Namys

Búginde elimizde munaı-gaz ken oryndaryn barlaý jumystary jańa sapalyq deńgeıge kóterilip keledi. Qazir budan bir ǵasyr burynǵydaı jerdiń betin qoparyp qalsań onyń astynan jyltyrap shyǵa keletin munaı shıkizaty joq. Altynmen para-par jer qoınaýyndaǵy tabıǵat baılyǵy, qatpar-qatpar munaı qabattary jyldan jylǵa tereńdep barady. Munyń ózi burǵylaý isi men osy saladaǵy kásibı sheberlikti, onyń ádisteri men tásilderin odan ári jetildirýdi qajet etetinin mamandar jasyrmaıdy. Mundaıda qur jalań geologııamen alysqa bara almasyń taǵy belgili. Ony geofızıkamen jáne mehanıkamen tyǵyz baılanystyrǵan jaǵdaıda ǵana, jeti qabat jer astyndaǵy strategııalyq shıkizat kózine qol jetkizýge bolatyny anyq.

Búginde elimizde munaı-gaz ken oryndaryn barlaý jumystary jańa sapalyq deńgeıge kóterilip keledi. Qazir budan bir ǵasyr burynǵydaı jerdiń betin qoparyp qalsań onyń astynan jyltyrap shyǵa keletin munaı shıkizaty joq. Altynmen para-par jer qoınaýyndaǵy tabıǵat baılyǵy, qatpar-qatpar munaı qabattary jyldan jylǵa tereńdep barady. Munyń ózi burǵylaý isi men osy saladaǵy kásibı sheberlikti, onyń ádisteri men tásilderin odan ári jetildirýdi qajet etetinin mamandar jasyrmaıdy. Mundaıda qur jalań geologııamen alysqa bara almasyń taǵy belgili. Ony geofızıkamen jáne mehanıkamen tyǵyz baılanystyrǵan jaǵdaıda ǵana, jeti qabat jer astyndaǵy strategııalyq shıkizat kózine qol jetkizýge bolatyny anyq.

Elimizde osyndaı qatpary tereń, qıyndyǵy men kúrmeýi jetkilikti, ıirimderi men astarlary mol ómirsheń ispen aınalysyp júrgen qurylymdardyń biri burǵylaý qyzmetiniń jilik maıyn shaǵyp ishken, onyń maıtalman uıymdastyrýshysy Q.Z.Qasenov basqaratyn «Karpovskıı Sever­nyı» JShS. Iá, burǵylaý álemdik munaı óndirý tájirıbesi men dástúrinde asa kúrdeli, ishin de, syrtyn da ońaılyqpen aldyra bermeıtin mamandyq ekenin burynnan da shamalaıtynbyz. Osy saladaǵy kásibı mamanmen keń oı-pikir almasqan kezde biz tek onyń betinen qalqyp júrgenimizdi aıqyn túsindik. Ári burǵylaý isin sheber meńgergen adam salanyń ózge qurylymdarynda ózin sýda júzgen balyqtaı erkin sezinetinin ańǵardyq.

– Munyń kúrdeliligi sonda – munaı-gaz shıkizaty kózge kórinip turǵan dúnıe emes. Árıne, keıbir parametrler men krıterııler aldyn ala belgili bolǵanymen ken ornyn izdeýshiniń túısikshildigi men boljampazdyǵy jetispese esil eńbek zaıa ketýi ábden múmkin, – deıdi Qaınolla Zeınollauly bizben áńgimesinde.

Qazirgi kúni egemen el bolǵa­ny­myzǵa jıyrma úshinshi jylǵa aıaq basqan kezde memleketimizde munaıshy, sonyń ishinde burǵy­laý­shy jáne burǵylaýshy-ın­je­ner mamandyqtaryna degen suranys birshama sheshimin tapty deýge bolady. Al toqsanynshy jyldardyń bas kezinde bul másele eldiń munaıly batys óńirinde ótkir kúıinde turǵanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Bul shaqta óz jerimizde qasqaldaqtyń qanyndaı qat mamandar taıaý jáne alys shetelderdegi munaı-gaz kózderin barlaý oryndarynda qyzmet atqaryp júrdi. Solardyń biri sol kezde Reseıdegi Sibir munaıyn shalqytý úshin sharq uryp júrgen burǵylaý ınjeneri, Túmen ındýstrııaldyq ınstıtýtynyń túlegi Qaınolla Qasenov bolatyn.

Ata-babalary Soltústik Qa­zaqstan topyraǵynan bola tursa da, dáýletti áýletke ót­ken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyl­daryndaǵy keńestik tárkileý saıasaty salqynyn tıgizbeı qalmapty. Salqynyn deımiz-aý, Qaınollanyń atasy Qasen tó­men­ge, Reseıdiń Túmenine qaraı ketip, bas saýǵalaýǵa májbúr bol­ǵan. Dál osy arada Qasen dep otyr­ǵanymyz qazaqtyń kórnekti jazýshysy Sábıt Muqanovtyń «О́mir mektebi» romanyna kirgen ári osy súbeli ádebı týyndyda óziniń shyn atymen atalǵan Qasen atty ortanqoldaı keıipker ekenin aıta ketýdiń artyqshylyǵy joq.

Sóıtip, Qaınolla Reseıde týyp-ósip, Reseıde mektep, ınstıtýt bitirgen. Sonymen birge, kórshi elde 1993 jylǵa deıin munaı óndirý salasynda qyzmet jasaǵan. Sol ortanyń bárinde jalǵyz qazaq bolyp júrse de ózi­niń ana tilin umytpaǵany, umytpaq túgili aýyzeki sóıleı bilý daǵdysy men ádetin bir kisideı qalyptastyrǵanyn bylaı qoıǵanda, ádebı til normasyn saqtaı otyryp sóz sabaq­taı biletini bizdi búgingi keıip­kerimiz Qaınolla Qasenovke qaraı birshama jaqyndata tústi. Munyń syryn suraǵanymyzda ol Reseıde júrip qazaq tilinde shyqqan kitaptardy oqýǵa múm­kindik alǵanyn, osylaısha, qa­zaq ertegileri men dastandaryn, «Qyrymnyń qyryq batyryn» oqyp taýysqanyn aıtyp berdi. Buǵan, árıne, ata-anasynyń yqpaly kóp tıipti.

Keıin Qaınolla elimiz ege­men­dik alǵan soń Qazaqstanǵa oraldy. Munyń aldynda ol Almatyda Dúnıejúzi qazaqtarynyń birinshi quryltaıyna qatysyp, respýb­lıka basshysy Nursultan Nazar­baevpen kezdesýiniń sáti tústi. Sol kezde Nursultan Ábishuly Qaınollaǵa: «Elge oralǵanyń jón emes pe», dep qalyp edi. Osy biraýyz sóz onyń Qazaqstanǵa oralýyna áser etti. Kóp keshikpeı «Qazaqgaz» ulttyq holdıng kompanııasyna qyzmetke kiristi. Sol kezdegi kompanııa prezıdenti Eset Ázerbaev onyń bir aýyz oryssha sóz qospaı taza qazaq tilinde múdirmeı erkin sóılegenine tańdanys bildiripti. Qaınollanyń ana tiline degen yntyzarlyǵy men súıispenshiliginiń arǵy jaǵynda geneologııalyq tektilik qasıetter jatqanymen de eriksiz kelisýge týra keledi. Eger onyń arǵy atasy júregi elim, qazaǵym dep soǵyp ótken, júz jastan sál asyńqyrap baryp ómirden ozǵan Qojabergen jyraý bolsa, osylaı demegende ne deımiz. Bul tarıhı tulǵa ataqty «Elim-aı» ániniń avtory ekenin de búginde bireý bilse, bireý bile bermeıdi. Al Qojabergenniń ákesi Tolybaı synshy áz Táýkeniń kezinde «Jeti jarǵyny» shyǵarýǵa aralasqan zerdeli jan ekenin qaıda qoıamyz. Odan beridegi Segiz seri de Q.Qasenovke alys emes. Sondaı-aq, Sábıt Muqanov pen Ǵabıt Músirepov keıipkerdiń atasy Qasenmen zamandas, aralas-qu­ralas ári olardyń kórkem shy­ǵar­malarynyń keıipkeri bolǵanyn jo­ǵaryda aıttyq.

