Túgel tarıh tirnektep túziledi

О́tkeni joq el, tarıhy joq halyq bolmaıdy. О́ziniń ótken tarıhy, quddy bir julyn-júıkesindeı, jan dúnıesindeı, árbir asqaq keýdeli ulttyń sanasynda turmaq. Sanasyna myqtap ornaǵan osynaý tól tarıhynyń salıqaly sabaǵynyń máıegimen qýattanǵan árbir halyq ózgelermen ıyq teńestiredi, terezesin teń sezinedi, keýdesinde namys pen jiger otyn alaýlatady, búginin aıqyndap, bolashaǵyn baǵdarlaıdy. Mine, osyndaı ulaǵatty tarıh máńgilikti murat etken Qazaq elinde ejelden-aq bar. Tek sol tarıhymyz ýaqyttyń uly kóshiniń qıly-qıly kezeńderinde, almaǵaıyp belesterinde, ózgeniń yrqynda bolǵan aýmaly-tókpeli zamandarda kómeskilenip, beınesi buldyrap, betteri jyrtylyp, anyǵy burmalanyp, aqıqaty alastalyp, tutas túzilmeı kele jatqan-dy. Túgel tarıhymyzdy qaıta túgendep, barlyq shyndyǵymen qopara jazýǵa Táýelsizdigimiz jol ashsa, osy rettegi tarıhshylarymyzdyń izdenisine ulttyq tarıhty zerttep-zerdeleý, tarıhı sanany qalyptastyrý oraıynda memlekettik turǵydan alǵa tartylǵan jańa talap-mindetter sony serpin bergeni anyq. Shetel muraǵattarynda jatqan kóp tarıhymyz kóterilýde. Biz osy rette basy qaıyrylǵan jumystar jaıynda Ulttyq ǵylym akademııasy­­­­nyń korrespondent- múshesi, tarıh ǵylymdarynyń doktory,

R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń bólim meńgerý­shisi, professor Merýert Ábýseıitovamen áńgimelesip edik.

О́tkeni joq el, tarıhy joq halyq bolmaıdy. О́ziniń ótken tarıhy, quddy bir julyn-júıkesindeı, jan dúnıesindeı, árbir asqaq keýdeli ulttyń sanasynda turmaq. Sanasyna myqtap ornaǵan osynaý tól tarıhynyń salıqaly sabaǵynyń máıegimen qýattanǵan árbir halyq ózgelermen ıyq teńestiredi, terezesin teń sezinedi, keýdesinde namys pen jiger otyn alaýlatady, búginin aıqyndap, bolashaǵyn baǵdarlaıdy. Mine, osyndaı ulaǵatty tarıh máńgilikti murat etken Qazaq elinde ejelden-aq bar. Tek sol tarıhymyz ýaqyttyń uly kóshiniń qıly-qıly kezeńderinde, almaǵaıyp belesterinde, ózgeniń yrqynda bolǵan aýmaly-tókpeli zamandarda kómeskilenip, beınesi buldyrap, betteri jyrtylyp, anyǵy burmalanyp, aqıqaty alastalyp, tutas túzilmeı kele jatqan-dy. Túgel tarıhymyzdy qaıta túgendep, barlyq shyndyǵymen qopara jazýǵa Táýelsizdigimiz jol ashsa, osy rettegi tarıhshylarymyzdyń izdenisine ulttyq tarıhty zerttep-zerdeleý, tarıhı sanany qalyptastyrý oraıynda memlekettik turǵydan alǵa tartylǵan jańa talap-mindetter sony serpin bergeni anyq. Shetel muraǵattarynda jatqan kóp tarıhymyz kóterilýde. Biz osy rette basy qaıyrylǵan jumystar jaıynda Ulttyq ǵylym akademııasy­­­­nyń korrespondent- múshesi, tarıh ǵylymdarynyń doktory,

R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń bólim meńgerý­shisi, professor Merýert Ábýseıitovamen áńgimelesip edik.

– Qurmetti Merýert Qýatqyzy, «Halyq tarıh tolqynynda» baǵdarlamasy aıasynda birqatar shetelderge ǵylymı issaparlar uıymdastyrylyp, «Altyn shyqqan jerdi belden qaz» degendeı, ol jaqtyń muraǵattarynda kóz maıyn taýy­sa sarylyp jumys istegen tarıhshy ǵalymdarymyzdyń qanjyǵasy tarıh súrimen maılanyp, oljaly oralǵan kórinedi. Endeshe, áýelgi áńgimeni osy sapardyń mán-jaıy men maqsatyn tanys­tyrýdan bastasańyz?

– Qazaqstannyń tarıhy men mádenıeti boıynsha jańa muraǵat materıaldaryn izdep tabý oraıynda zertteýler júrgizý maqsatynda 10 sheteldiń qoryna ǵylymı issaparlarmen baryp qaıttyq. Tarıhymyzdyń tańbaly jádigerleri jatqan bul qaısy elder deseńiz, olar – Iran, Úndistan, Qytaı, Mysyr, Túrkııa, Mońǵolııa, Ulybrıtanııa, Germanııa, О́zbekstan jáne Reseı.

Álbette, zertteýshilerdiń jumysyn ońtaıly uıymdastyrý úshin osynaý qıyn da kúrdeli jumystyń kezeń-kezeńge bólingen jospary bekitildi, nysanaǵa alynǵan muraǵattyq qorlar men kitaphanalar aıqyndaldy, kúntizbelik kestege deıin jasaldy. Jumystyń baǵyttary búge-shigesine deıin belgilenip, jaýapty ǵylymı issaparlarǵa zertteýshilerdiń 23 adamnan turatyn aıtarlyqtaı úlken de pármendi toby qatystyryldy.

– Olaı bolsa, Qytaı Halyq Respýblı­­­kasynyń Beıjiń jáne Sıan qalalaryna jasalǵan arheologııalyq ǵylymı issapar jaıyna birshama keńirek toqtalyńyzshy?

– Mundaǵy basty maqsat qazaq-qy­­­taı qaty­nastarynyń tarıhy boıynsha arhıv­­tik qujattardy tabý jáne jınaqtaý, nesto­rıan­dyq jóninde asa qundy tarıhı eskert­kish­terdi, qazaqtardyń tarıhy men máde­­­nıe­tine qatysy bar túrki taıpalarynyń kóne epı­grafıkalyq eskertkishterin aıqyn­daý bola­tyn. Aldyn ala aıtsaq, sol maqsatqa jettik te.

Issapar aldynda tyńǵylyqty uıymdas­ty­rý jumystary júrgizildi. «Myńjyldyqtar kók­jıegi» baǵdarlamasy sheńberinde R.Sú­leı­menov atyndaǵy Shyǵystaný ınstı­tý­ty men Qytaıdyń Birinshi Tarıhı arhı­vi arasynda Qazaqstannyń tarıhy men mádenıe­ti jóninde jańa muraǵattyq materıal­dar­dy aıqyndaý boıynsha kelisimshart jasaldy. Bul 2013-2016 jyldar aralyǵyn qamtıdy.

Atqaratyn jumystar kezeń-kezeńmen aıqyndaldy. Pekın men Sıannyń arhıvtik qorlary men kitaphanalary anyqtalyp, kúntizbelik jospar jasaldy jáne osynyń bári Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ǵylym komıtetimen aqyldasyp kelisildi. Úsh adamnan zertteýshiler toby (B.Ejenhanuly - PhD (History), Azııa-Tynyq muhıty aımaǵy bóliminiń meńgerýshisi, A.Mansýrova – fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, jetekshi ǵylymı qyzmetker, J.Oshan – tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, ǵylymı qyzmetker) qurylyp, osy rette qytaı qorlarynda jumys isteýdiń úsh baǵyty anyqtaldy. Ol úsh baǵyt mynadaı: XVIII-XX ǵasyrlardaǵy qazaq-qytaı qatynastarynyń tarıhy boıynsha arhıvtik qujattardy jınaý; VI-XIV ǵasyrlardaǵy nestorıandyq jóninde sırek kezdesetin tarıhı eskertkish­terdi aıqyndaý; VI-IX ǵasyrlardaǵy túrki taıpalary men tarıhı tulǵalary týraly epıgrafııalyq eskertkishter boıynsha materıaldar jınaqtaý.

