińiz jete me?
– «Kólsaı kólderi» memlekettik ulttyq tabıǵı saıabaǵy Úkimettiń qaýlysymen 2007 jylǵy 7 aqpanda qurylǵan bolatyn, mine, alty jyldyń júzi bolypty. Bizdiń mekemede barlyǵy 150 adam jumys isteıdi. Ormandy qorǵaý, qalpyna keltirý, molaıtý, tabıǵı-tarıhı dúnıelerin bolashaq urpaqqa saqtaý sekildi jumystardy osy qyzmetkerler atqarady. Sonymen qatar, bir kezderi molynan kezdesetin, qazir múlde azaıyp bara jatqan jabaıy jan-janýarlardy qorǵaý, saqtaý jumystary boıynsha kóp sharýalar istelip jatyr. Sebebi, bizdiń qoryqtyń aýmaǵynda Qyzyl kitapqa engen arqar, qar barysy, sileýsin, ular sekildi ań men qustar tirshilik etedi. Mysaly, kezinde zertteýshi-ǵalymdar joqqa shyǵarǵan qar barysynyń sany qazir 12-13-ke jetip otyr. Sol sııaqty elimizdiń Qyzyl kitabyna engizilgen arqardyń basy 50-ge jetip qaldy desem ótirik aıtqandyq emes.
«Kólsaı kólderi» memlekettik ulttyq tabıǵı saıabaǵynyń negizgi mindeti – ormandy qorǵaý, órtten saqtaý, ondaǵy jan-janýarlar men jándikterdiń tirshiligin zertteý. Odan keıin ǵana elimizdegi týrızmniń damýyna úles qosý negizgi mindetterdiń birine jatady. Osy mindetterdiń qataryna tabıǵı ózgeristerdi baqylaý, ǵylymı-zertteýler júrgizý sekildi asa mańyzdy ister bar. Bizdiń mekemeniń ǵylym jáne monıtorıng bóliminde 4-5 adam jumys isteıdi, olar qoryq aýmaǵyndaǵy jan-janýarlar men jándikterdiń tirshiligin tekserip, ǵylymı ortaǵa qajetti derekterin anyqtap otyrady. Fenalogııalyq alańdarda arnaıy bólingen oryndar bar, sol jerde qoryq aýmaǵyndaǵy barlyq ósimdikterdi, olardyń qandaı jaǵdaıda ósetinin zerttep, elimizdiń ǵylymy úshin taptyrmas jumystar júrgizedi. Memlekettik saıabaq bolǵandyqtan Úkimet tarapynan berilgen osyndaı mańyzdy tapsyrmalardy atqarý bizdiń mekemege júktelgen. «Kólsaı kólderi» memlekettik ulttyq tabıǵı saıabaǵynyń qurylǵanyna 5 jyl tolýyna oraı bizdiń mamandar bes taqyryp boıynsha ǵylymı joba qorǵap, asa mańyzdy ǵylymı maqalalar jazyp shyqty. Taqyryptardyń árqaısysy kitap bolyp basyldy. Atap aıtqanda, qoryq aýmaǵyndaǵy omyrtqasyz jándikter, sýyrlar, janýarlardyń sany jónindegi eńbekter otandyq ǵylymǵa qosqan úles bolyp otyr.
Ulttyq saıabaqtyń negizgi mindetiniń biri otandyq týrızmdi damytý ekeni belgili. Mekemeniń tólqujatyna bekitilgen úsh týrıstik baǵytymyz bar. Qazir osy úsh baǵyt boıynsha jumys istep jatyrmyz. Onyń alǵashqysy Qaıyńdy kóline aparady. Saty aýylynan Qaıyńdy kóline deıingi 23 shaqyrymdyq aralyqty avtokólikpen, atpen, velosıpedpen, tipti, jaıaý da barýǵa bolady. Ekinshi marshrýt Saty ózenin boılap barǵanda aldyńnan shyǵatyn Álımannyń aq tasy degen jerge aparady. Bul baǵyttyń boıynda móldiregen taý kóli bolmaǵanymen ádemi tabıǵat aıasyndaǵy keremet demalys oryndary bar. Úshinshi baǵyt – Kólsaı kólderi. Bas-aıaǵy úsh kóldi qamtyp jatqan bul baǵyt boıynsha birinshi kólge avtokólikpen jetýge bolady, qalǵan eki kólge jaıaý ne salt atpen jalǵyzaıaq soqpaqty jaǵalap bara alasyz. Mine, osy úsh baǵyt turaqty jumys istep tur. Byltyr 13 myń adam kelip, tumsa tabıǵattyń sulýlyǵyn tamsana tamashalap ketti. Bıyl ótken jylǵyǵa qaraǵanda kelýshilerdiń sany az. О́ıtkeni, Kólsaıǵa qaraı keletin avtokólik joly nashar.