Qaınolla Zeınollauly shet­ jerde júrip, olarǵa ózin na­ǵyz azamat ári kásibı maman retin­de moıyndata bilgeni, Túmen oblystyq keńesine depýtat bolyp saılanǵany tektiliktiń bir belgisi ispettes. Túmen obly­synyń sol­ kezdegi gýbernatory Iý.K.Shafren­nıktiń: «Siz bizge kerek­siz, Reseıde ózińizge barlyq jaǵdaı týǵy­zylady, týyp-ósken jerińiz emes pe, osynda qala berińiz», de­geni de, árıne, tekten-tek emes. Onyń tarapynan mundaı qolqa Qaınolla Qasenovke arada tórt-bes jyl ótken soń atamekenine oralyp, alańsyz qyzmet jasap júrgen kezinde ekinshi ret taǵy da aıtylǵan eken.

Bul kezde Iý.K.Shafrennık Reseı Federasııasynyń jylý-energetıka mınıstri bolyp qyzmet atqarǵan. Máskeýge kel, mınıstrlikte birge qyzmet jasaıyq deıdi reseılik iri laýazym ıesi. Bul usynysqa Q.Qasenov: «Senimińiz úshin sizge kóp rahmet, Iýrıı Konstantınovıch! Degenmen, sizdiń meni durys túsinýińizdi qalaımyn. Men qazaqpyn ǵoı. Sondyqtan da aldaǵy ýaqytta kásibı sheberligimdi Qazaqstannyń munaı-gaz óndirisin órkendetýge jumsaǵym keledi», dep jaýap qaıtarady.

Qaınolla Zeınollauly reseı­lik mınıstrge aıtqan azamattyq sózinde tura bildi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Qazaqstanda munaı qubyrlary jelisin shuǵyl qurý qajettiligi týyndady. Áıtse de, elimizde buǵan deıin túren túspegen mundaı tyń ispen bettesip kórgender az edi. Bul salada óz isiniń uńǵyl-shuńǵylyn jan-jaqty, tereń biletin mamandar múldem jetispeı jatty. Osyndaı ári-sári, almaǵaıyp shaqta res­pýblıkamyzda Qazaq munaı qubyry júıesin qurý jóninde Úkimet sheshimi qabyldanyp, atalmysh qurylymnyń basshylyǵyna Reseıde júrip mol tájirıbe jınaqtaǵan Qaınolla Qasenov taǵaıyndaldy. Mine, búginde tórt aıaǵynan tik turyp, jan-jaqty qalyptasyp úlgergen ári qazirgi kúnde salanyń kúretamyryna aınalyp otyrǵan «QazTransOıl» AQ-tyń Qazaqstan munaı-gaz óndirisindegi alǵashqy qadamy osylaı bastalǵan edi.

Qaı jerde júrse de, qaı elde qyzmet atqarsa da Qaınolla Qasenovke tán qasıet – onyń namysqoılyǵy, namysty qoldan bermeıtini deı alamyz. Ásirese, ulttyq namys synǵa túsetin sátterde ol betiń bar, júziń bar demeı týrasyn aıtyp, eldik namysty árkez qorǵap, joǵary qoıyp júretindigine kýá bolyp kelemiz. Onyń qazaq memlekettiliginiń tarıhyna qatysty qabyrǵaly oı-pikirleri talasqa túsýshi jaqtyń ýájderi men qısynynan áldeqaıda salmaqty, ornyqty ári dáleldi túsip jatady.

