Vaksınalanǵandar qandaı sharalardy saqtaýy kerek, ekpe alǵan kezde neni eskerýi kerek, ımmýnıtet qalaı qalyptasady? Osy jáne COVID-19-ǵa qarsy vaksınalaýǵa qatysty basqa da suraqtarǵa Almaty qalasy №20 qalalyq emhanasy bas dárigeriniń orynbasary Marjan Álıeva Almaty О́KK onlaın-suhbaty barysynda jaýap berdi.
Eske sala keteıik, 2021 jyldyń aqpan aıynan bastap Almatyda COVID-19 vaksınalaýy bastaldy. Birinshi komponentti vaksınalaýmen medısına qyzmetkerleri qamtyldy.
– Vaksınalaý bizde ǵana emes, búkil álemde júrgizilip jatyr. AQSh-ta vaksınalaý qarqynyn ulǵaıtyp, halyqtyń kóp bóligin qamtymaq. Izraılde qala bıligi muǵalimderge mindetti vaksınalaý men mektepke tek COVID-19 ekpesin alǵannan keıin ǵana kelý shartyn qoıdy, – deıdi maman.
Dáriger álemdik tájirıbede epıdemııaǵa qarsy vaksına indetten qutylýdyń jalǵyz quraly ekenin dáıekteýge umtyldy. Halyqty koronavırýstyq ınfeksııaǵa qarsy vaksınasııalaý kezeń-kezeńimen júrgiziledi.
Sonymen I kezeńde ınfeksııalyq aýrýhanalardyń, jedel medısınalyq járdemniń, RQTB, AMSK medısına qyzmetkerlerin, aýrýhanalardyń qabyldaý bólimderiniń, sanepıdqyzmet qyzmetkerlerin – 2021 jylǵy 1 aqpannan bastap 100 myń adamdy vaksınasııalaý josparlanyp otyr.
Naýryzdaǵy II kezeńde – jalpy bilim beretin mektepterdiń, AOBBU-nyń, JOO pedagogteri, vedomstvolyq medısınalyq qyzmetterdiń medısına qyzmetkerlerinen 150 myń adam qamtylady.
Bıylǵy sáýirdegi III kezeńde – mektep-ınternat pedagogtary, MDBBM, stýdentter, sozylmaly aýrýlary bar adamdar – 600 myń adam ekpe alady.
Mamyrdaǵy IV kezeńde – IIM, TJM, QM, UQK qyzmetiniń qyzmetkerleri, basqa stasıonarlardyń medısına qyzmetkerleri, MDBBM personaly jáne sozylmaly aýrýlary bar 600 myń adam alady.
Al maýsymnan bastap V kezeńde medısınalyq-áleýmettik mekemelerdiń kontıngenti men personaly, balalarǵa arnalǵan jabyq mekemelerdiń qyzmetkerleri men sozylmaly aýrýlary bar 600 myń almatylyq egiledi.
VI kezeńde – táýekel tobynan qalǵan kontıngentten 2021 jylǵy shildeden jeltoqsanǵa deıin 600 myń adam qamtylýy kerek.
Osyǵan oraı, halyq arasynda jurtty úreılendirip, úrkitetin jaǵdaıattar oryn almaýy úshin arnaýly maman eń jıi qoıylatyn suraqtarǵa jaýap berdi.
– Vaksınanyń tıimdiligi qandaı? Egilgennen keıin de koronavırýs juqtyrý bar ma?
– Zertteýlerge sáıkes, «Spýtnık V» vaksınasynyń COVID-19-ǵa qarsy tıimdiligi 91,6%-dy quraıdy. Bul kórsetkishti esepteý «Spýtnık V» vaksınasynyń birinshi jáne ekinshi ıneksııasyn nemese plasebo alǵan 19 866 erikti boıynsha derekter negizinde júrgizildi – qorytyndy baqylaý kezeńinde COVID-19 rastalǵan 78 jaǵdaı tirkeldi. «Spýtnık V» vaksınasynyń tıimdiligin zertteý nátıjeleri salystyrmaly halyqaralyq baǵalaýdan ótti. Alynǵan málimetter «The Lancet» jýrnalynda jarııalandy. Sondaı-aq vaksınalaý bizdi koronovırýs ınfeksııasynyń aýyr túrin juqtyrýdan qorǵaıdy. «Spýtnık V» vaksınalaýynan keıingi ımmýnıtet shamamen 1 jylǵa deıin saqtalady. Qazir koronavırýs vaksınasy qaýipti bolýy múmkin dep boljaýǵa negiz joq. Teorııalyq turǵydan alǵanda, bul jaǵymsyz reaksııany týdyrýy múmkin, biraq onyń yqtımaldyǵy óte az.
– Reseı ǵalymdary «Spýtnık V» 1 jáne 2 tıpti qant dıabeti bar adamdar úshin qaýipsiz dep habarlady. Almatyda dıabetpen aýyratyndar vaksına ala ma, álde aýrý áli de vaksınalaýǵa qarsy kórsetilimder tiziminde me?
– DSM 21.10.2020 jylǵy «Profılaktıkalyq egýler júrgizýge medısınalyq qarsy kórsetilimder tizbesin bekitý týraly» buıryǵynda qant dıabeti vaksınalaý úshin qarsy kórsetilim bolyp tabylmaıdy.
– Buǵan deıin gormondardy qoldaný qarsy kórsetilimderdiń biri dep aıtyldy. Júktilikten qorǵaıtyn kontraseptıvterdi ishetin áıelder qalaı vaksınalanady?
