Táýelsiz Qazaqstannyń Jeti qazynasy: Astana

«Altynshy qazynamyz: elimizdiń júregi,

táýel­siz­digimizdiń boıtumary, ásem qalamyz – Astana». 

N.Á.NAZARBAEV,

Táýelsizdik kúnine arnalǵan

saltanatty jıynda sóılegen sózden.

«Astananyń jańa oramdarynda, saıabaqtarynda jáne sáýletkerlik jaýharlarynda Táýelsizdigimizdiń uly tarıhy aınadaǵydaı kórinis tapqan. Sondyqtan, Astanaǵa degen súıispenshilik – Otanǵa degen perzenttik sezim. Bul – jańa qazaqstandyq patrıotızmniń altyn arqaýy». Elbasynyń osy sózi árbir qazaqstandyqtyń júregine jylý uıalatyp, kókiregine shattyq kernetti.

«Altynshy qazynamyz: elimizdiń júregi,

táýel­siz­digimizdiń boıtumary, ásem qalamyz – Astana». 

N.Á.NAZARBAEV,

Táýelsizdik kúnine arnalǵan

saltanatty jıynda sóılegen sózden.

«Astananyń jańa oramdarynda, saıabaqtarynda jáne sáýletkerlik jaýharlarynda Táýelsizdigimizdiń uly tarıhy aınadaǵydaı kórinis tapqan. Sondyqtan, Astanaǵa degen súıispenshilik – Otanǵa degen perzenttik sezim. Bul – jańa qazaqstandyq patrıotızmniń altyn arqaýy». Elbasynyń osy sózi árbir qazaqstandyqtyń júregine jylý uıalatyp, kókiregine shattyq kernetti.

Osydan on alty jyl buryn elorda mártebesine ıe bolǵan Astana búginde jańa Qazaqstannyń eldik belgisine jáne shynaıy maqtanyshyna aınalyp, memleketimizdiń jasampazdyq jeńisterine bastaý boldy.

Sonymen, Táýelsiz Qazaqstannyń jańa elordasynyń tarıhy qalaı bastaý alyp edi?

1994 jyldyń 6 shildesinde XIII shaqyrylǵan Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesinde minberge shyqqan Prezıdentimiz tyń usynys aıtty. Ol astanamyzdy Almaty qalasynan Arqadaǵy Aqmola qalasyna kóshirý jaıly usynys bolatyn. Prezıdent usynysy kóbimizge tosyn estilgenin jasyra almaspyz.

Onyń ózindik sebepteri de joq emes edi. Ol jyldar – elimizdiń táýelsizdik jolynda bar qıyndyqtardy basynan keshirip jatqan kezi edi. Keńes úki­metiniń quramyndaǵy barlyq respýb­lıkalardy bir-birimen birinen-biri ajy­­raı almastaı matap-shyrmap tas­ta­ǵan josparly ekonomıkanyń bar­lyq baılanystary úzilip, ónim óndi­rý toqtaýǵa aınalyp, dármensizdik tuń­ǵıyǵyna batyrǵan ári-sári jaǵdaı áb­den ornyqqan edi. Bolashaǵymyzdyń bel­gisizdigi beleń alyp, el ishin úmit­sizdik jaılaı bastaǵan bolatyn. Jo­ǵarǵy Keńes ǵımaratyna kirgen-shyqqan kezderimizde narazylyqtaryn bildirip, júrer jolymyzdy kes-kestep turatyn adamdardy jıi kóretinbiz.