– Eldik pen memlekettiliktiń belgileri men kórinisterin bu­rynǵy tarıhymyzdan da baı­qaı alamyz. Ony elemeý tarıh­qa qııanat. Eldik pen derbes mem­lekettilikti murat tut­qan­ Abylaı men Ábilqaıyr han úlgi­leri, Syrym Datuly óne­gesi, budan beridegi Alash arystarynyń oı-armandary búginde shyndyqqa aınaldy. Qadyr aqyn jyrlaǵandaı qalyń tarıh bola tursa da, oqýlyǵy jup-juqa bizdiń tarıhtyń betteri búginde túgendelý ústinde. Buǵan Elbasymyzdyń ózi bastamashy bolǵany súısindirmeı qoımaıdy, – deıdi Qaınolla Qasenov.

Namys degennen shyǵady. Osy oraıda oryndy ázil aıta bilý arqyly da sózben utýǵa, namysyn qoldan bermeýge bolatynyn Qaınollanyń sheteldik, sonyń ishinde aǵylshyndyq munaı salasy alpaýyttarymen aradaǵy ázil sózderi aıǵaqtaı túsedi. Aıtalyq, aǵylshynnyń ser degen sózi qazaqtyń seri degen túsiniginen shyqsa, djentelmen degen jigitter sóziniń túp-tórkini, al aǵylshynnyń Ýılıam Tekkereı degen jazýshysynyń esimi tegim kereı degendi bildirip turǵan joq pa, dep ázil tastaǵan eken ol aǵylshyndyq áriptesterimen kezdesý sátteriniń birinde.

Sondaı-aq, batyr, naǵyz er-azamat ańǵal keledi degen de sóz bar halqymyzda. Buǵan da bir mysal. Sonaý 1995 jyly Q.Qasenov Qarashyǵanaq kenishinde bas dırektor bolyp turǵan kezinde qazaqtyń qos dúldúl aqyny, qos qurdas Qadyr Myrza Áli men Tumanbaı Moldaǵalıev shyǵarmashylyq saparmen kenshiler qalasy Aqsaıǵa barsa kerek. Jaqsy kezdesý ótedi. Sol kezde Reseıden kelgenine kóp ýaqyt óte qoımaǵan, alaıda, esimderi bala kezinen júreginde jattalyp qalǵan Qaınolla Qadekeń men Tumaǵańa: «Sizderdi osy kezge deıin tiri júr eken dep oılamappyn», dep qoıyp qalypty. Jınalǵan jurtshylyqtyń bári onyń sózine dý kúledi...

Kún, sý jáne jel qýaty sekildi arzan energııa kózderin ómirge ákelý – jasyl ekonomıkanyń basty qaǵıdaty bolǵanymen, dál búgingi kúni munaı men gazǵa balama qýat kózderi tabyla qoıǵan joq. Endeshe, onyń paıdaly áser koeffısıentin joǵarylata túsý – búgingi kúnniń basty talaptarynyń biri bolyp qala bermek. Buǵan qazaqtyń namysty uldarynyń biri Qaınolla Qasenov basqaratyn «Karpovskıı Severnyı» JShS geologııalyq barlaý jumystary men burǵylaýshylar ujymynyń qosyp otyrǵan úlesi qomaqty. Qazir mundaǵy uńǵylardyń súńgileri jerdiń jeti qabat qoınaýyn tilgilep kún saıyn tereńdep keledi. Táýelsizdik merekesi qarsańynda QR Munaı jáne gaz mınıstrliginiń «Munaı-gaz keshenin damytýǵa qosqan úlesi úshin» medalimen marapattalǵan bizdiń búgingi keıipkerimiz, Qaınolla Qasenov erteńine úlken úmitpen, sarabdal senimmen jáne sergek sezimmen qaraıdy.

Temir QUSAIYN,

«Egemen Qazaqstan».

Batys Qazaqstan oblysy.