PIK – kúrmeýi kúrdeli kooperatıv

Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy turǵyn­dar­dyń qalypty ómirin qamtamasyz etetin áleýmettik mańyzy zor, memleket úshin óte jaýapty salalardyń biri bolyp sanalady. Elimizdiń osy bir kúrdeli salada sońǵy jyldary júrgizgen reformalary eshbir tıimdi­lik bermeı otyr. Oǵan kópqabatty úılerdiń taǵdyry tap­syrylǵan páter ıeleri kooperatıvteriniń (KSK) ju­my­syndaǵy beleń alǵan berekesizdik te kesirin tıgizýde.

Ortaq menshik – ıesiz múlik

Jabaıy kapıtalızmniń «jyr­tyq» kemesine jarmasqan sonaý bir toqsanynshy jyldardyń bizge ákelgen jańalyǵynyń biri – páter ıeleriniń kooperatıvi (PIK) edi. Sosıalızmdegi ha­lyqtyń ortaq ıgiligi – mem­le­kettik menshikti jappaı je­keshelendirý jeleýimen talan-tarajǵa salyp, bılik ba­syndaǵy «reformatorlar» «túıe­ni túgimen, bıeni júgimen» jutyp jatqan kezde, turǵyn úı qory, ıaǵnı memlekettik men­shik­tegi myń­daǵan kóppáterli úı­ler ıesiz qal­dy. 

* Úkimet nazaryna

Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy turǵyn­dar­dyń qalypty ómirin qamtamasyz etetin áleýmettik mańyzy zor, memleket úshin óte jaýapty salalardyń biri bolyp sanalady. Elimizdiń osy bir kúrdeli salada sońǵy jyldary júrgizgen reformalary eshbir tıimdi­lik bermeı otyr. Oǵan kópqabatty úılerdiń taǵdyry tap­syrylǵan páter ıeleri kooperatıvteriniń (KSK) ju­my­syndaǵy beleń alǵan berekesizdik te kesirin tıgizýde.

Ortaq menshik – ıesiz múlik

Jabaıy kapıtalızmniń «jyr­tyq» kemesine jarmasqan sonaý bir toqsanynshy jyldardyń bizge ákelgen jańalyǵynyń biri – páter ıeleriniń kooperatıvi (PIK) edi. Sosıalızmdegi ha­lyqtyń ortaq ıgiligi – mem­le­kettik menshikti jappaı je­keshelendirý jeleýimen talan-tarajǵa salyp, bılik ba­syndaǵy «reformatorlar» «túıe­ni túgimen, bıeni júgimen» jutyp jatqan kezde, turǵyn úı qory, ıaǵnı memlekettik men­shik­tegi myń­daǵan kóppáterli úı­ler ıesiz qal­dy. Keńes dáýi­rinen muraǵa qal­ǵan mol baı­lyqty sý tegin jambasqa basyp, murty maılanǵan jańa ká­sipker-bıznesmenderdiń esh­qaı­sysy turǵyn úı-kommý­nal­dyq sharýashylyǵyna kóz alartpady. Al shyǵyny shashetekten keletin kópqabatty turǵyn úı qo­ryn memlekettik menshikke qaldyrsa, áleýmettik tóńkeristiń qolamtasy qalanbaq. Úkimet bul tyǵyryqtyń da ońaı jolyn tapty. Keńes ókimetinen muraǵa qalǵan kópqabatty turǵyn úı qoryn búkil kommýnaldyq júıesimen birge turǵyndardyń moınyna arta saldy. Kezinde shetelge qashqan Qajygeldın úkimeti turǵyn úı kýpondaryn oılap taýyp, kóp­qabatty úılerdiń páterlerin jekeshelendirdi de jiberdi.

Keńes dáýirinde kópqabatty turǵyn úı qoryn ıeliginde ustap, búkil ınjenerlik-kommýnaldyq qyzmetin qamtamasyz etetin «úı basqarmalary» (domo­ýpravlenıe) bolatyn. Máselen, búginde myńǵa jýyq PIK-ter (KSK) durys qyzmet kórsete almaı otyrǵan Almatynyń búkil turǵyn úı qoryn 56 úı basqarmasy tap-tuınaqtaı ustaıtyn. Keńestik kezeńniń úı basqarmalarynda bilikti mamandar, myqty materıal­dyq-tehnıkalyq baza bolatyn. Je­keshelendirý jeleýimen úı bas­qarmalarynyń jyldar boıy jınaǵan tehnıkalary, qural-jabdyqtary, keńse-qoımalary «kóldeneń kókattylardyń» qal­tasynda ketti. О́ıtkeni, bul úı basqarmalarynyń basshylary men ınjenerleri túgeldeı derlik toqsanynshy jyldardyń «ótpeli kezeńinde» shekara asqan basqa ulttyń ókilderi edi. Osy jerde aıta ketetin taǵy bir másele, elimizdegi kópqabatty turǵyn úı qoryn jappaı jekeshelendirýden mol paıda tapqan da qarapaıym qazaqtar emes. Esterińizde bol­sa, keńes zamanynda qalalary­myz­daǵy kópqabatty turǵyn úıde turatyndardyń 80 paıy­zy ózge ult ókilderi bolatyn. Jas táýelsiz memleketimizdiń buǵanasy bekimegen óliara kezeń­de olardyń kópshiligi tarıhı otandaryna jappaı qonys aýdaryp, kópqabatty úılerdegi jeke­shelendirilgen páterlerin jer­gi­likti turǵyndarǵa satyp ketti.

Qosh. Sóıtip, júz myńdaǵan qazaqstandyqtar Qajygeldın úkimetiniń turǵyn úı qory salasynda jasaǵan reformalarynyń nátıjesinde bir sátte menshik ıeleri bolyp shyǵa keldi. Kópqabatty turǵyn úılerdiń ortaq ınjenerlik-kommýnaldyq júıelerine táýeldi bul jeke menshik páterlerdi qalypty jaǵdaıda ustaý problemalary týyndady. Shańyraǵy ortasyna túsken úı basqarmalarynyń ornyn basatyn qurylym qajet boldy. «Sýǵa ketken tal qarmaıdynyń» kerimen qalalardaǵy myńdaǵan jeke menshik páter ıeleri jańadan quryla bastaǵan kooperatıvterge – PIK-terge jarmasty.

Bul kooperatıvterdi paıda tabý kózi dep túsingen pysyqaılar balǵa úımelegen shybyndarsha, PIK-terdi tóńirektedi. Jarǵy boıynsha, PIK-ke qarasty páterlerdiń ıeleri jalpy jınalys ashyp, arnaıy daıyndaǵan baǵdarlamalary bar úmitkerlerden PIK tóraǵalaryn saılaýǵa tıis edi. Jańadan saılanatyn tór­a­ǵalardyń joǵary ınjenerlik bilimi, tym bolmaǵanda, kom­mý­naldyq ınjenerlik júıeni je­tik biletin mamandar bolýy kerek edi. О́ıtkeni, sol kezeńniń ózinde Keńes ókimetinen muraǵa qalǵan kópqabatty turǵyn úıler de, olardyń búkil ınjenerlik-kommýnaldyq júıesi de jóndeýge suranyp turǵan bolatyn. О́kinishke qaraı, is júzinde bári kerisinshe bolyp shyǵa keldi.

Sharasyzdyq salǵyrttyǵyna boı aldyrǵan turǵyndar jalpy jınalysqa kelmedi. Kommýnaldyq júıeniń jaǵdaıyn jaqsy biletin naǵyz ınjener mamandar PIK-terge basshylyq jasaýdan bas tartty. Taǵy da «zamanyń túlki bolsa, tazy bop shaldy» ómir qaǵıdasyna aınaldyrǵan alaıaqtardyń aıy ońynan týdy. Olar kópqabatty turǵyn úılerdiń tórt-bes tur­ǵy­nynan yntaly top quryp, basqa turǵyndardyń ártúrli joldarmen qolyn qoıdyryp alyp, zań aldynda da, turǵyndardyń aldynda da jaýap bermeıtin PIK-terdi quryp aldy. Qazir Qazaqstanda jumys istep turǵan PIK-terdiń basym kópshiligi elimizdiń áleý­mettik-ekonomıkalyq salasynda berekesizdik beleń alǵan 1995-1996 jyldary qurylǵan eken.

Máselen, búginde Astana qala­synda 2231 kópqabatty turǵyn úı bar. Mine, osy turǵyn úı ke­shen­derine 363 uıym qyzmet kórse­tedi. Onyń ishinde 208-i páter ıe­leriniń kooperatıvteri bolyp tabylady. Osyǵan uqsas qazirgi kúnde respýblıkamyzdyń barlyq qalalaryndaǵy kópqabatty turǵyn úılerdi basqarý jáne qyzmet kórsetý salasy túgeldeı derlik PIK-terdiń quzyryna kóshken. Qazaqstan Respýblıkasynyń «Turǵyn úı qatynastary týraly» zańyna sáıkes PIK – kondomınıým nysanynyń ortaq menshigin birlesip basqarý úshin qurylǵan páter ıeleriniń kommersııalyq emes uıymy. О́kinishke qaraı, «Turǵyn úı qatynastary týraly» zań boıynsha 1993-1996 jyldary elimizde júrgizilgen turǵyn úı qoryn jekeshelendirý reformasy jartykesh kúıinde is júzine asyrylǵan. Reforma boıynsha kópqabatty turǵyn úılerdiń tek páterleri ǵana jekemenshikke berilgen. Al kópqabatty úılerdiń shatyrlary, jertóleleri, ki­re­beristeri jáne jalpy úı mańaı­yndaǵy aýmaǵy, kommýnıka­sııalar júıesi ortaq menshik kúıinde qalǵan. Ortaq ıgiliktiń qalaı talan-tarajǵa salynǵanyn kózimen kórgen bizdiń turǵyndar úshin «ortaq menshik» uǵymy ıe­siz, suraýsyz múlik uǵymymen as­tasady.

«Daýdyń basy Daırabaıdyń kók sıyry» demekshi, turǵyndar men PIK-terdiń arasyndaǵy bitis­pes daýdyń basy da osy ıesiz qalǵan «ortaq menshik» múlkinen týyndap keledi. Zań boıynsha PIK-terdiń basty mindeti – ortaq menshiktegi kondomınıým nysandarynyń ın­jenerlik jabdyqtarynyń já­ne sa­nıtarlyq-tehnıkalyq qyzme­tiniń úzdiksiz jumysyn qamtamasyz etý bolyp tabylady.

Jarna jınap, jalaqy tabý «dástúri»

Bul áleýmettik-ekonomıkalyq máni tereń mindetti durys atqarý úshin qarjy kerek. Burynǵydaı oǵan bıýdjetten qarjy bólinbeıdi. Kondomınıým nysandaryn ustaý úshin PIK-ter páter ıelerinen aı saıyn jarnalyq jáne maqsatty qarjy jınaıdy. Bul qarjynyń qalaı jumsalatyny týraly PIK tóraǵasy men bas esepshisinen basqa tiri jan bilmeıdi. Tártip boıynsha bul qarjynyń bir bóligi PIK qyzmetkerleriniń jalaqysyna jáne kondomınıým nysandarynyń qalypty jumysyn qamtamasyz etýge jumsalsa, bel­gili bir bóligi tozyǵy jetken kom­mýnaldyq jelilerge kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizý úshin jınaqtalýy kerek edi. Keńes dáýirinen muraǵa qalǵan kóp­qabatty úılerdiń ózderi de, ın­je­ner­lik-kommýnaldyq júıeleri de jyl­dan-jylǵa eskirip bara jatqa­ny belgili. Tipti, sońǵy 20 jyl­da eshqandaı kúrdeli jón­deý kórmegen bul kondomı­nıým nysandarynyń «shyqpa, janym, shyqpamen» turǵandyǵy ja­syryn emes. Tozyǵy jetken júzdegen, tipti, myńdaǵan kópqa­bat­ty úılerdiń tirshiliginiń tyny­sy – kondomınıým nysandary jap­paı isten shyǵatyn bolsa, bul úlken áleýmettik tolqýlarǵa ushyratady.