Osyndaı sátte bas qalany basqa qalaǵa kóshirý usynysy birden maquldana qoımaýy zańdy da edi. Elbasy óziniń qysqa da nusqa sózinde el astanasyn Aqmolaǵa kóshirýdiń qajettiliginiń bas­ty sebepterin júıelep aıtyp berdi. Talqylaý úshin sóz alǵandardyń ishinde, jasyratyny joq, maquldaǵandardan qarsy bolǵandar kóp basym tústi. Prezıdent bul sharýanyń naq qazir, jaqyn arada jasalmaıtynyn, ol kóp daıyndyqty qajet etetin kúrdeli másele ekenin, qazirden bastap osy istiń joba-josparyn jasaı berý qajettigin aıtyp, kóshke jumsalatyn shyǵyndardy kóbeıtpeı, onyń basym bóligi ınvestısııa tartý jolymen uıymdastyrylatynyn aıtqan soń da kelispeıtinderdiń daýysy báseńdemedi. Osy sátte: «Qazir kóshirileıin dep jatpasa, barlyǵyn josparlap, eseptep, naqtylaı bergende turǵan ne bar, búgin Prezıdentimizdiń týǵan kúni ǵoı, sol kúnge jasaǵan syıymyz bolsyn, kelisim berelik» degen usynys túsip, sonan soń ǵana bul sheshim maquldanǵany esimizde.

Elbasynyń astanany kóshirýdiń bas­ty sebepteri dep myna jaǵdaılardy ataǵany esimizde:

Qazaqstandy geosaıası turǵydan berik etý;

Qaýipsizdik turǵysynan alǵanda elorda ornalasatyn jerdiń shekaralyq aımaqtardan alys, eldiń ortalyq bóliginde bolǵany durys dep tanylýy;

Astanany kóshirýdiń ekonomıkany saýyqtyrýǵa serpilis ákeletindigi;

Eldiń saıası ortalyǵynyń kópultty óńirge kóshirilýi turaqty kópultty memleket qurýǵa kómektesetindigi jáne taǵy basqa sebepter.

1995 jyldyń 15 qyrkúıeginde Elbasy Jarlyǵymen astanany Aqmo­la qalasyna kóshirý jumystaryn uıymdastyratyn Memlekettik komıssııa qurylyp, qala qurylysyna jumsaý úshin bıýdjetten tys qarjylardy toptastyratyn «Jańa astana» bıýdjetten tys qory quryldy. Aqmolada qurylys salý men ınfraqurylym júıelerin jasaǵysy kelgen ınvestorlarǵa sa­lyq­tyq, kedendik jáne basqa jeńildikter qa­rastyryldy.

1997 jyldyń kúzine qaraı «jaqynda astana Aqmolaǵa kóshiriledi eken» degen sóz tarap, aqyry sol sybyr-kú­bir shyndyqqa aınaldy. 20 qazanda El­basynyń «Aqmola qalasyn Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasy dep jarııa­laý týraly» Jarlyǵy shyqty.

Qarashanyń 8-i kúni Elbasy óz rezıdensııasynda memlekettik bılik ókilderin, depýtattardy, zııaly qaýym ókil­derin jınap, Qazaqstannyń memle­ket­tik nyshandary men Prezıdent baı­ra­ǵyn ushaqpen Aqmola qalasyna jet­kizýdi Qorǵanys mınıstri Saǵadat Nurmaǵanbetovke tapsyrdy. Sol kúni Aqmolaǵa ushyp kelgen Prezıdent eli­mizdiń jańa astanasynda elimizdiń baıraǵyn kóterdi.

3 jeltoqsan kúni jańa astanada Úkimettiń Keńsesi óz jumysyn bastady. 8 jeltoqsan kúni arnaıy poıyzben Parlament depýtattary, memlekettik qyzmetshiler Aqmolaǵa bet túzedi. 9 jeltoqsanda Elbasy – Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev áýe­jaıda qazaqtyń úlken júrekti perzenti Zeınolla Qabdolovtyń batasymen Almatydan Astanaǵa ushty.

10 jeltoqsan kúni Elbasynyń Aq­mo­ladaǵy jańa ǵımaratynda astananyń kóshirilýine oraı jınalys bolyp, osy kún Aqmola qalasynyń el astanasy bolǵan kúni dep jarııalandy. Onda Prezıdent: «Budan bylaı jáne ǵasyrlar boıy alyp jerimizdiń eń ortasynda, halqymyz úshin taǵdyrlyq máni bar sheshimder qabyldanatyn bolady. Budan bylaı elimizdiń júregi osy jerde soǵatyn bolady. Búginnen bastap, Qazaqstan óziniń tarıhı taǵdyryn osy jerde anyqtaıtyn bolady», dedi.