– Osynshalyqty yjdaǵattaryńyzǵa oraı aýyz toltyryp aıtarlyq ilkimdi nátıjeler de bolǵan shyǵar?

– Álbette, Túrki qaǵanatynyń qalyptasý jáne damý tarıhy, tarıhı jadylardy qalpyna keltirý boıynsha túrki tasjazbalary men qoljazbalar derekkózderin aıqyndaý, fotoǵa túsirý jáne kóshirmesin jasaý boıynsha úlken jumys jasaldy, Shyńǵys han dáýirine deıin túrki taıpalarynyń biryńǵaı etnogeografııalyq baılanystarynyń bolǵany týraly málimetter berildi. Budan basqa, sırııalyq, túrkilik (tasjazba), qytaılyq derekkózderdiń aýqymdy materıaldary negizinde Qazaqstannyń ǵana emes, sonymen qatar Ortalyq Azııanyń da kóshpeli halyqtarynyń etnıkalyq quramy men geografııalyq qonystanýy zerttelýde. Jańadan tabylǵan materıaldar kóne túrkilerdegi joǵarǵy bıliktiń muragerlik júıesin anyqtaýǵa múmkindik beredi.

Al endi Qytaıdyń Birinshi Tarıhı mura­­ǵaty qorynan tabylǵan arhıvtik aıǵaqtar, HVIII ǵasyrdaǵy basqa bir qandaı bolmasyn ortalyqazııalyq kóshpeli qoǵam sııaqty, Qazaq handyǵy úshin de ekonomıkanyń basty tiregi bolyp tabylatyn mal sharýashylyǵy ónimderin eksporttaý aıryqsha mańyzdy másele bolǵandyǵyn pash etedi. «Sııýı szýn chjı» («Sııýıdiń jalpy jaǵdaıy») atty kóne qytaı qoljazbasynda sol kezderi qazaqtardyń mal sharýashylyǵy ósip-órkendep, Qytaımen memleketaralyq saý­da qatynastaryn jolǵa qoıýy arqasynda qazaqtar qytaıdyń jibegi, farfory sııaqty jáne basqa da saltanatty buıymdardy molynan satyp alý múmkindigine ıe bolǵan dep aıtylady.

Qytaıdyń naq osy Birinshi Tarıhı muraǵatynda tabylǵan qundy oljalardyń arasynda qazaq-qytaılyq, qazaq-reseılik, qazaq-qyrǵyz, qazaq-qoqandyq, qazaq-oırattyq dıplomatııalyq qatynastary týraly biregeı qundy qujattar bolǵandyǵyn atap ótkenimiz jón. Mysaly, qazaq handary elshileriniń Beıjińdegi qytaı ımperatoryna kelýine baılanysty qazaq elshilerin gramotalarmen marapattaǵany týraly jazbalar óte qyzyqty. Kelesi bir jazba qazaq-qytaı saýdasy, qazaqtardyń turmysy men salt-dástúri týraly maǵlumattar beredi.

О́ziniń mańyzy turǵysynan sırek kezde­setin Abylaı hanǵa tıesili resmı hattar úlken qyzyǵýshylyq týdyrady. Abylaı han qol qoıǵan hattar jáne basqa qaǵazdar da aralyqtyń alystyǵyna qaramastan jáne bizdiń zamanymyzda úırenshikti bolyp ketken kommýnıkasııalar joq bolsa da, Qazaq memleketi men Qytaı eli arasynda óte tyǵyz qarym-qatynas bolǵandyǵyna kýálik etedi. Al qazaq handarynyń turaqtarynda dıplomatııalyq jáne áleýmettik-ekono­mıkalyq sıpattaǵy han jarlyqtaryn shyǵaratyn keńse bolǵany sózsiz.

– Abylaı hannyń 300 jyldyǵyn merekeleý aıasynda jaqynda ótken Halyq­aralyq konferensııada osynaý ákelin­gen materıaldardyń kópshiligi tanysty­rylyp, kózaıym etilgen joq pa?

– Iá, ol da bir rýhymyzdy kótergen óte ǵanıbet jaǵdaı boldy. Issapar nátıjesinde Qazaqstanǵa, qazaq tarıhyna qatysy bar 283 tomnan turatyn Sın ımperııasynyń arhıvtik qujattary jetkizildi. Dálirek aıtar bolsaq, osyndaǵy barlyq qujattar 1730 jyldyń sońy men 1911 jyldardyń aralyǵyn, ıaǵnı uzyn-yrǵasy 181 jyldy qamtıdy jáne qazaq-qytaı saıası jáne ekonomıkalyq qarym-qatynastarynyń mán-jaıyn keńinen ashyp kórsetedi. Qazaq bıleýshileriniń kórshiles memleketterdiń bıleýshilerine jazǵan hattarynyń arasynda Abylaı han, Bolat han, Ýálı sultan jáne basqa da qazaq handary men sultandarynyń hat almasýy týraly asa qundy derekter kezdesedi. Bul hattarda Abylaı hannyń Sın ımperatory Sıanlýnmen dıplomatııalyq qatynastary týraly derekter bar. Munda Qazaq handyǵy sııaqty, Sın ımperııasynda da elshiler almasý týraly, laýazymdy tulǵalardy taǵaıyndaý týraly jáne t.b. jaılar egjeı-tegjeıli habarlanady.

Osy arada bir sensasııalyq jaǵdaıdy aıta ketsem deımin. Kezinde Parıjdegi Gıme murajaıynan ıtalıandyq sýretshi Djýzeppe Kastılonıdiń «Qazaq elshileri Qytaı ımperatoryna at syılaýda» atty kartınasyn kórip, kóshirmesin alǵan edik. Sýret 1757 jyly salynǵan eken. Demek, oqıǵa da sol kezeńde bolǵan. Sýretten sol dáýirdiń tynys-tirshiligi anyq kórinedi. Úsh qazaq elshisi men úsh atty beıneleıtin bul kartına Abylaı hannyń Qytaı tarapyndaǵy mámilegerligin, ońtaıly saıasatyn tanytqandaı. Iаǵnı, osy kezeńde qazaq-qytaı arasyndaǵy senim men jyly ráýishtiń irgesi birshama bekı túsken. Biz osyndaı aıǵaqty tarıh jádigerlerin kóptep tapqanymyz ǵanıbet bolar edi.

Ekspedısııalar nátıjesi boıynsha QHR muraǵattarda júrgizilgen jumystar týraly esep ázirlendi. Ekspedısııa materıaldary suryptalyp, solardyń negizinde «Kóne túrki eskertkishteriniń jınaǵyn», «Kórshiles memleketterdiń bıleýshilerine joldanǵan qazaq handary, sultandary qujattarynyń kolleksııasyn» shyǵarý úshin jáne qytaılyq muraǵatshylarmen birlese otyryp Qazaqstan tarıhy jóninde qytaı arhıvi materıaldarynyń katalogyn jasaý oraıynda jumystar atqarylýda.

– Buǵan qosa Mońǵolııa men Germanııa­dan ákelingen tarıhı aıǵaqtar da bizdiń burynǵy ata-babalarymyz haqynda syr shertpeı me?

– Iá, atalǵan elderden óte erte zamandar­daǵy antıkalyq, túrki syna tas jazýlary, kóne úndi, qytaı derekkózderi negizinde ejelgi kóshpeliler tarıhy boıynsha aıǵaq­tardyń kóshirmeleri ákelindi. Olar túrki halyqtarynyń, atap aıtqanda, qazaqtardyń arǵy ejelgi tegi jáne orta ǵasyrlardaǵy túrik kezeńi týraly ájeptáýir túsinik beredi. Mysaly, tas músinderdegi belgi-bederler áskerı ıerarhııa, ásker isi, etnostardyń jer-jerge ornalasýy, túrkilerdiń dúnıetanymy jaıly maǵlumattarǵa qanyqtyrady.

Uly Jibek jolynyń boıynda saqtalǵan túrkilerdiń qulpytas jazýlary men nestorıandyq eskertkishterdi zertteýdiń mán-mańyzy asa zor. Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Qytaı aýmaǵyndaǵy nestorıandyq eskertkishter mátinderin salystyrmaly túrde taldaý qazaq halqynyń shyǵý teginiń, túrki tili men jazýynyń qalyptasý tarıhynyń birqatar máselelerin aıqyndaýǵa múmkindik beredi. Mine, osy oraıda 2000 sandyq fotosýretter, sáýlet eskertkishteri sýretteriniń 60 kóshirmesi, túrki qulpytas jazýlary, ıaǵnı epıtafııalyq eskertkishteriniń 28 kóshirmesi alyndy.

– Orta Azııa men Taıaý Shyǵystaǵy din qaryndas elder muraǵattarynan qandaı qundylyqtardy qanjyǵaǵa baıladyńyzdar?

– Mysyr men Iranǵa, Túrkııa men О́zbek­stanǵa sapar barysynda kóptegen jaılardyń beti ashyldy. Atap aıtqanda, túrki horezmshahtarynyń tarıhy, mońǵoldar, uıǵyrlar, búkil musylman ámirshileri tarıhy, Shyńǵys han men Ámir-Temir tarı­hy oraıyndaǵy qundy muraǵattyq materıal­dardyń kóshirmeleri ákelindi. Bulardyń ishinde «Tarıh-ı ál-Saljuq», «Tarıh-ı Jáleleddın Horezmshah», «Madja ál-ansab», «Tarıh-ı Ýljaıtý», «Kıtabkamıl fı-t-ta′ rıh» syndy shyǵarmalar mońǵol kezeńine deıingi jáne sol kezeńdegi Qazaqstan men Ortalyq Azııa tarıhy boıynsha biregeı derekkózder bolyp sanalady. Olarda Máýrennahrdaǵy túrki taıpalary, túrki handary týraly málimetter, Turan-Túrkistan qalalarynyń sıpattamalary bar. Osy rettegi muraǵat materıaldarynyń 177 kóshirmesi men 1530 kadrlyq mıkrofılm alyndy.

– Úndistandaǵy, Reseı men Ulybrı­ta­nııadaǵy izdenister kezinde bizdiń baba tarıhymyzǵa qatysty shyǵys qoljaz­balary tabylǵan eken-aý?

– Bizdiń baǵymyzǵa qaraı bul baǵa jetkisiz oljalar Bodlean jáne Brıtan kitaphanalarynda, Rampýr jáne Haıdarabad qalalaryndaǵy Qoljazbalar ınstıtýtynda, Qalmaq Respýblıkasynyń ulttyq muraǵatynda saqtalypty. Ásirese, Qazaq handyǵynyń qurylýyndaǵy eń bir bulyńǵyr da bulǵaqty kezeń – HIV ǵasyrdyń aıaǵy men HV ǵasyrdyń basynda Deshti-Qypshaqta bolǵan saıası oqıǵalar boıynsha kóptegen naqty maǵlumattar beretin «Qypshaq handary tarıhynyń» mándiligin atap aıtýymyz kerek. Osynaý derekkózdi egjeı-tegjeıli zertteı kele, onyń HVI ǵasyr men HVIII ǵasyrdyń birinshi jartysy aralyǵyndaǵy Qazaqstan men Ortalyq Azııa tarıhy jónindegi asa mańyzdy ári qundy jádiger ekendigine kóz jetkizdik.

