2020 jyldyń 1 qańtaryndaǵy esep boıynsha Aqtóbe qalasy turǵyndarynyń 99,2%-y men aýyldyq eldi mekenderdiń 85,7%-y ortalyqtandyrylǵan taza aýyz sýmen qamtamasyz etilgen. Qazirgi ýaqytta Aqtóbe qalasy turǵyndarynyń sany 550 myń adamǵa jetse, ortalyqtandyrylǵan qubyrmen jetetin aýyz sý úshin jeke turǵyndarǵa tarıftik mólsherleme 1 tekshe metrge 85,5 teńgeni quraıdy. Qala turǵyndarynyń aýyz sýdy táýliktik tutyný mólsheri de jylma-jyl ósip barady. Máselen, sý taratý jelileri arqyly qala turǵyndaryna 2006 jyly táýligine 62 227 tekshe metr, 2015 jyly 109 010 tekshe metr sý jiberilse, 2020 jyly bul kórsetkish táýligine 120 myń tekshe metrge jetken. Osylaısha, qala men oǵan qanattas eldi mekender turǵyndar sanynyń kóbeıýimen ortalyqtandyrylǵan qubyr arqyly jetetin aýyz sýdy tutyný mólsheri de, sý sapasyna degen suranys ta ósýde. Munyń ózi qalanyń sý taratýshy jelilerine de edáýir salmaq túsirip otyr.
Oblys ortalyǵy turǵyndaryn aýyz sýmen qamtamasyz etip otyrǵan biryńǵaı operator – «Aqtobe su-energy group» AQ-nyń qalada 1 116 shaqyrymdyq qubyr jelisi bar. Monopolıst 31 toǵannan jerasty sýyn jınaıdy. Sonyń biri – 1986-1987 jyly paıdalanýǵa berilgen, Aqtóbe qalasynan 45 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Alǵa aýdanynyń aýmaǵynda ornalasqan Qundaqtyqyr sý toǵany. Bul jerden artezıandyq tásilmen jerasty sýy eń birinshi ret 1986 jyly alyna bastady. Qazirgi kúni 200 metr tereńdikten alynatyn jerasty sýy rezervýarǵa jınalyp tazartylǵan soń, 45,3 shaqyrym qubyrmen Aqtóbe qalasyna jiberiledi. Bıyl Qundaqtyqyrdyń 8 uńǵysyn tazartýǵa respýblıkalyq bıýdjetten qarjy bólinip, jer astynan alynatyn sý kólemi ulǵaıtylmaq.
Kóp qabatty úılerge jáne ǵımarattarǵa jylý berip, aýyz sýmen jabdyqtaıtyn jáne káriz jelilerine jaýapty biryńǵaı operatorǵa aınalǵan «Aktobe su-energy group» AQ qyzmetine turǵyndardyń shaǵymy shilde-tamyz aılarynda kóbeıedi. О́ıtkeni jaz ortasynda Aqtóbe qalasynyń shetki aýdandary – Turǵyn úı qalashyǵy, Aqjar, Baýyrlastar eldi mekenderi turǵyndaryna sý jetpeıdi. Baýyrlastar turǵyn úı alabynyń turǵyndary 10 shaqyrym Aqtóbe qalasynan bótelkemen aýyz sý tasıtynyn aıtyp shaǵynady. Bóshkelep sý satatyndar da osy kezeńde tóńirekteıdi.
Oblys ortalyǵyndaǵy Turǵyn úı qalashyǵy aýdanyndaǵy eski kóp qabatty úılerdiń joǵary qabattaryna da sý kóterilmeıdi. Jazda Aqjar eldi mekeniniń turǵyndary da aýyz sý tapshylyǵyn sezinedi. Tańerteńgilik jáne keshkilik saǵatpen beriletin sý qubyrdan syzdyqtap qana aǵady. Aqtóbe aglomerasııasyna kiretin Aqjar eldi mekeninde jerasty sýy 4 uńǵydan qazylsa da sý jetpeı jatyr. О́ıtkeni, sý toǵany 1200 jer ýchaskesine arnap salynǵanymen, búginde mundaǵy abonent sany 2 750-ge ósken. Qala ákimi Ashat Shaharov Aqjardaǵy sý tapshylyǵyn joıý úshin kóktemde qosymsha 2 uńǵy qazylady dep sendirdi.
