Pavlodar oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasy da oblys turǵyndaryn áleýmettik qorǵaý jónindegi zańnamaǵa ózgerister engizý aldynda talqylaýǵa qatysýǵa shaqyrýda. Bul boljamdy ózgerister «Az qamtylǵan otbasylarǵa kepildik berilgen áleýmettik paket usynýǵa» jáne «Arnaýly áleýmettik qyzmetter alýǵa» qujattardy resimdeý sııaqty qosymshalardy qamtıdy. О́tinish, pikir, usynystardy arnaıy saıt, Facebook, Instagram áleýmettik jelileri jáne oriv.dsz@pavlodar.gov.kz elektrondyq poshtasy arqyly berýge bolady.
Basqarma basshysy Almıra Júsipovanyń aıtýynsha, mysaly, endi I toptaǵy múgedekterge nemese qozǵalysynda qıyndyqtary bar adamdarǵa múgedektiktiń sebebine qaramastan járdemaqy engizilmek. Qazir óńirde mundaı járdemaqyǵa májbúr 1 myńǵa jýyq adam bar. Sonymen qatar zań jobasynda 7 jastan 16 jasqa deıingi balalardy múgedektik toptary boıynsha bólý jáne olarǵa arnalǵan járdemaqy mólsherin arttyrý qarastyrylǵan. Zań jobasy qabyldanǵan jaǵdaıda bul múmkindikke oblystaǵy 3 myńnan astam bala ıe bolmaq. Múgedek bala tárbıelep otyrǵan jáne asyraýshysynan aıyrylǵan otbasylar úshin de ózgerister bar. Olar eki járdemaqyny qatar alýy da múmkin.
Zań jobasynda 2023 jyldan bastap erekshe qajettilikteri bar adamdardy jumysqa ornalastyrý boıynsha kvotany oryndamaıtyn jumys berýshiler úshin ótemaqy jarnalaryn engizý usynylady. Maqsat – jınaqtalǵan qarajatty jumyspen qamtýdyń ósýine baılanysty járdemdesýge baǵyttaý.
– Taǵy bir mańyzdysy, turǵyn úı kezegin saqtaý máselesi. Qazir múgedektigi bar bala tárbıelep otyrǵan otbasylar kámeletke tolǵanǵa deıin memlekettik qordan páter almasa, olar qaıtadan kezekke turýǵa májbúr. Bolashaqta olar balasy 18 jasqa tolǵannan keıin de turǵyn úı alýǵa úmitker bola alady, – deıdi A.Júsipova.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi usynǵan taǵy bir shara – múgedek balany kútý kezeńin 16 jastan 18 jasqa deıin uzartý. Mamandardyń pikirinshe, bul «Erekshe qajettilikteri bar balalardy» tárbıelep otyrǵandar úshin jasyna baılanysty zeınetaqy tólemderi men bazalyq zeınetaqy taǵaıyndaýǵa oń áser etedi.
О́ńirdiń 27 myńǵa jýyq turǵyny – erekshe qajettilikteri bar múgedek jandar qatarynda, olardyń 10 paıyzǵa jýyǵy – balalar. Sońǵy jyldary óńirde múgedektigi bar jandarǵa kóp kómek kórsetilýde, bılik tarapynan nazar aýdarylýda, biraq áli de sheshimin kútken máseleler bar. Aıtar bolsaq, keıbir mekemelerde áli kúnge deıin múgedek jandar úshin júrip-turatyn arnaıy joldar jasalmaǵan, pandýstar ornatylmaǵan. Aldyńǵy jyldary oblystyq bıýdjet qarajaty esebinen Sharbaqty aýdany Shaldaı aýylynda júıke aýrýlaryn emdeıtin, Maı aýdanynda aýdandyq aýrýhana negizinde aıaq-qoldarynyń kemtarlyǵy bar jandarǵa arnalǵan ońaltý ortalyqtary ashylyp, qazir turaqty túrde jumys isteýde.