– Ártúrli patologııalarda steroıdterdi, sondaı-aq ımmýnosýpressıvti qasıetteri bar basqa preparattardy qoldaný sala mamandarynyń qorytyndysynan keıin kórsetilgen.
– Kúntizbe boıynsha josparly ımmýndaý sol kólemde ótip jatyr ma? COVID-ke qarsy jáne josparly vaksınalaýǵa medısınalyq qyzmetkerler jetkilikti me?
– Immýndaý josparǵa sáıkes jáne vaksınalaýdy oqyǵan medısına mamandary júrgizedi. Vaksınalaý úshin emhanada eki egý kabıneti, eki dáriger, eki vaksınator-medbıke jáne eki tirkeýshi daıyndaldy. Egý kabıneti sanıtarlyq-epıdemıologııalyq talaptarǵa sáıkes keledi. Medısınalyq qyzmetkerlerdiń jetispeýshiligi joq.
– Emhanaǵa vaksınalaýǵa kezekke turýdy surap, qońyraý shalǵan adamdar kóp pe?
– Emhananyń call-ortalyǵynyń nómirlerine vaksınalaý týraly túrli suraqtarmen qaıta-qaıta qońyraýlar túsip turady.
– Vaksınalaýdan keıin adamdarǵa qandaı usynys berer edińiz?
– Bul jaǵdaıda barlyq prosedýralar men dári-dármekterge ruqsat etilmeıdi. Vaksınalaýdan keıin dárigermen baılanysta bolý kerek. Vaksınalaý ornynyń qyzarýy, isinýi, aýyrýy kezinde antıgıstamındi preparattardy qabyldańyz. Vaksınalaýdan keıin dene qyzýy kóterilgende dárigerdiń taǵaıyndaýy boıynsha steroıdsyz qabynýǵa qarsy dárilerdi qabyldaý qajet.
– Bárimiz de vaksınalaýdyń mańyzyn bilemiz jáne túsinemiz. Biraq, soǵan qaramastan, áleýmettik jelilerde keıbir ańyzdar taralyp ketken. Qaısysy shyndyqqa janaspaıdy?
– Densaýlyq jaıly sóz qozǵalǵan jaǵdaıda barlyq jańa nársege el kúdikpen qaraıdy. Adam tekserilmegen zattan qorqady jáne ózi arqyly preparatty birinshi bolyp synaýshylardyń qatarynan bolǵysy kelmeıdi. Bul top vırýstyń qaýipti ekenine senbeıtin koronaskeptıkter kategorııasymen biriktirilgen. Taǵy bir motıv belgili bir vaksınalaýdyń belgili bir qaýiptiligi bar degen keıbir adamdardyń senimdiligimen, vaksınalaýdyń zııan keltirý úshin tikeleı aldaý bolýy múmkin degen kúdikpen baılanysty.
Vaksınalaýdan bas tartýdyń sebepteri týraly ashyǵynan suraǵan kezde olar: «bul chıpteý», «men vaksınalaý túrinde ne jasalatynyn bilmeımin» degen sııaqty jaýaptar beredi. Barlyq yqtımal janama áserlerdi boljaý úshin ǵalymdar kishigirim synaqtardan bastaıdy: aldymen úlgilerdi zerthanalarda synaıdy, janýarlarǵa, sodan keıin baryp adamdarǵa synaıdy. Mysaly, Pfizer jáne BioNTech vaksınasy jaǵdaıynda synaqtarǵa 40 myń adam qatysty. Budan basqa, alynǵan nátıjelerdi qosymsha tekserýdi retteýshiler júzege asyrady – mysaly, dárilik zattar men medısınalyq taýarlardy retteý jónindegi brıtandyq agenttik (MHRA), tamaq ónimderi men dári-dármekterdiń sapasyn sanıtarlyq qadaǵalaý jónindegi amerıkalyq basqarma (FDA) nemese Reseı jaǵdaıynda densaýlyq saqtaý mınıstrligi.
– Ekpe qabyldaǵan adam basqa adamnan aýrý juqtyrýy múmkin be? Eger vaksına saldyrǵan adam saqtaný sharalaryn ustanbasa ne bolady?
– Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń mamandary birinshi ekpe jasalǵannan vaksınalaýdyń ekinshi kezeńine deıin basqa adamdarmen baılanysty meılinshe azaıtyp, barlyq sanıtarııa erejelerin saqtaýy qajet ekendigin de atap ótýde. Immýnıtet birtindep qalyptasady, sondyqtan osy eki kezeń aralyǵynda adam álsiz, qorǵalmaǵan bolyp sanalady. Ol koronavırýspen aýyrýy bek múmkin.
– Vaksınalaý jasalǵannan keıin adam profılaktıkalyq sharalardy ustanbasa da bolady degen sóz aıtylyp júr. Osy kózqaras qanshalyqty durys? Vaksına alǵan adamdardyń ne istemegeni durys?
– COVID-19-ǵa qarsy vaksına, ekpe qabyldaǵan adamnyń betperde taǵýǵa, qolǵap kııýge, áleýmettik araqashyqtyqty saqtaýǵa degen qajettilikterdiń kúshin joıa almaıdy. Vaksınalaýdan keıingi úsh kúnde ıneksııa jasalǵan jerge sý tıgizbegen, monsha, saýnalarǵa barmaǵan, alkogol ishpegen, denege kúsh túsirmegen jón.