Astananyń tarıhyna kóz júgirtsek, 1830 jyly kazaktardyń forpos­ty retinde «Akmolınsk» atalǵan qa­la keńes kezinde 1961 jyly tyń ıge­rýdiń jetistikteriniń qurmetine «Se­lınograd» degen ataýǵa ıe boldy. Táýelsizdigimizge ıe bolǵannan keıin, 1992 jyly qala «Aqmola» dep ataldy.

Endi, Aqmola elordasy bolyp bel­gilengen soń, Prezıdenttiń usyny­symen ol «Astana» atty ádemi ataýǵa ıe boldy.

1997 jyldan bastap, qala halqynyń sany jyl saıyn 30 myń adamǵa ósip otyrdy. Osy jyldar ishinde qala halqynyń sany 275 myńnan 800 myń adamǵa jetti. Sol kezde qaladaǵy jergilikti ult ókilderiniń úlesi 17 paıyzdan sál ǵana assa, búgingi kúni qala halqynyń 75 paıyzǵa jýyǵyn qazaqtar quraıdy. Osy rette burynǵy Aqmola qalasyndaǵy 200-ge jýyq mekemeniń 12-siniń ǵana basshylary qazaqtar bolǵandyǵyn eske sala keteıik.

Búgingi Astana qandaı?

Astananyń elorda bolýynyń bas arhıtektory Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ózi. Elbasynyń ıdeıalary men usynystarynyń nátıjesinde Astana kórkine kóz toıǵysyz, Batys pen Shyǵystyń dástúrlerin qatar engizgen, erekshe túrdegi qala boldy. Astananyń basty ǵımarattarynyń bári derlik Elbasynyń qaǵaz betine túsirgen jobalardyń nátıjesinde júzege asty.

Astanada erke Esildiń sol jaǵa­laýy­nan jańa qala boı kóterdi.

Búginde Astananyń da óz tarıhy, qurylys jáne rýhanı salalaryna qatysty maqtanysh eterlik ózindik qazynalary bar. Máselen, qurylys salasynda:

Aqordany – táýelsizdiktiń sımvoly,

Táýelsizdik saraıyn – memle­ketti­liktiń sımvoly,

Báıterek monýmentin – eldiktiń sımvoly,

Beıbitshilik jáne kelisim saraıyn – dostyqtyń sımvoly,

Qazaq eli monýmentin – bolashaqqa bet túzeý sımvoly,

«Máńgilik El» monýmentin – máńgi­lik­tiń sımvoly,

Han shatyr keshenin – sulýlyqtyń sımvoly deýge bolady.

Bularǵa qosa Astanada rýhanı ómi­ri­mizge arqaý bolǵan – Prezıdent orta­lyǵy, Ulttyq kitaphana, «Astana Opera» teatry, Ulttyq muraǵat, Nazarbaev Ýnıversıteti, Eýrazııa ýnıversıteti men ondaǵy Kúltegin zamanynyń es­kertkishteri, Ulttyq mýzeı syndy sáýletti ǵımarattarymyz ben el esinen shyqpaıtyn erlerimizge qoıylǵan es­kertkishter bar.

Qala halqynyń qyzmettik jáne tur­mystyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa jańadan salynǵan alty kópir keńeıtilgen, uzartylǵan kósheler men dańǵyldar, solardyń boıyndaǵy ásem ǵımarattar barynsha qolaılylyq týǵyzyp, qala kórkine kórik qosyp tur. Túngi Astana samaladaı jarqyraǵan shamdarymen sáýleli bolashaqqa jeteleıtindeı. Astanada erke Esil boıynan elimizdiń bas ǵımaraty – Aqorda boı kóterdi. «Astana Opera», «Shabyt» óner ordasy, Mınıstrlikter úıinen «QazMunaıGazdyń» ǵımaratyna deıin sozylyp jatqan rekreasııalyq jaıaý alleıa, «Nur Astana» jáne «Áziret sultan» meshitteri salyndy.

Qazir Astanada 15 ýnıversıtet, 27 kitaphana, 8 ulttyq mýzeı, «Qazaqstan» konsert zaly, Astana sırki, úsh teatr, «Dýman», «Mega ortalyq», «Kerýen» oıyn-saýyq otaýlary bar.

Astananyń kóshirilýi el ekonomıkasy úshin de kóp tıimdilik berdi. Ol qurylys salasyn damytyp, ony ózge salalarǵa lokomotıv retinde paı­da­lanýǵa jol ashty. Oblys orta­lyq­tary Astanaǵa qarap boı túzep, qalalar men aýdan ortalyqtary da, aýyldar da jańarýda.

Meılinshe qysqa merzimniń ishinde kóterilgen Astana qalasy:

elimizge asa qajet, barshany ózine tartyp turatyn iri óńirlik ortalyqqa;

osy zamanǵy tehnologııalar men ınfraqurylymdy «synaqtan ótkizý» ortalyǵyna;

ekonomıkany órkendetýdiń ekpindi qozǵaýshysyna;

shetel kompanııalary tarapynan kórsetilgen kúshti básekelestik jaǵ­daıynda otandyq qurylys ındýstrııa­syn damytýdyń qýatty serippesine;

avtojoldardy, tutas alǵanda kólik salasyn kúshti damytýshyǵa aınaldy.

Astana jańa Qazaqstannyń nyshanyna aınaldy.

Astana qalasyna kóshken jyly Qazaqstan Davos forýmynyń báseke­lestik ındeksine qatysýdy bastady. Onyń kórsetkishterin 104 eldiń 8700 mamany aıqyndaıdy.

Bastapqyda 73-80-shi oryndardy ıelenip júrgen elimiz 2005 jyly 61-oryndy ıelendi, sodan 2011 jylǵa deıin jyl saıyn 60-72 oryndar arasynda boldyq. Sodan bergi eki jyl ishinde, álemdik aýyr ekonomıkalyq daǵdarysqa qaramastan, biz 2011 jyl qorytyndysynda álemdegi básekege qabiletti elder tiziminde – 51-shi, 2012 jyl qorytyndysynda – 50-shi oryndy ıelendik. Sóıtip, biz ekonomıkany tıimdi júrgizýdi úırengen, materıal jáne energııa únemdiligi bar, jumsalǵan qarjynyń qaıtarymy jaqsy jolǵa qoıylǵan elder sapyna endik.

Iohannesbýrg qala­syn­daǵy Búkil­álemdik ekologııalyq forýmda sóılegen sózinde Prezıdentimiz: «Bizdiń elimiz turaqty damý traektorııasyna shyqty» dep málimdedi. Rasynda, 1999 jyldan 2007 jylǵa deıin ishki jalpy ónimniń jyl saıynǵy ósimi ortasha eseppen jylyna 10 paıyz­dy qurady. 2000-2010 jyldar aralyǵynda Qazaqstan keıbir túıindi salalarda aıtarlyqtaı progreske qol jetkizdi. Ishki jalpy ónimniń ósýi jyl saıyn ortasha 8,5 paıyzdy qurady. Ekonomıkany jedel ártaraptandyrý úshin berik negiz qalandy.

Ishki jalpy ónimniń jan basyna shaqqandaǵy kólemi bizde 2012 jyly – 11000, 2012 jyly – 12000 dollar boldy. Sóıtip, biz Shyǵys Eýropa el­deriniń orta sapynan oryn aldyq. Bul kórsetkish joǵarylaǵan saıyn elimiz baıyp, ondaǵy adam ómiriniń sapasy joǵarylaı beredi.

«Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdentiniń Qazaqstan halqyna Jol­­daýy jarııa etilgen jyldyń qory­tyn­dysymen elýlikke enýimizdiń ózindik sımvoldyq máni bar. «Qazaq­stan-2050» Strategııasynyń jarııa­lanýy elimiz aldyndaǵy sheshilýge tıisti mindetter paradıgmasy sapalyq tur­ǵydan ózgergenin kórsetedi. Bul Strategııa – qol jetkizýge bar múm­kin­dikterdi qarastyratyn, basqarylatyn boljamdaý. Basty maqsattyń biri – 2050 jylǵa deıin álemdegi damyǵan otyz eldiń qatarynda bolý.

Prezıdentimizdiń jańa bastamasy álem sarapshylary arasynda qyzý talqylanýda. Keı sarapshylar bul kórsetkishke Qazaqstan 2025 jyldyń ózinde jetedi dep boljam aıtady.

Ekonomıst retinde óz pikirimizdi qosar bolsam, bul boljamnyń oryndalýyna da berik negiz bar. О́ıtkeni, biz qıynshylyǵy mol sońǵy 10 jyl ishinde ishki jalpy ónimniń kólemin jyl saıyn 8,5 paıyzǵa arttyryp otyrǵan bolsaq, onda 2025 jylǵa deıingi 12 jyl ishinde 100 paıyzdan ári arttyrýymyz múmkin. Bizdiń ishki jalpy ónimimizdiń kólemi jan basyna shaqqanda 24 myń dollarǵa jetedi. Sonda biz bul kórsetkish boıynsha Izraıl, Ońtústik Koreıa elderiniń kórsetkishterimen teńesemiz.

Astanamyz jastyǵyna qaramastan, ıaǵnı elorda bolǵanyna eki jyl ótpeı, 1999 jyly IýNESKO-nyń beıbitshilik qalasy ataldy. 2011 jyly elimizde Azııa oıyndary, bıyl bokstan álem chempıonaty ótti. 2014 jyly aýyr atletıkadan álem chempıonaty ótpek, 2018 jylǵa shahmat olımpıadasyn ótkizý josparlanǵan.

Biz elimizde EKSPO-2017 búkil­álemdik kórmesin ótkizý quqyn jeńip aldyq. Ol búgingi zamanǵa laıyq, bolashaqqa baǵdarlanǵan «Bolashaqtyń energııasy» ataýymen ótetin boldy. О́ziniń 162 jyldyq tarıhynda mundaı kórme keshegi keńestik elderdiń bir de birinde ótpegen. Jaqynda ǵana Reseıdiń Ekate­rınbýrg qalasy 2020 jyly EKSPO kór­mesin ótkizý básekesine túsip, Dý­baıǵa jol bergenin de osy tusta bul qurmettiń qadir-qasıetin bildirý úshin aıta keteıik.

EKSPO-2017 sııaqty aýqymdy sharany ótkizý elordamyzdy kórkeıte túsýmen qatar, búkil Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne ınfraqurylymdyq damýyna serpin beredi. Onyń qurylysyna 10 myńnan astam adam qatysady. Ishki kóshi-qon da damı túsedi. Elimizdiń ár óńirinen adamdar osynda aǵylady. «Baı qazaq qana keledi ǵoı» dep ýaıym shegý de qajetsiz. Baı qazaq esti bolsa, tóńiregin, týǵan-týysqandaryn da qamtı júredi. Al shyntýaıtyna kóshsek, EKSPO sııaqty  álemdik kórme bizdiń elimizde ótip jatqan tarıhı kúnderde Astanaǵa birer kúnge kelip ketý úshin sonshalyqty dáýletti adam bolý tipti de shart emes.

EKSPO-2017 kórmesi bolatyn jylǵa deıin ekinshi temirjol vokzaly, jańa áýejaı, kóptegen meımanhanalar men qyzmet etý ǵımarattary salynbaq.