Sondaı-aq, «Nýsrat-name» jáne «Mýızzal-ansab» biregeı tizimderin erekshe atap ótken lázim. Olarda qazirge deıin belgisiz bolyp kelgen jáne HIV-HVII ǵasyrlardaǵy naqtyly tarıhı oqıǵalardy zertteý oraıyndaǵy mańyzy óte zor tamasha 15 mınıatıýra, oǵan qosa HVI-HVII ǵasyrlardaǵy Qazaq handary men sultandarynyń tarıhyn baıandaıtyn Mahmýd-ıbn Ýálıdiń «Bahr-al-asrar» atty shyǵarmasy berilgen. Bul degenińiz, Ábilhaıyr han, Muhammed Sháıbanı han, Kereı men Áz-Jánibek handar, Abdolla han jáne basqa belgili tulǵalar bıligi tusyndaǵy qazaq memlekettiginiń damý dáýiri. Joǵaryda atalǵan shyǵarmalardyń mátinderi qazaq memlekettiginiń tarıhı sabaqtastyǵy men dástúrlerin naqtyly derektermen ǵana emes, kózge kórinetin mınıatıýralyq sýrettermen de alǵash ret dáıektep otyr. Bul qujattardyń aıryqsha qundylyǵy da sonda.

– Ulttyq tarıhymyzdyń osynaý shetten tabylǵan ulan-ǵaıyr aıǵaq-derekterin oı eleginen ótkizip, ǵylymı aınalymǵa qosý da óz aldyna úlken yjdaǵatty eńbekti qajet etetin bolar?   

– Qazirde saraptamalyq jumys tobynyń músheleri sheteldik qorlardan tabylǵan jańa jazba derekkózderdi, arhıvtik materıaldar men artefaktilerdi aıqyndaý jóninde júrgizilgen jumystardyń nátıjeleri týraly taldamalyq baıandama ázirleýde. Ol úshin, álbette, jınaqtalǵan arhıvtik materıaldar muqııat zerttelýde. Sonymen birge, shetel muraǵattaryndaǵy izdenister de úzilmeı, jalǵasa túsýde.

Arheografııalyq sheteldik ekspedısııalar barysynda Shyǵystaný ınstıtýtynyń ǵalymdary tapqan tamasha áralýan artefakti­­­­ler qazaq memlekettigi tarıhyndaǵy aqtańdaq­­­­tardyń ornyn toltyrady. Tarıhı materıal­dar ótken ǵasyrlarda Qazaqstan kórshiles memlekettermen teń dárejeli saıası, ekonomı­kalyq, dıplomatııalyq, tarıhı-mádenı qarym-qatynastar ustanǵan kúshti memle­ket bol­ǵan­dyǵyn aıǵaqtap dáleldeıdi. Arheo­­grafııalyq ekspedısııa nátıjeleri qazaq halqynyń kóne jáne ortaǵasyrlyq tarıhy men mádenıetin ári Qazaqstannyń ártúrli memlekettermen ózara qarym-qatynasyn odan ári baıypty jalǵastyrý úshin salıqaly negiz jasap berdi. Túgel tarıhymyzdy túgendep túzildirý úshin osylaı tirnektep izdený qajettigin alda da nazarda ustaýǵa tıispiz. 

*Abylaı hannyń Sın ımperatory Sıanlýnǵa oırat tilinde jazyp, Tarbaǵataı gýbernatory arqyly joldaǵan haty. 1774 jyl. Mórdegi beder: «Abylaı ıbn Bahadúr Ýálı-sultan».

* Qazaq tarıhyna qatysy bar Sın ımperııasynyń qujattary

(barlyǵy 283 tom, 72812 qujat).

Áńgimelesken

Qorǵanbek AMANJOL,

«Egemen Qazaqstan».