Qoǵam • 05 Naýryz, 2021

Qaǵıdaty – qarapaıymdylyq

50 ret kórsetildi

Kóktemgi qustar ánindeı quıqyljyǵan kóńil qubylysyn keıde túsiný qıyn. Sanańda sapyrylysqan sansyz oı seni birde shyńǵa shyǵaryp, birde quzǵa qulatyp sergeldeńge salatyny bar. Qazaqtyń altyn qazyǵyndaı astanada turyp jatqanyna jıyrma jyldan asypty. Qatarynan qalmaı, elorda epopeıasyn jazysýǵa ózindik úlesin qosty. Ata-babalarymyzdyń azattyq týraly asqaq armanyn aqıqatqa aınaldyrǵan arý qalanyń kórkine búginde kóz súrinip, kóńil súısinedi. Qasynda qaýmalap qanshama dos-jarany júr. Biraq báribir alystaǵy aýylyn ańsaıdy. Qımas qyrdyń astynda qalǵan balalyq bal dáýrenin, aýzyn ashsa kómekeıi kórinetin ańqyldaq aǵaıyn-týysty saǵynady. Jastyqtyń janartaýlary atqylaǵan albyrt shaqtaǵy «asyrasilteýshilik» ataýly endi eriksiz ezý tartqyzady. Urshyqsha aınalǵan ushqyr ýaqyt aldy-artyna qaramaı zymyraıdy. Ańyz-ertegilerdegi alty aıshylyq joldy alty-aq attaıtyn arǵymaqqa minseń de qýyp jete almaıtynyńdy sezip amalyń qurıdy.

Bizdiń keıipkerimiz Lázzat Súleımen jyr dúldúli Ilııas Jansúgirov «...keý­deń asqar, aıaǵyń kól, qońyń qum» dep sulýlyǵyn sýrettegen jer jannaty – Jetisýdyń shuraıly bir pushpaǵy kıeli Aqsý topyraǵynda týyp-ósti. Aýylynyń aty – Altynaryq. Sirá, bul eldi meken­niń irgesinen iri bolmasa da, aqpa-tókpe aqyn­darymyz ásirelep aıtatyndaı «sýy kúndiz kúmis, túnde altyn bolyp aǵatyn» ózenderdiń biri ótetin bolsa kerek. Ja­ǵasyn jaılaǵan mal-jannyń ózegine ómir nárin júgirtse sý baǵasy altynmen para-par bolmaı qaıtsin.

Jalpy, tegine tartpas jan ıesi kemde-kem. Aqyldy babalarymyz aıtqandaı «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń», «Kór­geni jaqsy kósh bastar», «Tárbıe basy – tal besik» jáne taǵysyn taǵylar bo­lyp jalǵasatyn taǵylym támsilderi taý­sylyp bitpeıdi. Tek solardan tálim ala bil.

Otbasylyq ónege turǵysynan ol o bas­tan-aq oljaly boldy. О́zi maqtanyp aıta­tynyndaı, muny alaqandaryna salyp aıalap, baqandaı bes kempir baqty. Jaısań minezdi jaryqtyqtardyń árqaısysy bir-bir akademııa eken-aý búgingi kúnniń bıi­ginen baǵamdap kórse. Ásirese, Umsynaı ájesiniń erminezdiligi esinde erekshe qalyp qoıypty. Adýyndy keıýanadan aýyldyń úlken-kishisi kádimgideı ıme­netin. Abysyndarynyń aıtýyna qara­ǵanda, jas kúninen-aq namystyń naızasyn úkilep ustaǵan kórinedi. Birde áıel bitken esik aldyndaǵy tal-terektiń saıasynda áńgime-dúken quryp otyrmaı ma. Sodan aýyldyń bir tusynan aıqaı-shý shyǵady. Sóıtse, áldebir toıdan keıin ábden jelikken jigit-jeleń kókpar tartyp júrip qyrdaǵy qıqýlasqandary azdaı, qyzdy-qyzdymen aýyl ishine kirip ketipti. Altynaryqtyń aqjaýlyqtylary bul qyzyqtan qalaı qur qalsyn, bári eleń etedi, árıne. Onyń ústine osynaý alaman-tasyrdyń ortasynda biriniń kúıeýi, biriniń baýyry, biriniń balasy júrse, qaıdan qalys qalady. Baıqaýlarynsha kórshi aýyldyń kókparshylary bel alyp barady. Aýyldas azamattar aq ter, qara ter bolyp qansha tyrysqandarymen kóz qurttaryna aınalǵan kók serke taqym­darynda turaqtar emes. Sony kórip «jyny» kelgen Umsynaı óziniń ekiqabat ekenin umytyp beldeýdegi atqa mine sala salyp-uryp dodaǵa kiripti. Sonymen qoı­­shy, tamam erkek talasa tartqan kók­pardy kóp uzatpaı aýyldaǵy abyroıly aqsa­qaldyń aýlasyna sylq etkizip tastaı salypty.

