2013 jyldyń tamyzynda Qazaqstan Respýblıkasynyń aýdandyq mańyzy bar qalalary, aýyldyq okrýgteri, aýyldyq okrýgtiń quramyna kirmeıtin kentteri men aýyldary ákimderiniń saılaýy ótken bolatyn. Qazaqstandyq qoǵam bul saılaýdy ótip bara jatqan jyldaǵy saıası oqıǵalardyń biri dep qabyldady. Osyǵan baılanysty biz Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi L.J.SÚLEIMENMEN áńgimelesken edik.
2013 jyldyń tamyzynda Qazaqstan Respýblıkasynyń aýdandyq mańyzy bar qalalary, aýyldyq okrýgteri, aýyldyq okrýgtiń quramyna kirmeıtin kentteri men aýyldary ákimderiniń saılaýy ótken bolatyn. Qazaqstandyq qoǵam bul saılaýdy ótip bara jatqan jyldaǵy saıası oqıǵalardyń biri dep qabyldady. Osyǵan baılanysty biz Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi L.J.SÚLEIMENMEN áńgimelesken edik.
– Lázzat Jańylysqyzy, kópshilik oqyrmandy ákimder saılaýynyń erekshelikteri qyzyqtyratyn sekildi.
– Elbasy Nursultan Nazarbaev ákimder saılaýynyń qorytyndysy boıynsha óziniń Úndeýinde barlyq ákimderdi laýazymǵa saılanýymen quttyqtaı otyryp: «Sizder – bizdiń tarıhymyzda tuńǵysh saılanǵan ákimdersizder. Alda sizderdi barlyq qalalardyń, aýyldardyń, selolar men selolyq okrýgterdiń ıgiligi úshin, bizdiń búkil halqymyzdyń ıgiligi úshin jaýapty jumystardyń 4 jyly kútip tur. Sizderdiń eńbekterińizge tek sizderdiń jerlesterińizdiń ǵana ál-aýqaty baılanysty emes. Budan keıin saılanatyn barlyq ákimder jumysynyń jańa sapasyna joǵary ólshemder belgileý de sizderdiń kúsh-jigerlerińizge baılanysty. Memleket basshysy retinde men sizderden dál osyny kútemin! Sizderden bizdiń búkil halqymyz osyny kútedi!», degen edi.
Memleket basshysynyń bul pikiri aýyl ákimderiniń saılanbalylyǵyn engizýdiń mańyzyn aıqyn kórsetip otyr. О́ıtkeni, halyqpen tikeleı jumys isteıtin ákimderdiń saılanbalylyǵyn engizýdiń basty maqsaty – aýyldaǵy ahýaldy jaqsartý jáne jergilikti jerde memlekettik qyzmettiń oryndalýyna qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtý.
Iá, aýyl ákimderiniń saılanbalylyǵyn engizý – qazaqstandyq qoǵamdy odan ári demokratııalandyrýǵa baǵyttalǵan taǵy bir naqty qadam. Eger Ortalyq saılaý komıssııasy 1999-2006 jyldary ártúrli deńgeıdegi ákimderdi saılaýdy eksperıment túrinde ótkizip, tájirıbe jınaqtaǵan bolsa, 2013 jyldan bastap aýyl ákimderin saılaý tolyqqandy engizildi. Iаǵnı, budan buryn aýyl ákimderin aýdan ákimderi óz qalaýynsha taǵaıyndaǵan bolsa, endi elimizdegi barlyq aýyldyq okrýgterde ákimder janama saılaý quqyǵy negizinde saılandy. Bul jerde halyqtyń pikiri de eskerildi, aýdan ákimderi úmitkerlerdi jergilikti qaýymdastyqtarmen kelise otyryp usyndy. Mysalǵa aıta ketsek, aýdan ákimderi aýyl ákimderine kandıdattardy usyný barysynda jergilikti jerlerde halyqpen 2500-ge tarta kezdesýler ótkizdi. Bul kezdesýlerde aýyl azamattary ákimdikke úmitkerler týraly óz pikirlerin bildirýge múmkindik aldy.
Al saılaýdyń negizgi erekshelikterine keletin bolsaq, eń aldymen aýyldyq okrýgtiń ákimine qoıylatyn naqty talaptardyń alǵash ret aıqyndalýyn aıtar edim. Bul talaptar aýyl ákiminiń kásibı deńgeıin qamtamasyz etetin birden-bir negiz bolyp tabylady. Atap aıtatyn bolsaq, úmitkerdiń Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty bolýy, jasy 25-ke tolýy, belsendi saılaý quqyǵyna ıe bolýy, joǵary biliminiń bolýy, tıisti aýmaqta turýy, «Memlekettik qyzmet týraly», «Saılaý týraly» zańdardyń talaptaryna saı bolýy. Osylaısha, ákimderge joǵary talaptar qoıyldy, ol durys ta boldy. Máselen, saılaýǵa deıin elimizdegi 100-den astam aýyl ákimderiniń bilimi ortasha bolǵany anyqtaldy.
– Jaqsy. Saılaý oıdaǵydaı ótti. Endi aldaǵy ýaqytta halyq saılaǵan ákimder el seniminen qalaı shyǵady degen saýal bar.
– El boıynsha barlyǵy 2457 ákim saılanady. Olardyń 47-si aýdandyq mańyzy bar qalalardyń ákimderi, 2101-i aýyldyq okrýgtiń ákimderi, 119-y kentter ákimderi jáne 190-y aýyl ákimderi, bul Qazaqstan Respýblıkasy boıynsha barlyq ákimderdiń jalpy sanynyń 91,5%-yn quraıdy. Saılanǵan ákimderdiń el seniminen qalaı shyǵady, degen saýalyńyzǵa oraı, birjaqty jaýap berý qıyn. О́ıtkeni, eń aldymen oǵan ýaqyt tóreshi bolmaq. Saılanǵan azamattarǵa óz áleýetin kórsetip, laýazymdyq mindetterin tabysty sheshe alatyndyǵyn dáleldeý úshin 4 jyl ókilettik merzim berilip otyr.
Men jaqynda Qazaqstan Respýblıkasy Áıelder isteri, otbasy jáne demografııalyq saıasat jónindegi komıssııanyń shaqyrýymen elimizdiń birneshe oblysynda tamyzda saılanǵan áıel ákimdermen kezdesip, pikirlerin estýge múmkindik aldym. Aıta ketý kerek, respýblıka boıynsha 280 áıel aýyldyq okrýg ákimi laýazymyna saılanǵan bolatyn. Bul kezdesýlerde áıel ákimderdiń Elbasynyń saıasatyn jaqsy túsinetindikterin, aýyl problemalaryn sheshýge belsenip kiriskenderin, bir-birimen tájirıbe almasyp, jaqsy isterge bastamashy bolýǵa talpynystaryn kórdim. Saılanǵan ákimderdiń eń aldymen el seniminen shyǵýy úshin memleket tarapynan da qomaqty qoldaý kórsetilip jatyr.
– Jergilikti ákimderdi saılaý erejesin daıyndaǵanda halyqaralyq tájirıbe eske alyndy ma?
– Qazaqstandyq sarapshylar Eýropa men Soltústik Amerıka, sonyń ishinde AQSh, Ulybrıtanııa, Fransııa, GFR sııaqty «eski demokratııaly» 37 elde jergilikti basqarý jáne ózin ózi basqarý organdaryn qalyptastyrýdyń quqyqtyq negizderi men tájirıbesin taldaǵan bolatyn. Osy taldaýdyń jalpy qorytyndylary mynadaı bolyp shyqty. Jergilikti ákimshilik basshylaryn taǵaıyndaý 11 elde: Belgııada, Bosnııa jáne Gersegovınada, Ulybrıtanııada, Irlandııada, Nıderlandta, Reseıdiń birshama sýbektilerinde, AQSh shtattarynyń kópshiliginde, Shveısarııa men Fınlıandııa kantondarynyń birqatarynda qoldanylady.
Tóte saılaý 18 elde: Avstrııanyń keıbir jerlerinde, Albanııada, Bolgarııada, Vengrııada, Grekııada, Ispanııada, Italııada, Kanadanyń birqatar provınsııalarynda, Makedonııada, Moldovada, Polshada, Rýmynııada, AQSh-tyń keıbir shtattarynda, Ýkraınada, GFR-diń keıbir jerlerinde, Shveısarııanyń birqatar kantondarynda qoldanylady.
Jergilikti keńesterdiń basshylary men merlerdi jergilikti keńester jáne mýnısıpalıtetterdiń janama saılaýy 19 elde: Avstrııanyń keıbir jerlerinde, Danııada, Kanadanyń keıbir provınsııalarynda, Ispanııada, Latvııada, Lıtvada, Maltada, Norvegııada, Portýgalııada, Serbııada, AQSh-tyń birqatar shtattarynda, GFR-diń birqatar jerlerinde, Fransııada, Horvatııada, Chehııada, Estonııada qoldanylady. Bul rette saılaýdy jergilikti (olarda «mýnısıpaldyq» dep atalady) keńester arqyly saılaý komıssııalarynyń qatysýynsyz ashyq nemese jasyryn daýys berý nemese kelisip bekitý jolymen ótkizedi.
Osyǵan baılanysty, demokratııalyq damyǵan memleketterde jergilikti atqarýshy organdardyń basshylary laýazymyna ornalastyrý tásilin aıqyndaýǵa degen kózqaras árqıly, negizinen praktıkalyq sıpatqa ıe degen qorytyndy jasaldy.
Atalǵan elderde jergilikti atqarýshy organdardyń basshylaryn saılaý – osy laýazymǵa kásibı menedjerlerdi ornalastyrý quraly. Menedjerlerdiń negizgi fýnksııasy – jekelegen ákimshilik-aýmaqtyq nemese jergilikti eldi mekende halyqtyń tarapynan qoǵamdyq baqylaý arqyly sapaly basqarý. Ákim (menedjer) sapaly basqara alsa, qyzmetin jalǵastyrady, basqara almasa, basqa adam saılanady. Bizdiń eldegi aýyl ákimderin saılaý tártibi de osy maqsattarǵa negizdelgen.
– Lázzat Jańylysqyzy, el Táýelsizdigi merekesi qarsańynda sizdiń «Qurmet» ordeniniń ıegeri atanǵanyńyzdy estidik. Budan bulaıǵy eńbegińizge de tolaıym tabystar tileımiz. Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan».