«Aktobe su-energy group» sý jetispeýshiligin taratýshy jelileriniń tozǵandyǵymen túsindirse, turǵyndardyń pikiri basqasha. Jurtshylyq qaladaǵy sý jetispeýshiligine aýyz sýdy beı-bereket paıdalanyp jatqan kásipkerlik nysandary kináli deıdi. Sonyń ishinde Aqtóbedegi monsha, saýna, kólik jýatyn oryndar sharýashylyq qyzmetterinde tehnıkalyq sýdy emes, qubyrmen keletin aýyz sýdy shekten tys mólsherde paıdalanyp otyr. Olardy eshkim baqylap jatqan joq. О́ıtkeni kásipkerler qyzmetin tekserýge moratorııdiń jarııalanýy da qolbaılaý bolyp tur. Osydan úsh jyl buryn jergilikti bılik kásipkerlik nysandarynan tehnıkalyq sýdy paıdalanýdy talap ete bastaǵan bolatyn. Ol úshin ár nysan óz aýmaǵynda uńǵy qazyp alsyn degen sheshim shyqty, biraq qazir arty suıyldy. Qazirgi kezde kólik jýatyn oryndar, qoǵamdyq monsha-saýnalar tehnıkalyq maqsattaǵy sýdy paıdalanýǵa asyǵar emes. Osylaısha ortalyqtandyrylǵan aýyz sýdy beı-bereket qoldanýdyń sońy sý tapshylyǵyna ákelip otyr. Qalanyń jasyl jelegin sýarýǵa tehnıkalyq sýdy paıdalaný jónindegi joba da aıaqsyz qaldy.
Búginde qala irgesindegi Sazdy, Peschanka, Qarǵaly, Elek ózenderi arnalarynyń tómendeýinen jerasty tushy sý qory edáýir azaıdy. Onyń ústine, sońǵy 15 jyldan beri jerasty sý kózderiniń qory zerttelgen emes. Bul týraly 2006 jyly jasalǵan qalanyń bas josparynda ǵana aıtylady. Osy josparda Aqtóbeni sýmen qamtamasyz etetin tushy sý kózi «Elektiń oń jaq jaǵalaýy men sol jaq jaǵalaýyndaǵy sý toǵandary, Tamdy sý toǵany, Joǵary Qarǵaly sol jaq jaǵalaý sý toǵany jáne Qundaqtyqyr sý toǵany» dep kórsetilgen. Sodan beri jer beti men jerasty sý kózderiniń qorǵalýy, onyń qazirgi jaǵdaıy týraly gıdrolog mamandardyń tolyq zertteýi júrgizilgen emes. Aqtóbe oblysyndaǵy jer beti jáne jerasty sý kózderin qorǵaýǵa tikeleı jaýapty «Sý resýrstaryn paıdalanýdy retteý jáne qorǵaý jónindegi Jaıyq-Kaspıı basseındik ınspeksııasy» mekemesiniń Aqtóbe aýmaqtyq bólimi men «Qazsýshar» RMK Aqtóbe fılıalynyń jumysy týraly eshkim bilmeıdi, bul mekemeniń mamandary ózen-kólderdiń qazirgi jaǵdaıyn aıtyp, jerasty sý kózderiniń lastanýy men qorǵalýy týraly másele kóterip, jurt aldyna shyǵyp kórgen emes.
Oblys ortalyǵyndaǵy ortalyqtandyrylǵan sý, káriz jelileriniń eskirýi kárizdik sorǵylardyń qyzmetin qaıta jabdyqtaýǵa degen qajettilikti týǵyzyp otyr. Qoldanystaǵy kollektorlar men kárizdik sorǵy beketteriniń jaı-kúıi, oǵan jalǵasqan káriz qubyrlaryn qaıta jańǵyrtý, paıdalanylǵan las sýlardy bıologııalyq tazalaý arqyly qaıta óńdeý – kezek kúttirmeıtin mańyzdy sharýalardyń biri. Jergilikti tabıǵat janashyrlary men ekologtardyń málimdeýinshe, Aqtóbe qalasyn eń birinshi lastaýshylardyń qatarynda ábden tozǵan kárizdik jelileri tur.
AQTО́BE
