Rýhanııat • 05 Naýryz, 2021

Jazýymyz da, dybysymyz da qazaqtyqpen kómkeriledi

27 ret kórsetildi

Elimizde álipbı reforma­synyń júzege asqanyna da júz jylǵa jýyqtapty. Al birde daýly, birde sheshimin tapqandaı bolǵan latyn álıpbıine kóshýge qatysty máselede kúni búginge deıin bir toqtamǵa kele almaı júrgen edik.

Osy tusta qoǵam qaıratkeri Ahmet Baıtursynovtyń 1926 jyly Bakýde sezde sóılegen só­zin­de «Álipbı durys bolmasa, onda til haosqa, anarhııaǵa ushy­raı­dy» degeni eske túsedi. Búginde aǵar­týshy-ǵalymnyń osy sóziniń ras­tyǵyna kóz jet­kizip otyrmyz. Orys grafıkasymen jazýymyzda tili­mizde joq tańbalar, áripter qol­danysqa enip ketti. Osyǵan qa­raı beıimdelip, ózimizdiń tarıhı qalyptasqan kóptegen qun­dy­­­lyqtarymyzdan aıyrylyp qal­­­dyq. Mysaly, meniń esimim «Han­geldi» bolsa, qujat boıynsha «Hangeldy» bolyp, qazaqta joq jińishkelik belgisi men «i» árpiniń ornyna «y» árpimen jazylatyn boldy.  Sonymen qatar «Almaty» dep jazýdyń ornyna «Alma-ata» dep, kádimgideı másele etip kóterip júrgen jaǵ­daılardyń kýási bolyp júr­miz. Iаǵnı kırıllısanyń artynda pármendi, múddeli  kúshtiń tur­ǵany bizdiń adymymyzdy ashtyrmaı otyr. Latynnyń artynda ondaı zorlyqshyl, májbúrleýshi kúsh joq.

Latynshaǵa kóshkende óz qa­laýy­myzben, óz ereksheligimizben ja­zýdy, sóıleýdi, aıtýdy ıge­retin bolamyz. Táýelsizdik al­ǵannan keıin jazý-syzýymyz da táýel­sizdik deńgeıine shyǵýy kerek. Men álipbı reformasyn osy tur­ǵydan qabyldaımyn. Búgingi kúni jańa álipbıde bir­qatar árip­ter joq degen de pi­kirler aıtylýda. Bul da bir kereksiz daý-da­maı­­­dyń kórinisi. Baıtursynov aıt­­­qan­­daı, muny anarhııaǵa kirip ketkendigimizdiń saldary der edim. Eger bizdiń tilimizde ondaı árip bol­­­masa, dúnıe júziniń árpi men dyby­syn túgendeımiz be? Onyń biz­ge esh qajeti de joq. Sondyqtan óz tili­mizde bar, qoldanylatyn árip-­dybys­­tardy túgendep alýdyń ózi­ jetkilikti. 

Tuńǵysh Prezıdent  – Elbasy latyn qarpine kóshýdi asyqpaı, baıyppen júzege asyraıyq dep atap ótse, Prezıdent Q.Toqaev ta latyn­dy dáriptep, osy joldaı aınymaı, qalaı bolǵanda da árpimiz­diń, dybysymyz ben ja­zýy­­myzdyń azattyqqa shyqqan­dyǵynyń naqty kórinisi latyn álip­bıine kóshýde jatqandyǵyn aıt­qan bolatyn. Olaı bolsa, latyn álipbıin ıgersek, jazýymyz da, dybysymyz da qazaqtyqpen kóm­keriletin bolady.

 

Hangeldi ÁBJANOV,

UǴA akademıgi

Sońǵy jańalyqtar

Almaty qalasynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar