BUU mandaty negizinde jumys isteıtin birinshi qazaqstandyq rotanyń Lıvanǵa jiberilýi – elimizdiń álem aldyndaǵy bitimgershilik bedelin nyǵaıtqan alǵashqy qadamnyń biri edi. Lıvandaǵy bitimgerlik operasııasyna qatysqan Dılıa Jaqsylyqqyzy jylǵa jýyq ýaqyt CIMIC áskerı-azamattyq yntymaqtastyǵynyń shtabtyq ofıseri retinde qyzmet atqarǵan. «Biz úndi batalonynyń quramyna ózimizdiń ulttyq kontıngentti jiberip otyramyz. Qazirgi tańda besinshi rotasııa daıyndalyp jatyr. Bizdiń rota men úndi batalony – shyǵys sektorda. 2019 jyly eki adam shtab ofıseri retinde batys sektorda jumys isteý úshin tańdalyp alynǵan bolatyn. Al ıtalııalyqtardyń basshylyǵynda bolǵan batys sektor bes batalonǵa jaýapty. Men qyzmet etken batalon da osy sektorda ornalasqan», deıdi polkovnık.
BUU bitimgerlik mıssııasyndaǵy úsh negizgi qatysýshy topty atap kórsetýge bolady. Olar – áskerı qyzmetshiler men polısııa qyzmetkerleri, úkimettik jáne úkimettik emes uıymdardan azamattyq tulǵalar jáne jergilikti turǵyndar men olardyń úkimet ókilderi. Polkovnıktiń sózine qaraǵanda, áskerı-azamattyq yntymaqtastyq osy toptardyń arasyndaǵy baılanystyrýshy ári birlesken jumysty úılestirýshi qyzmetin atqarady.
«Lıvanda biz eń osal salalardy anyqtaý úshin jergilikti halyqpen, atqarýshy organdarmen, qala, aýdan basshylarymen, «muhtarlar» dep atalatyn aýyl aqsaqaldarymen kezdestik. Jergilikti turǵyndarmen kezdesý bizdiń kómegimiz kimge qajet, gýmanıtarlyq uıymdardyń kómegi qaı jerge birinshi jetkizilýi kerek ekenin bilýge múmkindik beredi. Sol sebepti de biz kómek pen qoldaýǵa muqtaj mektep, balalar úıi, arnaıy suranystary bar balalar jáne jetkinshekterge arnalǵan mamandandyrylǵan mekemeler men áıelder qaýymdastyǵymen jıi júzdesýge tyrystyq», degen Ahmetova BUU bitimgerlik mıssııasyndaǵy áıelderdiń alar orny óte zor ekenin atap ótti.
Álemdi áıel áldılep tur
«Bitimgerlik mıssııa qarýly qaqtyǵystar bolyp jatqan memleketterde iske asyrylady. Keı elder áskerı soǵystan endi ǵana es jınap jatady. Kez kelgen soǵysta eń kóp zardap shegetinder – áıelder, qarttar men balalar. Dál osy úsh býyn ár eldiń eń osal ári názik tusy. Áskerı qaqtyǵystyń saldarynan jazyqsyz japa shegip, mert bolatyndar da osylar. Dál qazirgi ýaqytta kópaspektili bitimgerlik operasııalar Afrıka elderi – Malı, Ońtústik Sýdan, Kongoda ótip jatyr. Bul elderde de qarýly qaqtyǵystan qan qusyp, qaıǵy jutyp júrgender analar men qyz kelinshekter, toıynyp tamaq ishpeı, tún uıqysynyń tynyshtyǵy ketken sábıler men qarttar.
