Osy jerde ShOB-ty qoldaýdyń álemdik tájrıbesine az-kem toqtala ketkim keledi. Shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýdyń álemdik tájrıbesi degende, qatyp qalǵan formýla joq. Biraq álemde ShOB-ty qoldaýda birtutas qalyptasqan ortaq júlge bar. Al basqa qoldaý sharalary osy júlgeniń aıasynda ár memleket óziniń ereksheligine qaraı ár túrli formatta júzege asyrady. Atap aıtqanda, álemde damyǵan elderde ShOB-ty qoldaýdyń birneshe mańyzdy aspektisi bar:
Birinshi, ShOB damýyn qoldaıtyn bazalyq júıeni jetildirý. Bazalyq júıe, negizinen, ShOB-tyń quqyqtyq, adal básekelestik, statıstıkalyq baqylaý jáne málimet berý, sondaı-aq senimdilik júıesin jetildirýdi qamtıdy. Ekinshi, ShOB-ty qarjylandyrý júıesin jetildirý. Bul aqshalaı nesıe berý mehanızmin ońtaılandyrýdy, shaǵyn jáne mıkro kásiporyndarǵa kóp deńgeıli qarjylyq qyzmet kórsetý júıesin jetildirýdi, shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń qarjylyq dıfferensıasııasy men yntalandyrý mehanızmin kúsheıtýdi qamtıdy. Úshinshi, ShOB-tyń qarjylyq jáne salyqtyq qoldaý júıesin jetildirý. Bul qarjylyq qoldaýdyń naqty, dál jáne eń tıimdi júıesin jetildirýdi, shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń salyq aýyrtpalyǵyn jeńildetýdiń uzaq merzimdi mehanızmin qurýdy qamtıdy. Tórtinshi, memlekettik satyp alý arqyly ShOB-ty qoldaý mehanızmin kúsheıtý. Biz osy faktorǵa toqtalyp, Qazaqstan men álemdegi damyǵan elderdiń memlekettik satyp alý arqyly ShOB-ty qoldaýdyń ozyq úlgisin salystyrsaq biraz máseleniń beti ashylady dep oılaımyn. Sebebi bul barys kásipker retinde meniń óz basymnan ótken jaǵdaı.
Men – Nur-Sultan qalasynda turatyn shaǵyn kásipkermin. Birneshe jyldan beri shaǵyn kásipkerlik sýbektisi retinde memlekettik tenderlerge únemi qatysyp kelemiz. Osy rette elimizde shaǵyn orta kásiporyndar «Memlekettik satyp alýdyń» shapaǵatyn kóre almaı otyrǵanyn baıqadyq. О́ıtkeni qazirgi «Memlekettik satyp alý» júıesinde, memleket shaǵyn, orta kásiporyndy qoldap otyrǵan joq, kerisinshe shaǵyn, orta kásipkerlik memleketti qoldap keledi. Olaı deıtinimiz, kásipker tenderdi eń tómen baǵamen jeńip alyp, onyń ústine memlekettik sektordan aldyn ala bir tıyn tólem almaı, qyp-qyzyl óz aqshasyna taýardy jetkizip nemese qyzmetti oryndap bolǵan soń, belgili kúnniń ishinde ólip-talyp júrip aqshasyn alady. Mundaı saýda formasynda kim kimge qoldaý berip otyrǵany aqyldy adamǵa óte túsinikti. Demek bizdiń qazirgi «Memlekettik satyp alý zańyndaǵy tómen baǵamen ónim berýshini tańdaýdyń júıesi men aldyn ala tólem bermeý júıesi» ShOB-qa naqty qoldaý kórsetkenniń ornyna, kerisinshe tómendegideı birneshe problema týǵyzyp otyr.
Birinshi, tenderge qatysyp, jeńimpaz bolǵan ónim berýshiniń múddesi aıaqqa taptalady. Eń aldymen, bul júıe ónim berýshiniń paıda mólsherlemesin eń tómengi deńgeıge túsiredi. Mundaı jaǵdaıda qazirgi aqsha kýrsynyń ózgerisine baılanysty, ónim berýshiniń zııan tartý yqtımaldylyǵy óte joǵary. Buǵan qosa jeńimpaz bolǵan ónim berýshiler, kóbinese, sol salanyń mamany emes, tek tenderdiń algorıtmin jaqsy biletin deldal kásiporyndar. Olar jeńip alǵannan keıin basqa mamandanǵan ónim berýshilerdiń baǵasyn syndyrý arqyly nemese kóshirme taýar berý arqyly tenderdi oryndaıdy. Mundaıda belgili bir salamen mamandanǵan túrde aınalysyp otyrǵan shaǵyn, orta kásiporyndar paıdasynyń az bolýyna baılanysty ary qaraı ósip-órkendeý múmkindiginen aıyrylady.
Ekinshiden, tender berýshi men tender jeńimpazy bolǵan kásipkerdiń eki jaqtyly jasasqan kelisimshartyn kepil ete otyryp bankten nesıe alyp, qarjylyq máselesin sheshýge múmkindigi joq. Bul jaǵdaı mamandanǵan shaǵyn, orta kásiporyndarǵa qarjylyq qıyndyqtar ákeledi. Sondyqtan kóbi tenderge qatysýdan bas tartady. Mundaıda qarjylyq qýaty bar belgili birneshe kompanııalardyń aıy ońynan týady, monopolııaǵa jol ashylady.