Bul kisiniń keıin, jasy ulǵaıǵan sha­ǵynda aýyldarynyń irgesine shatyrlaryn tigip tastap, mańaıdaǵy maldy urlap, ile-shala izdep barǵan ıelerin taıaqqa jyǵyp tasyr minez tanytqan syǵan tabory baronynyń basyn jara jazdap, jappaı kóshirip jibergenin jerlesteri áli kúnge deıin ańyz qylady.

Naǵashy jurty da Qapaldyń oqyǵan-toqyǵany mol, kózi ashyq, kókiregi oıaý áýletinen-tuǵyn. Altyn, Darıǵa apalary erke jıenniń tóbesinen qus ushyrmaı áspetteıtin. Taý qoınaýyndaǵy tabıǵaty tamyljyǵan Qońyr aýylyndaǵy sol týystarynyń qolynda turyp oqyǵany da oıyna jıi oralady.

О́ziniń áke-sheshesi de ónegeli jandar edi. Qatarlarynan qara úzip, adamı asyl qasıetterimen aınalasyndaǵylardyń qurmetine bólene bildi. Qan maıdannan qaıtpaǵan maıdangerdiń marǵasqa uly Jańylys Súleımenov «Qarakemer» keń­sharynda ǵana emes, búkil Aqsý aýdanynda jaqsy aty shyqqan jampoz boldy. Ekken qyzylshasy eseleı ónim berip, eńbegi jandy. Omyraýyna orden, medal qadalyp, Máskeýdegi halyq sharýashylyǵy jetis­tikteriniń kórmesine qatysty. Sharýa­shylyqtyń úlken bólimshesin basqaryp, qaraýyndaǵy halyqty ıgi isterge ju­myl­dyrdy. Adaldyqtyń adal jibin attamaı, aınymas abyroı jınady.

– Otynyń aldy, sýynyń tunyǵyndaı tulaboıy tuńǵyshy bolǵandyqtan ba, meni janynan tastamaıtyn. Keıde keńsesine baram. Tórde tóbe bıdeı bolyp jınalys ótkizip otyrǵan ákemdi kórgende kóńilim kókke órlep, keýdemdi maqtanysh sezimi kerneıtin. Jınalǵandar tyrp etpeı, tapsyrmasyn tyńdaıdy. Sondaı sátterde maǵan odan aqyldy adam joqtaı kórinetin. Eger meniń boıymda elge unamdy qandaı da bir qasıetter qylań berse osy otbasylyq úlginiń áserimen qalyptasqan shyǵar. Sheshem Turataı da kórgendi jerdiń qyzy edi. Jatqan jerleri jaryq bolsyn, – dep eske alady Lázzat Jańylysqyzy áńgimesin áriden bastap.

Qarshadaıynan belsendi qareketshil­digimen tanylǵan Lázzat mektep tabal­dy­ryǵyn attaǵannan alǵyrlyǵymen erek­shelendi. Sabaqty úzdik oqydy, qoǵam­dyq jumystarǵa da aıanbaı atsalys­ty. Ozat oqýshy orta jolda qalsyn ba, kámelettik attestat qolǵa tıisimen arman qýyp Al­matyǵa attandy. Baǵy janyp, baly je­tip Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıka ıns­tıtýtynyń matfagyna tústi. Kóp keshikpeı kózge túsip, fakýltettiń komsorgy atandy. Ult aspaptar orkestrin quryp, joǵary oqý oryndary arasyndaǵy stýdenttik fes­tıvalderde ónerleri órge júzdi.