Qurylǵannan bergi alǵashqy kúnnen «jaýyrdy jaba toqyp» kelgen PIK-ter bolsa, zań júzinde eshteńege jaýap bermeıdi. Mıllıondaǵan qarjy aınalymyn basqaratyn PIK-ter «Turǵyn úı qatynastary týraly» zańǵa sáıkes arnaıy móri, bankte esepshoty bar qoǵamdyq uıym ǵana bolyp tabylady. Onyń turǵyndar aldynda da, tekserý organdary aldynda da, kommýnaldyq qyzmettiń tabıǵı monopolısteri aldynda da jaýap beretin eshqandaı jarǵylyq kapıtaly, jarǵylyq múlki joq. Turǵyndardan jınalǵan mıllıondaǵan qarjyny ońdy-soldy jumsap júrgen PIK tóraǵalary men bas esepshilerin jaýapqa da tartýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, olardyń menshiginde PIK mórinen basqa kók tıynnyń múlki joq. Turǵyndardan jınalǵan qarjynyń jumsalýyn tekseretin de ózderi (PIK tóraǵalary qoldan jasap alǵan tekserý komıssııalary).

Jarna jınap, jalaqy tap­qannan basqaǵa bas qatyra qoı­maıtyn PIK-terdiń qyzmeti kóp­qabatty turǵyn úılerdiń ınje­nerlik-tehnıkalyq jaǵdaıynyń jyldan-jylǵa tozyǵy jetip, tyǵyryqqa tirelýine ákelip soqty. PIK-ter tarıh sahnasyna shyqqan osy 20 jylǵa jýyq ýaqytta olar óz jaýapkershiligindegi kópqabatty úılerdiń shatyrlaryn, jertólelerin, lıftileri men kireberisterin kúrdeli jóndeýden ótkizip, sý, jylý jáne káriz qubyrlaryn aýystyryp kórgen emes. PIK-terdiń ortaq menshiktegi kondomınıým nysandaryna jasaǵan jamaý-jasqaý jumystary eshbir tıimdilik bermedi. Osynyń saldarynan búginde respýblıkamyzdaǵy kópqabatty turǵyn úı qorynyń 70-80 paıyzy shuǵyl kúrdeli jóndeýdi qajet etetin jaǵdaıǵa jetti. Oǵan orasan zor qarjy qajet. Mundaı shyǵyndy birde-bir qalanyń bıýdjeti kótere almaıdy. Qalaı bolǵanda da bul kúrdeli problemany jedel qolǵa almasa, endi eki-úsh jylda ınjenerlik-kommýnaldyq júıesi jaramsyz bolǵan kóppáterli úılerdiń myńdaǵan turǵyndary dalada qalýy múmkin.

Qarjy demekshi, qarapaıym halyq múddesine qatysty kóp­qa­batty turǵyn úı máselesinde Úki­met «óz kúnińdi óziń kór» qaǵı­dasynan qaǵys qalmaı, PIK-ter­diń qyzmetin memlekettik baqylaý sheńberinde júrgizgende, mundaı kúrdeli jaǵdaı qalyptaspas edi. Sońǵy ýaqytta jasalǵan saraptaý­lar kórsetip otyrǵanyndaı, osy ýaqytqa deıin PIK-ter tur­ǵyn­dardan jınalǵan qar­jy­nyń 60-70 paıyzyn jalaqyǵa, 20 paıy­zyn mindetti bıýdjettik tólem­derdi óteýge jumsap kelgen. Al kóp­qabatty úıdiń sanıtarlyq-teh­nıkalyq, ınjenerlik-kom­mý­nal­dyq júıeleriniń jumysyn qam­tamasyz etýge jınalǵan qarjynyń 10-15 paıyzy ǵana jumsalǵan.