Úshinshi, bul júıe ónimdi qabyldaýshyǵa da qıyndyqtar týǵyzady. Mundaıda ónim qabyldaýshy ónim berýshiden túpnusqa taýardy emes, kóshirme taýar qabyldaýǵa májbúr bolady. О́ıtkeni qatysýshy deldaldar jeńimpaz bolý úshin eń tómengi baǵany kóshirme taýardyń baǵasy boıynsha usynady nemese ónim qabyldaýshymen ym-jymy bir bolyp, qaǵaz júzinde durys, is júzinde basqa sapasyz taýarlardy jetkizedi. Sonymen ónim qabyldaýshy memlekettiń sapaly taýar alýǵa bólingen aqshasyna sapasyz taýar alyp shyǵyn ákeledi. Bul – bir. Ekinshiden, eger ónim qabyldaýshy jeńimpazdan túpnusqa taýardy alýdy qatań talap etse, jeńimpaz ony jeńip alǵan aqshasyna jetkize almaıdy. Sonymen ónim qabyldaýshynyń ónim berýshimen sottasýyna týra keledi. Bul ádette ónim qabyldaýshy tarap kórgisi kelmeıtin eń soraqy jaǵdaı. Sondyqtan ónim qabyldaýshy problemany ol deńgeıge jetkizbeı, ónim berýshini bopsalap júrip, alatyn parasyn alyp, sapasyz taýardy qabyldap «qurttyń atyn jańyltyp malta qoıady da», sońyn jyly jaýyp qoıa salady. Budan jemqorlyq týyndaıdy. Ol azdaı bul júıe qazirgi tańda áli de baǵa jaǵynda básekelik qabiletke ıe bolmaǵan otandyq ónimderdiń qunyn túsirip, ony sapasyzdyqqa ıtermeleıdi.
Halyqaralyq tájirıbede (Eýroodaq elderi jáne Qytaıda) jarııa kelisimsharttardyń negizgi bóligi baǵany emes, ekonomıkalyq tıimdi qatysýshyny ólshem etedi. Jeńimpaz eń tómen baǵa usynǵan ónim berýshi emes, baǵa men sapalyq sıpattamalarǵa negizdelgen skorıngtik (ball qoıý arqyly) baǵalaý modeline sáıkes neǵurlym joǵary ball jınaǵan ónim berýshi bolyp sanalady. О́nim berýshini osyndaı jolmen tańdaý – ári tıimdi, ári ádil jol. Sondyqtan qazirgi memlekettik satyp alýdaǵy «tómen baǵamen ónim berýshini tańdaý júıesinde» týyndap otyrǵan problemalardy sheshýdiń durys joly da osy. Budan basqa, ShOB-ty memlekettik satyp alý arqyly qoldaýda EYDU elderiniń satyp alý taraptary qatysýshylardyń múdde teńgerimin teńestirýde birqatar arnaıy quraldardy paıdalanyp otyr. Bul tájirıbeni elimizdiń memlekettik satyp alý júıesine beıimdep naqty paıdalana alsaq, nur ústine nur bolǵaly tur. Mysaly, tenderdegi bir habarlandyrýdyń ishindegi alty lotty bir jeńimpazǵa ǵana túgel berip jibermeı, bir jeńimpazǵa eń kóp bolǵanda eki lotty jeńip alýǵa múmkindik berip, basqa qatysýshylardyń da shart-jaǵdaıyna qaraı otyryp, olarǵa da memlekettik satyp alýdyń paıdasyn kórgizsek, shaǵyn, orta kásiporyndar da ósip-óner edi. Eger jobanyń tehnıkalyq talaby joǵary bolyp, jumysty bólip berýge kelmeıtin bolsa, onda lotty bir ǵana lot etip, tehnıkalyq qýaty kúshti bir kásiporynǵa berý kerek. Bul tenderdiń talabynda ashyq jazylsa, onda buǵan eshkimniń narazylyǵy bolmas edi.
Búginde damyǵan elderdiń shaǵyn jáne orta bıznesiniń kólemimen salystyrǵanda, bizdegi kórsetkishti óte tómen deýge bolady. Damyǵan elderde shaǵyn orta bıznestiń kólemi memlekettiń IJО́-niń 70%-ynan astamyn, búkil memleket kásiporyndar sanynyń 99%-yn ustaıdy. 80% halyq shaǵyn, orta bızneste jumys isteıdi. Al bizdiń nysanamyz ázirge – 35%. Eger biz joǵaryda aıtylǵan álemdegi damyǵan elderdiń shaǵyn jáne orta bıznesti damytý tájirıbelerin ózimizge utymdy túrde paıdalana bilsek, bul nysanaǵa jetý esh qıyn emes.
Memleket – eldegi kásiporyndar úshin ári áke, ári eń úlken klıent. Eger memleket shaǵyn, orta kásiporyndarǵa qanaty qataıyp, básekelik qabiletke ıe bolǵanǵa deıin balasy retinde qamqorlyq jasasa, sonymen birge kásiporyndardyń eń úlken klıent retinde barlyq kásiporyndarǵa teń múmkindik berip, barlyǵyna óz qyzyǵyn kórsetip, qoldap qýattasa, onda orta kásiporyndar qysqa ýaqytta irilenip, shaǵyn kásiporyndar ortańqol kásiporynǵa tez aınalar edi.
Erbosyn NURMUHANULY,
ekonomıst