О́tken jyly alǵash ret aıtylyp, bıyl naqty usynystarymen ómirge engen «G-GLOBAL» jobasy G-8 nemese G-20 sekildi úlken ári damyǵan memleketterge búkil álem taǵdyryn ózderi ǵana sheshýine jol bermeı, jahandyq máselelerdi bir­lesip talqylaý pishimin qurý máselesin kóterdi. Prezıdentimizdiń G-GLOBAL jobasy kóppolıarlyq jaǵdaıyndaǵy álem qurylysynyń bes qaǵıdatyn usyndy. Olar saıasattaǵy re­volıýsııalyq ózgeristerden bas tar­tý; ádilettilik, teńdik, konsensýs; ja­handyq taǵattylyq jáne se­nim; ja­handyq transparenttilik já­ne syndarly kóppolıarlyq. Mine, osylar­dyń negizinde HHI ǵasyrda kópte­gen jahandyq máselelerdiń tabys­ty sheshimderin tabýǵa bolar edi. Bu­lar – Qazaqstannyń barlyq negiz­gi halyq­aralyq bastamalarynyń túıi­ni. Álemdik qarjy-ekonomıkalyq júıe­sin reformalaýdyń keshendi jobasyn jasaý, ıadrolyq qarýdan azat álem qurý, álemdik jáne dástúrli din sezderin ótkizý, Eýroatlantıkalyq jáne Eýroazııalyq qaýipsizdiktiń bir­tutas qurlyqtyq platformasyn ázir­leý, jahandyq energetıka baǵyty – «Jasyl kópirdi» engizý sekildi bas­tamalarda bul qaǵıdattar úlken ról atqarǵan bolatyn. Bizdiń maqsatymyz – úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jetistikterin ilgerilete alatyn ekonomıkasy bar el qurý. Bul – joǵary tehnologııalar barlyq adamdardyń baqyty men aman-saýlyǵyna qyzmet etetin álem. Bul – aımaqtyq jáne jahandyq qaýipsizdiktiń myǵym negizderi ornaǵan, halyqtar men memleketter arasyndaǵy ádilettilik pen senim álemi. Bul – barlyq túıtkilder kelisim men qurmet negizinde sheshiletin ulttardyń tózimdi qoǵamdastyǵy. Qazaqstan usynǵan ıdeıa men G-GLOBAL formaty bul turǵydan jahandyq ózara túsinistik pen tózimdilik úshin jańa múmkindikter ashady.

Búgingi Astana ishki atrıbýttaryn tolyqtaı júıege keltirdi. Osydan biraz buryn ǵana ulylardyń máńgilik mekenine aınalatyn panteon qurylysynyń jobasyna konkýrs jarııalandy.

Astanaǵa elordanyń kóshýi men halyq sanynyń kóbeıýi aldyn ala boljanbaǵan taǵy bir ıgilikke bas­taý boldy. Elimizdiń túkpir-túk­pirinen osynda kelip aralasqan, qudalasqan, qyzmettes bolǵan adamdar bir-biriniń minezderiniń jaqsysyn boılaryna sińirýge tyrysyp, astanalyqtardyń jańa mentalıteti qalyptasý ústinde. Batys qazaǵynyń qyzýqandylyǵy men betke aıtar týralyǵy, Oń­tús­tiktiń iskerligi men qyzmet ete ketýge beı­im­diligi, Arqa qazaqtarynyń keń­digi men «orys minezdiligi», son­daı-aq, barlyq óńirlerde kezdesetin túrli minezder osynda bir jerge toptasqanda bir-biriniń jaqsy mi­ne­zi­nen úırenip, jaman minezinen jı­renip, ózderin ózderi tárbıelep jatyr.

Astana – Qazaq eli atalatyn táj­diń mańdaıyndaǵy jaýhary!

Bizdiń jeti qazynamyzdyń ár­bi­ri­niń osy Astananyń órleýi se­kildi óz damý joly, táýelsiz mem­le­ke­ti­mizdiń tarıhynda alar ózindik orny bar.

Demek, biz ósý, órleý jolyndamyz! Bizdiń bolashaǵymyz jarqyn!

Myrzageldi KEMEL,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory.