О́nimdilikti arttyrý úshin mashına qoldaný jańalyq emes. Kez kelgen qural mashına bolǵandyqtan, adamzat planetamyzben salystyrǵandaǵy qysqa tarıhynda ony qoldanyp keledi. Alaıda alǵashqy ónerkásiptik revolıýsııa kezinde, bý qýaty men mehanıkalandyrý ónimdiliktiń kúrt ósýine ákelgende bul úderis toqtaýsyz arta bastady.
Eldiń bári mundaı ózgeristi qoldaǵan joq. Kópshilik jumys kúshine suranystyń tómendeýi turaqty jumyssyzdyqty kóbeıtedi dep alańdady. Áıtse de, is júzinde bulaı bolǵan joq. Kerisinshe, ónimdilik pen tabystyń ósýi suranysty jáne osylaısha ekonomıkalyq belsendilikti kúsheıtti. Ýaqyt óte kele eńbek naryǵy daǵdylarǵa beıimdelip, aqyr sońynda jumys ýaqyty qysqardy, óıtkeni tabys pen bos ýaqyttyń tepe-teńdigi ózgerdi.
Iá, mashınalar ekonomıkanyń aqparattyq, baqylaý jáne tranzaksııa salalarynda kóptegen mindetterdi avtonomdy túrde oryndaıdy. Osylaısha, adam eńbegin paıdalaný avtomattandyrýǵa jol bergen kezeńde, jumys oryndaryn aýqymdy túrde joǵaltý qaýpi qaıta kúsheıe tústi. Bárin bylaı qoıǵanda, áreketi kúnde qaıtalanatyn, ońaı kodtalatyn ofıstik jáne qyzmet kórsetý salasyndaǵy jumystar, ásirese 2000 jyldan beri óte tez jyldamdyqpen joǵalyp keledi. Atalǵan jumys oryndarynyń kóp bóligi ortasha kirisi bar adamdardy qamtyǵandyqtan, bul úderis tabys pen jumystyń polıarlanýyna ákeledi.
Degenmen, HIH ǵasyrdaǵy sekildi eńbek naryǵy da beıimdelip jatyr. Bastapqyda jumysynan shyǵyp qalǵan adamdar ózderi meńgergen salada jumys izdeýi múmkin. Biraq múmkindikteriniń shekteýli ekenin kórgen soń, olar kóp uzamaı biliktiligi tómen (nemese ońaı qoljetimdi) talaptarǵa saı jumys isteı bastaıdy. Onyń ishinde ınternet arqyly qoljetimdi gıg-ekonomıkadaǵy ishinara jumyspen qamtý sekildi tabysy az baǵyttar da bar.
Ýaqyt óte kele kóptegen jumysshylar turaqty emes, joǵary jalaqy tólenetin qyzmet sanattaryna qajetti daǵdylardy ıgerýge aqsha sala bastaıdy. Bul ádette kóp ýaqytty qajet etetin prosess. Degenmen keı elderde, sonyń ishinde AQSh-ta úkimet, bıznes jáne bilim berý mekemeleriniń bastamalary arqasynda buǵan qol jetkizý jedeldetilgen.
Biraq ınstıtýttyq qoldaý tetikteriniń qosylǵanyna qaramastan, daǵdylardy damytýǵa qol jetkizý barshaǵa birdeı múmkin emes. Qajetti ınvestısııany jetkilikti ýaqyty men qarjylyq resýrstary bar adamdar ǵana jasaı alady. Al teńsizdik beleń alǵan qoǵamda kóptegen jumysshylar bul topqa kire almaıdy. Osyǵan baılanysty jumyssyzdyqtyń artyp, teńsizdiktiń kóbeıýine jáne onyń áleýmettik-saıası saldaryna alańdaýymyz kerek sekildi.
Árıne, tehnologııalyq beıimdelý daǵdylaryn ıgerý máseleni sheshýge yqpal etýi múmkin. Nege deseńiz, naryqqa sıfrly qural-jabdyqtar men júıelerdi paıdalanýdy jeńildetetin ınnovasııalar qajet. Mysaly, paıdalanýshynyń kórneki ındıkatorlar arqyly elektrondy qurylǵylarmen ózara árekettesýge múmkindik beretin grafıkalyq ınterfeısi qazirgi tańda keń taralǵany sonshalyq, ony qalypty dep qabyldaımyz. Osyndaı ıntýıtıvti tásilder barǵan saıyn kúrdeli tehnologııalyq prosesterge qoldanylatyndyqtan, qaıta daıarlaýǵa qajettilik pen sıfrly revolıýsııanyń tabysty úlestirýdegi áseri azaıady.
Jasandy ıntellekt salasyndaǵy progress te áser etedi. Shamamen on jyl buryn avtomattandyrylǵan qurylǵylar mindetterdi kodtaýǵa súıenetin. Mashınalar baǵdarlamasy adamnyń sheshim qabyldaý logıkasyna saı jasalyp, qajetti nusqaýlar jıyntyǵy kórsetiletin. Biraq qısynǵa kónbeıtin, aldyn ala anyqtaýǵa kelmeıtin tapsyrmalar týraly ne aıta alamyz? Qarapaıym sekildi kórinetin tabıǵı tildi túsinýden bastap, obektilerdi kózben tanýǵa deıin tańǵalarlyq áreketter jıyntyǵy osy sanatqa sáıkes keledi. Bul kóptegen jumys oryndaryn avtomattandyrýǵa jol bergen joq. Alaıda jasandy ıntellektiniń, mashınalyq oqýdyń damýy saldarynan bul úderis uzaqqa sozylmady.
Mashınalyq oqytý – óte kúrdeli zańdylyqty tanı bilý. О́te kóp málimetterdi jáne esepteýdiń úlken qýatyn paıdalanyp, mashınalar biz kodtaı almaıtyn nárselerdi jasaýǵa úırenedi. Olar muny erejelerge negizdelgen logıkadan góri mysaldardy qoldana otyryp jasaıdy. Mashınalyq oqytýdaǵy jetistikter avtomattandyrýdyń jańa baǵyttaryn ashty. Máselen, robottehnıka, avtonomdy kólik quraldary jáne negizgi maqalalarǵa qajetti tehnıkalyq-medısınalyq ádebıetterdi skanerleý. Genetıka men bıomedısınalyq ǵylymdaǵy úlgini taný sekildi kóptegen salalarda mashınalar jumysshylardy almastyryp qana qoımaıdy, olardyń múmkindikteri kez kelgen adamnyń qabiletinen asyp túsedi.
Bul óte jaqsy jańalyq. Iá, áldeqaıda kóp tapsyrmalar mashınalarǵa qaıta bólinedi. Biraq sıfrly revolıýsııanyń maqsaty men jeter jeri – jumysty avtomattandyrýdy sıfrly kúsheıtýge aınaldyrý. Mashınalar adamdardyń qolynan kelmeıtin tapsyrmalardy oryndasa, maqsatqa jettik degen sóz.
Munyń nátıjesin qazirgi tańda naqty aıtý múmkin emes. Áıtse de, mundaı úzilisti kezeń keleshekte tabysty arttyrady degen senim mol. Álemdegi turǵyndardyń kirisi tómen kezeńde jasandy ıntellekt pen robottehnıka salasyndaǵy jetistikter jumys kúshin qajet etetin óndiristi jáne oǵan táýeldi damý modelderin buzady ári yǵystyrady. Aqyr sońynda, mashınalyq oqytýǵa negizdelgen múmkindikter ǵylymı zertteýler men tehnologııalyq damýǵa, sonymen qatar joǵary deńgeıli kásibı qyzmetterge úlken áser etedi.
Alaıda biz qazir tepe-teńdikti emes, óte kúrdeli ótpeli kezeńde turmyz. Jumysshylar men eńbek naryqtarynyń tabıǵı beıimdelýi ádil nátıje berýin kúte almaımyz. Ásirese, turǵyndar arasyndaǵy tabys aıyrmashylyǵy úlken kezde. Sondyqtan saıasatkerler (bıznes, eńbek jáne mekteptermen seriktese otyryp) kirister men baılyq teńsizdigin tómendetý sharalaryna, sonyń ishinde bilim men biliktilikti arttyrý sııaqty joǵary sapaly áleýmettik qyzmetterge jappaı qol jetkizýge basa nazar aýdarýy kerek. Mundaı áreket jasalmaǵan jaǵdaıda, sıfrly ózgeris kóptegen adamǵa teris áser etip, uzaq merzimde áleýmettik jaǵdaıdy tómendetedi.
Maıkl SPENS,
Ekonomıka salasy boıynsha
Nobel syılyǵynyń laýreaty, ekonomıka professory jáne Stenford ýnıversıtetiniń Joǵary bıznes mektebiniń burynǵy dekany.
Ol Gýver ınstıtýtynyń aǵa stıpendıaty, Lýohan akademııasynyń akademııalyq komıtetinde qyzmet etedi jáne Asia Global ınstıtýtynyń konsýltatıvtik keńesiniń teń tóraǵasy
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