Oblys ortalyǵyndaǵy «Samal» saýyqtyrý ortalyǵy úlken qaıyrymdylyq, saýapty is jasap, sal aýrýyna shaldyqqan balalardy emdeýmen 20 jyldan beri aınalysyp keledi. Ortalyq dırektory Zınaıda Bagnenkonyń aıtýynsha, onda 54 qyzmetker jumys isteıdi, 180-deı bala bar, olardyń 105-i múmkindigi shekteýli jetkinshek, 75 balǵyn shaǵyn ortalyqqa barady. Osy jyldar ishinde ortalyq 4,6 myńnan astam balanyń densaýlyǵyn saýyqtyrǵan.
Al múgedekterdiń oblystyq erikti qoǵamdyq birlestiginiń basshysy Georgıı Chetverıkovtiń bastamasymen múgedek jandar shaǵyn avtobýstarǵa ornatylǵan múgedekterge arnalǵan arbadan túsip-shyǵýdyń ózindik júıesin jasap shyqqany da deni saý adamdardyń oılanýyna jaqsy bir mysal bolady.
Oblys ortalyǵyndaǵy Profimed medısınalyq kesheniniń kireberisinde múmkindigi shekteýli jandarǵa ǵana emes, sondaı-aq arbamen júretin analarǵa arnalǵan salmaǵy 500 kılo kóteretin qurylǵy ornalasqan.
− Biz pandýstardan bas tarttyq, − deıdi keshen dırektory Gúlbaný Seıtenova. – Lıfti arqyly yńǵaıly. Múgedekterge qyzmet jasaıtyn arnaıy sanıtarlyq top bar. Ortalyqtan shyqpaı-aq, basqa bir kóteretin qurylǵynyń kómegimen dárihanaǵa baryp, keri qaıtýlaryna bolady. Bul qurylǵyny ornatpas buryn sarapshylar retinde múgedekterdiń ózderi shaqyryldy.
Biraq kedergisiz orta qurý úshin kedergiler áli de az emes. О́ńirdegi Tandau Foundation qorynyń atqarýshy dırektory Aleksandra Sharonovanyń aıtýynsha, tipti erekshe qajettilikteri bar adamdar úshin nysandardyń qoljetimdiligi eskerilmegen jańa qurylys jobalaryn jumysqa qabyldaý jalǵasýda.
– Byltyr 30-ǵa jýyq qaıta jańartylǵan, jańadan salynǵan nysandardy, turǵyn úılerdi, bıznes nysandaryn, sport ǵımarattaryn tekserdik. Olardyń tek bireýi ǵana barlyq talapqa sáıkes salynǵanyn kórdik. Múmkin, qurylys jobalaýshylaryna áser etý úshin olarǵa arnalǵan arnaıy meıirimdilik kýrstaryn uıymdastyrý kerek shyǵar, – deıdi A.Sharonova.
Iаǵnı bıýdjettik jáne jeke qarajat múgedektigi bar adamdar úshin qoljetimdi emes nysandardy salýǵa jumsalýda degen sóz. Jergilikti ákimdikter endi osy áleýmettik máseleni qurylys nysandary jobasy syzylǵan kúnnen bastap qolǵa alsa, árıne, órkenıet talaptaryna saı talpynys bolar edi.
Al oblystaǵy mektepterdiń bul talaptardy oryndaýy qalaı degen máselege kelsek, 90 paıyzǵa jýyǵynda erekshe qajettilikteri bar balalardyń bilim alýyna jaǵdaı jasalypty. Bilim basqarmasynyń málimetinshe, qazir oblysta erekshe bilim berý qajettilikteri bar
6 832 bala bolsa, 3 387-i ınklıýzıvti bilim alýda.