Muǵalimdik dıplom alyp, týǵan jerge tý tikti. Aýdan ortalyǵy Jansúgirov ken­­tindegi Chapaev atyndaǵy orta mektepke ornalasty. Jetkinshekterge jetek­shilik etýdegi jetistikterimen joǵary jaq­taǵy­lardyń nazaryna ilikti. Uzyn sany 250 balany eńbek jáne tynyǵý lagerine bas­tap baryp, uıymdastyrýshylyq qabi­letimen basshylyq qyzmetke beıimdiligin baıqatty.

Jarııalylyq pen demokratııa jalaýy jelbiregen qaıta qurý tusta jalyn­dy jas Aqsý aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılandy. Sol ýaqyttyń úrdisimen komsomol-jas­tar brıgadalaryn qurýǵa, qoǵamdy qur­saý­laǵan totalıtarlyq tońyn jibitýge, ke­ıingi tolqyn sanasyn saryjurt qylǵan so­sıalızm sarqynshaqtarynan aryltýǵa kóp kúsh jumsady. Jetisý ólkesiniń ónegeli órenderi sapynda VLKM-niń HH sezine delegat retinde qatysyp qaıtty.

Keńes ókimetiniń keregesi sógile bas­taǵan 91-nshi jyly Máskeýge KOKP Ortalyq Komıteti janyndaǵy Joǵary partııa mektebine jiberildi. Oqý bastala bergende Odaqtyń shańyraǵy ortasyna túsip, kompartııa tarady. Reseı jaǵy burynǵy odaqtas respýblıkalardyń ókilderin oqytqysy kelmeıtindeı syńaı tanytty. Buǵan kelispegen shetjerlik tyńdaýshylar narazylyq bildirip kóshege shyqty. Sol «búlikshil» toptyń arasynan Lázzat ta tabyldy. Tipti «kóterilis» basshylarynyń biri esebinde Máskeý meriniń birinshi orynbasary Iýrıı Lýjkovtyń qabyldaýynda bolǵanyn qaıtersiń. Aqyry atalmysh partııa mektebi Reseı memlekettik áleýmettik ınstıtýtyna aınalyp, aıaq astynan sheteldikter qataryna qosylǵan keshegi otandastar oqýlaryn osynda jalǵastyratyn bolyp sheshildi.

Máskeýde birge oqyǵan qurbylarynyń áńgimesinen uqqanymyz, sýperbelsendi Súleımenova munda da jolynan jy­ǵy­lyp, jorǵasynan jańylmapty. Oqýda ozattyǵy óz aldyna, baıaǵyda RSDRP-nyń III sezinde kún kósem Lenın sóz sóılegen aýdıtorııada ótken stýdentterdiń kon­sertinde aıdy aspanǵa bir-aq shyǵarypty. Oqıǵa bylaısha órbigen eken. Árbir respýblıkanyń ónershil órenderi keze­gimen sahnaǵa kóterilip, ulttyq án­de­rin salyp, bılerin bılep, máre-sáre bolyp jatady. Biraq qazaqtar qo­zǵala qoımapty. Osy olqylyqtyń ornyn tol­tyrmaq nıetpen Lázzat ortaǵa qalaı shyqqanyn bilmeı qalady. Aldymen, «Gaýhartasty» ańyratyp, artynan orystyń halyq áni «Prıahany» áýe­letip, kórermenniń kózaıymyna aınalady. Bul Lázzattyń ınstıtýttaǵy ta­nymaldylyǵyn arttyryp, oqýdy oıdaǵydaı aıaqtaýyna septigin tıgizgen sııaqty.

Oqýdan oralǵan soń, L.Súleımen Tal­dyqorǵan oblystyq jastar ko­mı­tetine jetekshilik jasady. Sóıtip Táýelsiz Qa­zaq­stannyń erik­ti uldary men kó­rikti qyz­daryn tár­bıeleýge, táýel­sizdik ıdeıa­syn qa­lyp­tastyrýǵa, uıqydaǵy ulttyq sanany oıatýǵa, ege­men­diktiń eleń-alańyndaǵy keı­bir kertartpalyqtary­men kú­resýge bar bi­li­mi men jyldar boıy jı­naqtaǵan tájirı­besin jumsady. El eńsesin tik­teý jo­lynda ter tókti. Onyń qaı­ratkerlik jolynyń qalyptasýyna J.Nurmuhametov, B.Saqaýova, G.Tá­ńir­bergenova, V.Osıpov, B.Qorǵanbaev, K.Túmenbaeva, Q.Jazylbekova, N.Qy­lyshbaev, Z.Mol­dabaeva jáne basqa Jetisýdyń jaqsy jaısańdary ıgi áserin tıgizdi.