– Saıabaqtyń aýmaǵy qansha jerdi alyp jatyr?
– Jalańash aımaǵynan bastalyp, Talǵar shyńyna deıingi aralyqty Tıan-Shan taýynyń jalymen qosyp, qamtıdy. Taýdyń ar jaǵy qyrǵyzdardiki, ber jaǵy Qazaqstandiki. Aıyrqalpaqty aǵaıyndardyń aýmaǵy jatyq keledi, beri qaraı túsýge ońaı. Biz jaqtan qyrǵyzǵa qaraı asý qıyndaý, sebebi, tik, qulama jartasty bolyp keletin asýdyń jolyn bilmegen adam ushyp óledi. Qazir Úkimetten ulttyq saıabaqtyń aýmaǵyn keńeıtý kerektigin surap otyrmyz. О́ıtkeni, sońǵy kezderi bizdiń jaqtaǵy ań-qustyń qyrǵyzǵa qaraı, Jalańash aýylynyń mańyndaǵy Kegen orman sharýashylyǵynyń aýmaǵyna, Eńbekshiqazaq aýdanynyń jerine de ótip ketetinin anyqtadyq. Sondyqtan Eńbekshiqazaq aýdanyna tıesili Tabanqaraǵaıdy, Talǵar aýdanyna tıesili jerlerdi, Jalańash aımaǵyndaǵy Ekiasha jaılaýyna deıingi Orta Merki, Shet Merki, Shońtas jerlerin ulttyq saıabaqtyń quramyna qosýdy bastama retinde usynýdamyz. Jan-janýarlardyń qystyń sýyǵynda kúngeılep ketetinin eskersek, men aıtqan jerlerdiń bárine ańdar aýady. Shyndyǵynda sol jerdiń bári ańdardyń myńdaǵan jyldar boıy úırengen jaıylymy. Sol sebepti, osynshama aýmaqty ulttyq saıabaqtyń menshigine kirgizýdi surap otyrmyz.
Shyny kerek, orman sharýashylyqtary kóbine orman qory bar jerlerdi ǵana qorıdy. Memlekettik mańyzy bar aımaqtardy qorı almaıdy. Taýeshki, taýteke, buǵy, maral sekildi ańdar kóbine osyndaı shalǵaı, at aıaǵy jete bermeıtin taý shyńdaryn mekendeıdi. Osyny jaqsy biletin ańshylar sol jerlerdi torıdy, jaılaýǵa shyqqan malshylardyń ózi jabaıy ań-qusqa tynym bermeıdi. Sondyqtan ondaı jerler ulttyq saıabaqtyń menshigine kirer bolsa, ań-qusymyz da qorǵalady, týrızm de damı túsedi. Taý jaǵalaı ornalasqan Jalańash, Toǵyzbulaq, Jaıdaqbulaq, Keńsý aýyldarynyń bári de otandyq týrızmniń damýyna eleýli úles qosatyn aımaqtar. Soltústik-Batysta Tabanqaraǵaı óńirine jaqyn Alǵabas, Jińishke aýyldary bar. Qazirgi Qazaqstan Respýblıkasynyń negizgi saıasaty ormandy kóbeıtip, aýyldardy abattandyrý, shóleıt jerlerdi kógaldandyrý. Mysaly, Astananyń mańy, sonaý Kókshetaýǵa deıin «Jasyl aımaq» baǵdarlamasymen kógaldandyrylyp jatyr. Elimizde orman-toǵaı az, sonyń kóbeıe túsýine yqpal etýimiz kerek. Ol úshin tabıǵat qorǵaýda múmkindigi qalyptasyp qalǵan «Kólsaı kólderi» memlekettik ulttyq tabıǵı saıabaǵynyń aýmaǵyn ulǵaıtqan durys.
– Úkimettiń selektorlyq otyrysynda Qaıyńdy kóliniń jaıy arnaıy sóz boldy. Árıne, «jylamaıtyn balaǵa emshek berilmeıdi» degen sózdi eske alsaq, sizderden usynys bolmasa Úkimet tarapynan kómek berilmesi belgili. Osy jaǵynan qandaı baılanystar bar?
– Budan eki jyl buryn Májiliske arnaıy hat joldaǵanbyz. Depýtat Turarbek Asanovqa Qaıyńdy kóliniń jaı-kúıin, Kólsaıǵa barar joldyń jaǵdaıyn aıtyp, másele etip kóterýin ótingenbiz. Sebebi, Qaıyńdy kóli qotarylar bolsa Bartoǵaı sý qoımasyn qıratyp ótedi, onyń ar jaǵynda eldi mekender jıi ornalasqan. Odan beri de Alǵabas, Saty aýyldary jatyr. Qudaı betin ary qylsyn, joldar men kópirlerdi shaıyp ketedi. Sonyń bárinen saqtaný úshin plotına salý kerektigin hatymyzda aıtqanbyz. Sol tustaǵy Úkimet basshysynan jaýap keldi, onda Kólsaıǵa barar jol 2014-2015 jyldarǵa salynatyny aıtylǵan. Alaıda, áli kúnge deıin jabaıy jol sol kúıinde jatyr. «Qaıyńdy kólin damytý jobasy 2014 jyldyń bıýdjetine kirgizildi» delingen Premer-Mınıstrdiń jaýap hatynda. Ol jóninde de eshqandaı jumys kórip otyrǵan joqpyz. Jobalyq-smetalyq qujattary jasalmaǵan, tipti, kelip is júrgizip jatqandardy kórgen emespiz. Menińshe, ýaqyty jetti, endi kópke sozbaı qolǵa alý kerek-aq. Úkimetke aıtylýdaı aıtyldy.
Bıylǵy kóktemde Alakólden, Bartoǵaı sý qoımasynyń mamandarynan quralǵan saraptaý komıssııasy kelip, Qaıyńdydaǵy qaýipti jaǵdaıdy rastap ketti. Alaıda, olardyń qolynan tek kól sýynyń asyp ketý qaýpi barlyǵyn tirkeý ǵana keledi. Bir ókinishtisi, sol derekterdi ary qaraı jyljytyp, memlekettik deńgeıde damytatyn jumystar kórgenimiz joq. Qazir bizden oblys: «Plotınaǵa qansha soma kerek?» – dep surap otyr. Shyny kerek, ony eseptep, shyǵynyn anyqtaıtyn bilikti mamandar bolmaı tur. Arnaıy mekemeler aınalysatyn sharýany atqarý qolymyzdan kelmeıdi. Bul jalǵyz «Kólsaı kólderi» ulttyq tabıǵı saıabaǵy ǵana atqaratyn is emes. Qaıyńdyǵa tospa ornatýǵa memlekettik deńgeıde kóńil aýdarylmasa ońaı sharýa bolmaıyn dep tur.
– О́zen jaǵasyna demalýǵa shyqqan kópshilik ot jaqqannan, ishken-jegeninen qalǵan qaldyqty sol kúıi tastap ketetini jasyryn emes. Tabıǵatty aıalaý degen uǵym qazir joǵalyp bara jatqandaı. Osy jaǵyn halyqqa túsindirý jumystary sizderdiń mindetterińizge kire me?
– «Kólsaı kólderi» memlekettik ulttyq tabıǵı saıabaǵynyń aýmaǵynda týrıster kóptep keletin jerler – Kólsaı kólderi men Qaıyńdy. Basqa baǵyttar boıynsha Saty saıynyń boıyna shyǵýshylar bar. Biraq órt qaýipsizdigine baılanysty ol tarapqa adamdardy sırek jiberemiz. Al Kólsaı men Qaıyńdyny kórýge kóbine Qazaqstannyń azamattary keledi. Sheteldikter bolsa ár jyly árqalaı, keı jyly 1,5 myń adamǵa jetse, keıbir jyldary 180-200 adam ǵana bolyp qalady. Alystan at arytyp, shet memleketten shekara asyp kelýshiler tártipti jaqsy biledi. Tipti, jaqqan sirińkesiniń ózin qaıta salyp áketedi deýge bolady. Osynyń ózinen-aq tabıǵatty qorǵaýǵa degen qulshynys sheteldikterde basym ekenin bilemiz. Jergilikti azamattarǵa kelsek, keıde tipti aıtýǵa uıalasyń, ishken bótelkesin laqtyryp, jegenin shashyp ketedi. Keıde bizdiń ınspektorlar baryp: «Mynaýyń ne?» – dese tóbeles shyǵarady. Bul ashy da bolsa shyndyq.
– Jańa sózińizdiń basynda qar barysynyń sany ósip keledi dep qaldyńyz. Sol barys pen arqar sekildi tek taýdyń sýynda ǵana tirshilik etetin hanbalyqty (forel) qorǵaý qalaı júzege asýda? Álde ol sizderge qaramaı ma?
– Bizge qaraıdy. «Kólsaı kólderi» ulttyq tabıǵı saıabaǵyna qarasty Qaıyńdy kólinde forel óspeıdi. Sebebi, balyqtyń ósip-ónýine qajetti jaǵdaı joq. Kólsaıdyń birinshi jáne ekinshi kólinde hanbalyqtyń ósýine qajetti qor barshylyq. 2011-2012 jyldary Orman jáne ańshylyq komıtetiniń tapsyrmasymen bizge ıhtıologtar kelip, arnaıy zertteý jumystaryn, monıtorıng júrgizdi. Olar bárin tekserdi, balyqtardyń tirshiligin anyqtady. Sóıtip: «Birinshi kólde balyqtyń tamaǵyna qajetti qor jeterlik. Olardyń kóbeıýine de jaǵdaı bar. Ekinshi kóldegi qor odan da kóbirek. О́ıtkeni, ekinshi kóldiń aýqymy úlken. Sol sebepti birinshi kólden jarty tonna, ekinshi kólden bir tonna balyq aýlaýǵa bolady», – degen sheshim shyǵaryp, qos kólden balyq ustaýǵa arnaıy ruqsat berdi. Sondyqtan da bizdiń Kólsaı balyq aýlaýǵa jatatyn basseın-sýlardyń qataryna qosyldy. Bıyldan bastap balyq aýlaýǵa ruqsat berip otyrmyz.
Ǵylymı tilde forel dep atalatyn hanbalyq negizinen eń taza, sýyq sýda ómir súredi. Laı nemese jyly sýda tirshilik ete almaıdy. Kólsaı kóliniń sýy ádette 5 gradýsqa deıin tómendeıdi. Hanbalyqtyń qyltanaǵy bolmaıdy, óte taza balyq. Osyǵan baılanysty ony aýlaımyn deýshilerge ruqsat berip otyrmyz. Onda da tek qana qarmaqpen aýlanýy tıis. Brakonerlik tásilge jatatyn tormen súzý, elektr qýatymen soqtyrý sekildi zańsyz qadamdarǵa jol berilmeıdi.
– «Kólsaı kólderi» kórshiles Qyrǵyzstanmen irgeles jatyr. Týrasyn aıtqanda, shekaranyń shetindegi mańyzdy aımaq. Ony qorǵaýǵa, kúzetýge qajetti kúshterińiz bar ma? Sebebi, elimizdiń shekarashylaryn kózge ilmeıtin brakonerlerdiń barlyǵy jasyryn emes.
– Bizge shekarashylardyń berer kómegi orasan. Úlken qoldaý kórsetip otyr. Irgeles qyrǵyz aǵaıyndardyń bizdiń aımaqqa suraýsyz ótip ketetin ańshylary óte kóp. Odan bólek, malshylardyń kózin ala bere tuıaqty túlikti aıdap ketetin urylary da jetedi. Ondaılar biz jaqqa óterde top bolyp, qarý-jaraqpen jasanyp keledi. Jolynan kezdesken ańdy atyp alady, meıli ol qus bolsyn, tyrnaqty jyrtqysh bolsyn qaramaıdy. 2007 jyly «Kólsaı kólderi» ulttyq tabıǵı saıabaǵy qurylǵaly beri talaı qyrǵyz azamattary qylmys ústinde ustaldy. Jaýapqa tartyldy, eki el arasyn dúrliktirgenderge aıyp taǵylyp, laıyqty jazasyn aldy. Bıyldyń ózinde Kólsaıdyń úshinshi kólinen 4 qyrǵyz ańshysy qolǵa tústi. Olardy bizdiń ınspektorlar shekarashylardyń kómegimen quryqtady. Osy oqıǵaǵa baılanysty qylmystyq is qozǵalyp, tergeý amaldary júrgizilip jatyr.
Jasyratyny joq, saıabaq qurylmaı turǵanda taýdan asyp túsetin brakonerler ańdy ruqsatsyz atyp, súrpi etin sylyp alyp, ony asyqpaı qurǵatyp, ystap, qaqtap, daıyndap áketetin jaǵdaılar kóp bolǵan. Tipti, jetekke alǵan atqa daıyndaǵan etin artyp áketetin. Bul ashyq basyný edi. Ulttyq park qurylǵaly beri ondaı bassyzdyqtar toqtady. Shekarashylardyń oǵan qosqan úlesi barshylyq. Sondyqtan Qazaqstannyń shekarashylaryna aıtar rızashylyǵymyz erekshe. О́ıtkeni, shekarany jaǵalaı 100 kılometrden astam aýmaqty alyp jatqan ulttyq saıabaqty qorýǵa ınspektorlardyń shamasy kele qoımaıdy. Osynshama qashyqtyqty qamtyǵan shekaranyń boıynda 16 jerde bıik asý bar. Solardyń bárinen de shekara buzýshylar beri qaraı ońaı ótip ketedi. Ásirese, jaz aılarynda qyrǵyz ańshylary elimizdiń aýmaǵyna kelýge qushtar. Sebebi, ańy men qusy kóp jer kimdi de bolsa qyzyqtyrady. Elimiz táýelsizdigin alyp, Qazaqstan qarqynmen damı bastaǵaly beri brakonerlerdiń aıaǵy tyıyldy. Bul jaǵynan el men jerdiń amandyǵy úshin kúni-túni kirpik qaqpaı otyrǵan shekara qyzmetine rahmet aıtamyz.
Áńgimelesken
Mádı ALJANBAI,
jýrnalıst.
Almaty oblysy,
Raıymbek aýdany.