Mundaı elderde azyq-túliktiń jetispeýshiligi, qıraǵan úı men baspanasyz qalý basty másele emes. Qarapaıym halyqtyń júregin jaralaıtyny – bir otbasynyń shashyrap, bir-birinen aıyrylyp qalýy. Qarýly qaqtyǵystar júrip jatqan elderde seksýaldyq zorlyq-zombylyq degen ótkir másele de jıi kezdesedi. Zorlyqtyń qurbanyna aınalǵan qyz-kelinshekter men balalardy bul qasiretten qutqaryp qalý óte qıyn. Al baýyr eti balasynan tirideı aıyrylyp qalǵan ananyń qaıǵysyn anadan artyq kim sezine alady? Áıeldiń zar-muńyn áıelden artyq eshkim túsine almaıdy. Zorlyq-zombylyqtyń qurbany bolǵan jap-jas qyzdyń jan jarasy men tán jarasyn áıel ǵana emdeı alady. Shańyraǵy ortasyna túsip, kúlge aınalǵan baspanasynyń ornyn sıpap qalǵan otanasynyń qasiretin áıel ǵana shyn júregimen qabyldaı alady. Alasapyran kezinde ata-anasynan aıyrylyp qalǵan balaǵa áıel ǵana erekshe meıirim tanytyp, qushaǵyna alyp, jubata alady. Sondyqtan da bitimger áıeldiń bul mıssııada bereri óte mol», degen Dılıa Jaqsylyqqyzy BUU-nyń da muny óte jaqsy túsinetinin aıtyp qaldy. Sebebi qazir qandaı da bir el bitimgerlik operasııaǵa qatysýǵa nıet bildirse, BUU-nyń qoıǵan talaptaryn oryndaýy qajet. Al uıym qoıǵan basty talaptardyń biri – jiberiletin bitimgerlerdiń 15-20 paıyzy áıelder bolýy shart.
«Beıbitshilik pen qaýipsizdikke qol jetkizýde qoǵamdaǵy áıeldiń róli men olardyń quqyn qorǵaý máseleleri ózektiligin joıǵan emes. BUU bitimgerlik operasııasyna áıelderdiń qatysýy olardyń basty mindetterin tıimdi ári sátti júzege asyrýdyń qajetti alǵysharttarynyń biri bolyp sanalady. Genderlik máseleler BUU Qaýipsizdik Keńesiniń «Beıbitshilik pen qaýipsizdiktegi áıel týraly» arnaıy Qarary negizinde qaralady. О́tken jyly BUU-nyń genderlik tujyrymdamasynyń iske asyryla bastaǵanyna 20 jyl toldy. Dál osy tujyrymdamada áskerı jáne polısııa qyzmetkerlerinen turatyn bitimgerlik toptyń quramyndaǵy áıelderdiń úles salmaǵyn arttyrý týraly aıtylady. Bul turaqty álemge qol jetkizýge, áskerı qaqtyǵystar bolǵan aımaqtaǵy qyz-kelinshekterdiń ál-aýqatyn arttyrýǵa úlken sep balary sózsiz», deıdi basqarma basshysy.
«Otbasynda, qoǵamda, tipti jalpy álemde áıeldi adamzattyń álsiz jaratylysy dep qabyldaıdy. Bul yqylym zamannan qalyptasyp qalǵan qaǵıda. Ras, áıel, ol – náziktik. Alaıda baýyr eti balasy men álemge qandaı da bir qaýip tónse, sol náziktik taý qoparyp, tas jara alady. Sebebi áıel jany tynyshtyqty qalaıdy. Ol aınalasynyń bereke-birlikte, beıbitshilikte ómir súrgenin tileıdi. Beıbit ómirdiń tynyshtyǵyn saqtap qalý úshin baryn salady, qolynan kelgenniń bárin jasaıdy». Ǵumyrynyń biraz jylyn áskerı salaǵa arnap kele jatqan Dılıa Jaqsylyqqyzynyń bul sózderi ómirdiń ózinen alynǵan. Beıbitshilik pen qaýipsizdikti qoldaý jónindegi bitimgerlik operasııalarynyń bel ortasynda júretin polkovnık áıel adamnyń qoly tıgen jer sáýlelenip shyǵa keletinine talaı ret kýá bolǵan.