Eńbek jolyn azattyǵymyzdyń  aı­ǵa­­ǵyndaı Astanada jalǵastyrǵan  Lázzat Jańylysqyzy biraz ýaqyt Til komı­tetinde jumys istep, memlekettik til­diń mártebesin kóterýge at salysty. Ony  elordadaǵy ana tilimizdiń ahýalyna baılanysty «Astana aqshamy» gaze­tinde jarııalanǵan suhbaty kózi qaraq­ty kópshilik tarapynan edáýir rezo­nans týdyrǵany esimizde. Sondaǵy atap kórsetilgen kóptegen kemshilikterge qa­tys­ty qala ákimdigi tıisti sheshim qabyl­daǵanyn da umyta qoıǵanymyz joq.

Qazaqtildi kadrlarǵa qajettilik týýyna oraı ol 1998 jyly Ortalyq saılaý komıssııasyna qyzmetke qabyldandy. Saılaýaldy naýqan qyzǵan shaqtarda máseleniń mánisin túsindirý úshin onyń teledıdarǵa jıi shyǵýyna týra keletin. Biliktilikti talap etetin bul syndardan múdirmeı ótkeni bolar, Lázzat Súleımen Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen Parlament Senatynyń depýtaty bolyp taǵaıyndaldy. Saıasatker búginde eldigimizdi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan baıypty zańdardyń qabyldaýyna mán berýde. Máselen, ol osy jýyrda ǵana zań salasynyń mamandaryn daıarlaýǵa baılanysty Úkimet basshysy Asqar Mamınge depýtattyq saýal joldap, kemshilikterdi túzeýge oraı oı-pikirlerin usyndy.

Biz biletin Lázzat Jańylysqyzy qan­daı qyzmette júrse de qarapaıym­dylyq qaǵıdattarynan aınyǵan emes. Adal­dyqtyń aq jolynan attaǵanyn kór­genimiz joq. О́mirden erterek ótip ketken­ jan-jary Jeńis Sahmetov ekeýiniń qos perzenti Jannur men Jandosyn da abyroı­ly azamat etip ósirerine senimimiz nyq.

 

Sońǵy jańalyqtar

Izraıl «betperdesin sheshti»

Álem • Búgin, 16:32

Ilim adamǵa ne úshin qajet?

Rýhanııat • Búgin, 16:00

Palata otyrysynyń kún tártibi bekitildi

Parlament • Búgin, 15:48

«Ýkaznoı molda»: Ol kim?

Rýhanııat • Búgin, 15:25

Prezıdent Qaırat Kelimbetovti qabyldady

Prezıdent • Búgin, 14:43

Qaraǵandyda qylmystyq top quryqtaldy

Qoǵam • Búgin, 12:59

Dollar qaıta qymbattap jatyr

Ekonomıka • Búgin, 11:44

ShQO-daǵy Shar ózeninde balyq qyrylýda

Aımaqtar • Búgin, 10:49

Shymbulaq shyńynan 6 adam qutqaryldy

Qoǵam • Búgin, 10:32

Qurttyń ishinen esirtki tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 09:43

«Astana» kósh bastady

Sport • Búgin, 09:40

Qyzylordada aýa sapasy nasharlaıdy

Aımaqtar • Búgin, 09:22

Shekarashy sarbazdar ant qabyldady

Qazaqstan • Búgin, 09:20

Jartylaı fınalda súrindi

Tennıs • Búgin, 07:56

Keńeıtilgen quram jarııalandy

Hokkeı • Búgin, 07:54

«Sary mysyq» festıvaldi ashady

Kıno • Búgin, 07:52

Kókpar – ulttyq minez

Rýhanııat • Búgin, 07:50

Tasqynǵa qarsy ázirlik oıdaǵydaı

Oqıǵa • Búgin, 07:40

Aq úıdiń alǵashqy meımany

Álem • Búgin, 07:38

Eski úılerdi esirkegen joba

Aımaqtar • Búgin, 07:33

Uqsas jańalyqtar