Kóptegen PIK-ter shtatta ar­naıy santehnıkter men aýla sy­py­rýshylar ustaýǵa qarjy shy­ǵyn­damaı, santehnıkterdi bas­qa mekemelerden shaqyryp, aýla sy­pyrýshylar retinde úısiz júr­gen bosqyndardy paıdalanyp keledi. Al jyldar boıy PIK-ter jınap kelgen qarjy az emes. Máselen, Astana qalasyndaǵy «Sobstvennık» atty PIK-ke №1 shaǵyn aýdanyndaǵy ondaǵan kóppáterli turǵyn úı qaraıdy. Osy úılerdegi árbir páterdiń sharshy metrinen 20 teńgeden jınaǵanda, aı saıyn PIK-ke mıllıondaǵan qarjy túsedi. Al «Sobstvennık» ózine qarasty kóppáterli úılerdi jóndemek túgili, tazalyǵyna da kóńil bólmeıdi. Almaty qalasy «Aınabulaq» shaǵyn aýdanyndaǵy «Dar» atty PIK-ke 68 úı nemese 4060 páter qaraıdy. Maqsatty shyǵyndar úshin «Dar» PIK-i árbir páterden myń teńgeden jarna jınap, 3 mıllıon teńgeden astam qarjyny jumsap jibergen.

Elimizde PIK-ter jumys isteı bastaǵan 17-18 jyl aralyǵynda Úkimet olarǵa baqylaý jasaıtyn memlekettik bir ortalyq quryp, osy jyldar ishinde kúr­deli jóndeý jumystaryna arnal­ǵan turǵyndardyń maqsatty qar­jylaryn arnaıy qorǵa jınap, bir jyly kóppáterli turǵyn úı­diń shatyryn, kelesi jyly káriz qubyrlaryn, arǵy jyly jy­lý júıelerin jóndeýge jum­sap otyrǵanda, búgingideı kúr­deli problema qordalanbaǵan bolar edi. Taǵy bir tolǵaqty másele, qalamyzdaǵy kóppáterli turǵyn úılerdiń ekinshi kireberis dálizderi (pojarnyı vyhod) men jertóleleri dúken, sheberhana, bıznes keńseleri retinde paıdalanylady. Kásipkerler turǵyndardyń ortaq menshigindegi bul nysandardy PIK-ter arqyly jalǵa alady. Máselen, Astana qalasyndaǵy «Aqmola» PIK-ine qarasty Kúıshi Dına kóshesindegi №8-10 úılerdiń ekinshi kireberis dálizderi túgeldeı dúkender men bıznes keńseleri úshin, al jertóleleri ártúrli sheberhanalar úshin jalǵa berilgen. PIK kondomınıýmnyń osynshama nysandaryn turǵyndardyń kelisiminen tys jalǵa berip, qyrýar paıda taýyp otyr. О́kinishke qaraı, jalǵa berilgen nysandardan túsetin bul qarjy ortaq menshik bolyp sanalatyn nysandardyń qajetine jaratylmaıdy. PIK tóraǵalarynyń tabys kózine aınalǵan mundaı kondomınıým nysandarynyń mysaly qalamyzda kóptep sanalady.

Jańǵyrtý joly – mýnısıpaldyq jaýapkershilik

«Sen tımeseń, men tımen, badyraq kóz» degendeı, osy jyldar ishinde PIK-terdiń jumysyna eshbir baqylaý jasamaǵan el Úkimetiniń «shydamdylyǵyna» qaıran qalasyń. Halyq múddesine jaýapty Úkimet turǵyndar menshigindegi kóppáterli úılerdiń bolashaǵyna báribir jergilikti atqarýshy bılik jaýap beretinin bile tura, PIK-terdi betimen jiberdi. PIK-terdiń jumysyn qadaǵalaıtyn birde-bir óńirlik nemese respýblıkalyq memlekettik organ bolǵan joq. Osyny paıdalanǵan pysyqaılar jer-jerlerde Páter ıeleri kooperatıvteriniń assosıasııa­sy degenderdi quryp aldy. Assosıasııalar keńselerindegi júzdegen tóraǵalar, esepshiler men keńesshilerdi ustaýǵa taǵy da turǵyndardan jarna jınalatyn boldy. Elimizdegi kópqabatty turǵyn úılerdiń tozyǵy jetkendigi sonsha, endi bul máseleni «jabýly qazan» kúıinde qaldyrý múmkin emes edi. Sóıtip, TKSh-ny jańǵyrtý baǵdarlamasy sheńberinde qala ákimdikterinde PIK-terdiń qyzmetin tekseretin Turǵyn úı ınspeksııasynyń basqarmalary quryla bastady. Átteń, qanshama ýaqyt bosqa ótip, qanshama qarjy maqsatsyz jumsaldy...