Bilim berý salasyndaǵy memlekettik saıasattyń negizgi qaǵıdattarynyń biri – árkimniń sapaly bilim alýǵa teń quqyǵy bar. О́tken jyldyń 1 naýryzynan bastap mektepterde tirek-qımyl apparaty buzylǵan jáne aýtızm spektri buzylǵan balalarǵa arnalǵan qosymsha múmkindikter jasaldy. Sonymen birge Erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalardy jáne olardyń ata-analaryn qoldaý úshin atalǵan sanattaǵy balalardy tárbıelep otyrǵan otbasylarǵa qoldaý kórsetilýde.
Byltyr oblys ortalyǵynda Bolat О́temuratovtyń «Aýtızm – álem bárine birdeı» qorynyń baǵdarlamasy aıasynda qordyń oblys ákimdigimen birlesken memorandýmy barysynda «Aýtızm ortalyǵy» ashyldy. Ortalyq dırektory Dınara Qaısınanyń aıtýynsha, aýtızm ortalyǵy 18 jasqa deıingi «RAS», «aýtızm», «emosııalyq-erik salasynyń buzylýy» dıagnozy bar balalardy qabyldaıdy. Ortalyqta dıagnostıka, ómirlik daǵdylardy ıgerý, erte jastan damytý, áleýmettik daǵdylardy oqytý úshin mamandandyrylǵan kabınetter, «Djasper» ádistemesi boıynsha eki kabınet bar.
– Meniń ulym alty jasqa tolǵanda aýtızm dıagnozy qoıyldy. Biz balanyń qarapaıym mektepke barýyna, bilim alýyna – jalpy qarapaıym bala bolýyna kómektesetin barlyq múmkindikter men ádisterdi zerttedik. Balabaqshada qıyn bolǵandyqtan, ol úıde boldy. Ártúrli ortalyqtardaǵy sabaqtar úshin aıyna 180 myń teńgeden tólegen kezder boldy. Oblys ákiminiń jeke qabyldaýyna kelip, biz, analar, balalarymyz úshin tegin ári nátıjeli ortalyq ashýdy suradyq. Endi mine, kútken kún de keldi, qýanyshtymyz, – deıdi Álııa Sabyrjanqyzy.
Búginde ortalyqta oqý kýrstarynan ótken mamandar qyzmet kórsetýde. Ortalyq aýtızmmen aýyratyn balalarǵa kómektesetin zamanaýı tıimdi ádistemelerdi biriktiredi. Atlantadaǵy Marcus Autism Center, Los-Andjelestegi Kalıfornııa ýnıversıteti, Oregondaǵy Medısına mektebi, Nıý-Iorktegi Autism Speaks uıymy sııaqty iri ortalyqtarmen yntymaqtastyq baılanys bar.
Arnaıy aýtızm ortalyǵy úshin álemniń 15 elinde sertıfıkattalǵan A-DOS ádistemesi boıynsha tórt dıagnostıkalyq modýl satyp alyndy.
– Dıagnostıka kezinde ár balanyń ózindik erekshelikteri men kemshilikteri anyqtalady. Biri sóıleı almaıdy, biriniń agressııasy, biriniń sensorlyq jetispeýshiligi bar. Dıagnozdan keıin árqaısysy úshin úsh aı jumys isteıtin jeke baǵdarlama jasalady, – deıdi ortalyqtyń oqytýshysy Irına Belskaıa.
Demek, balalardyń áleýmettik ortaǵa – mektepterge qaıta oralyp, bilim alyp, qoǵamnyń tolyq quqyly múshesi, dos jáne áriptes bolýy úshin nátıjelerin kóre alamyz.
Bizdiń elimizde de shetelderdegideı múgedek jandarǵa degen adamı kózqarasty qalyptastyryp, «Erekshe qajettilikteri bar adamdardy ońaltý júıesiniń naqty standartyn» jasaý qajettigi týyndady. Úkimettiń jańa zaman talaptaryna saı keletin standartqa kóshý keregine oraı zańǵa ózgerister engizýdi halyqtyq talqylaýǵa jibergeni de sol. Basty mindet – erekshe qajettilikteri bar adamdardyń qoǵam ómirine birtindep qosylýlaryna kómektesý.
Pavlodar oblysy