Kópqabatty tur­ǵyn úı – eli­mizdiń áleýmettik-ekono­mı­kalyq turaqtylyǵynyń negizi. Bárimizdiń de qalanyń ortasynan turǵyzǵan keń saraı – kottedjderimiz joq. Endeshe, kópqabatty turǵyn úı qorynda qordalanǵan tyǵyryqtan shyǵýdyń joly qandaı? Elimizde qolǵa alynǵan TKSh-ny jańǵyrtý baǵdarlamasy aıasynda PIK-terdi reformalaý týraly másele de kóterilýde. Bul jańa «reformatorlardyń» pikirinshe, PIK-terdiń ornyna JShS negizindegi kommersııalyq qurylymdar, ıaǵnı basqarýshy jáne qyzmet kórsetýshi (servısnyı) kompanııalar qurý kerek deıdi. «Aýzy kúıgen úrip ishedi» demekshi, kúni búginge deıin halyq múddesine janashyrlyqpen qyzmet kórsetetin JShS-ni kórgemiz joq. Bul kommersııalyq qurylymdardyń basty maqsaty – paıda tabý. «Jumyrtqadan jún qyryqqan» JShS-ler osy ýaqytqa deıin qııýy ketken PIK-terdiń jumysyn durystap, oń baǵytqa bastaıdy degenge sený qıyn.

Endi bir sarapshylar búginde PIK-ke qarasty kópqabatty úılerdi jeke-jeke jiktep, árbir úıdi jeke zańdy tulǵa, ıaǵnı «kondomınıým» retinde qarastyryp, árqaısysynyń jeke basqarý organyn, bankte esepshottaryn ashý kerek deıdi. Sonda buryn PIK-terdiń dalıǵan shtatyn asyrap kelgen turǵyndar endi árbir úı basqarmasynyń shtatyn, oǵan qosa basqarýshy kompanııanyń shtatyn, ol az deseńiz, qyzmet kórsetý kompanııalarynyń qyzmetkerleriniń jalaqysyn qamtamasyz etýge jarna tóleýi tıis. Kópqabatty úılerdiń turǵyndary endi kimge baryp shaǵynbaq?

Qoryta aıtqanda, bıliktegiler bas-basyna bı bolyp, «velosıped» oılap tabýdyń qajeti joq. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy bul salada jasalatyn taǵy bir tájirıbelik reformany kótere almaıdy. Onsyz da shegine jetken turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq nysandary jedel túrde, naǵyz janashyrlyqpen jasalatyn kúrdeli jóndeýdi qajet etip tur. Sondyqtan ýaqyt synynan ótken keńes zamanyndaǵy tájirıbeni qaıta qalpyna keltirý kerek. Qazirgi qaptaǵan PIK-ter men qyzmet kórsetý kompanııalarynyń ornyna tehnıkalyq bazasy men kásibı kadrlary myqty áleýetti úı basqarmalaryn nemese kom­mýnaldyq-mýnısıpaldyq sha­rýashylyqtar qurý qajet. Bul úı basqarmalary jergilikti atqarý organdaryna qarasty mýnısıpaldyq menshikte bolýy kerek. Olardyń jumysyn retteý jáne baqylaý mindetteri ákimdikter janynan qurylyp jatqan turǵyn úı ınspeksııalary basqarmalaryna júktelýge tıis. Mine, sonda ǵana búgingi elimizdegi kópqabatty tur­ǵyn úılerdiń qordalanǵan proble­malarynan qutylyp, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy salasyn jańǵyrtýǵa múmkindik týady.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan».

Sýretterdi túsirgen

Erlan OMAROV.