«Áıel áýelden beıbitshilik pen berekeniń, meıirim men shapaǵattyń sımvolyna aınalǵan. Sondyqtan ba, bilmeımin maǵan álemdi áıel áldılep turǵandaı kórinedi», deıdi Dılıa Ahmetova.
Kómek kórsetý kúsh beredi
«Kez kelgen jumystyń óz jaýapkershiligi men júgi bar. Al áskerı salada bul talap eselene túsedi. Bizdiń salada talap-mindet áıelderdiki, erlerdiki dep ekige jarylmaıdy. Jaýapkershilik barlyǵyna ortaq ári birdeı» degen polkovnık ózi basqaryp otyrǵan bitimgerlik daıarlyq basqarmasynyń basty qyzmeti jaıly túsindirip ótti.
«Basqarmanyń basty mindeti – bitimgerlik mıssııaǵa jiberiletin barlyq jeke personaldy arnaıy daıarlyqtan ótkizý. «Barlyq personal» degenge erekshe aksent berýimniń basty sebebi bul quramnyń ishinde áskerı qyzmetshilerden bólek, polısııa qyzmetkerleri, azamattyq tulǵalar da bar. «Bitimgershilik qyzmeti týraly» zańǵa sáıkes bitimgerlik mıssııasyna jiberiletinderdiń barlyǵynyń daıyndyǵyna Qorǵanys mınıstrligi jaýap beredi. Iаǵnı bitimgerlerdi daıarlaýmen aınalysatyn tikeleı biz jaýaptymyz. Daıarlyq eki saty – jeke jáne ujymdyq daıyndyq boıynsha júrgiziledi. Basqarmanyń oqytýshy quramyna qoıylatyn talap óte joǵary. Daıarlyq kýrstarynyń barlyǵy aǵylshyn tilinde júrgiziletinin eskersek, bul talap eki eselene túsedi. Belgilengen mejeden kem bolmaýymyz úshin bilim-biliktiligimizdi udaıy jetildirip otyramyz. Sebebi basqarma qyzmetkeri bitimgerlik mıssııasyna qatysatyn adamnan bilim jaǵynan da, biliktilik jaǵynan da oq boıy ozyq turýy qajet», deıdi ol.
«Kimder bitimger bola alady?» degen suraǵymyzǵa polkovnık: «Úmitker bitimger bolýy úshin eń aldymen arnaıy irikteýden ótý kerek. Al birneshe synaqtan turatyn irikteýden úzdikterdiń úzdigi ǵana ótedi. Fızıkalyq, moraldyq-psıhologııalyq daıyndyqqa qatty kóńil bólinedi, densaýlyqtyń myqty bolýy, aǵylshyn tilin jetik meńgerý, mehanıkalyq qorappen basqarylatyn kólikti júrgize bilý de úlken mańyzǵa ıe. Osy satylardan ótkennen keıin ǵana úmitkerler qataryna qosylady», dep jaýap berdi.
Bitimgerlik qyzmettiń qıyndyǵynan góri, qym-qýyt qyryn sóz etken polkovnık: «Tańnan túnniń ortasyna deıin jumys isteýge týra keletin kezder bar. Biraq bul jaı ǵana fızıkalyq qıyndyq, al otbasy men týǵan jerińnen jyraqta júrý odan da qıyn. Maǵan ásirese ulymnan alys ketý aýyr tıdi. Biraq soǵys deıtin surapylmen betpe-bet kelgen, kómekke muqtaj, sonyń saldarynan zardap shegip júrgen jandarǵa qolushyn sozyp júrgenińdi jan-tánińmen seziný óz-ózińdi joǵaltpaýǵa, namysyńdy qaıraýǵa, myqty bolýǵa ıtermeleıdi. Qansha sharshap, qaljyrasań da ertesine boıyńdy tiktep, eńseńdi kóterip sapqa turýǵa jiger beretin de osy kúsh – halyqqa kómek kórsetsem degen nıet», deıdi.
Adastyrmaǵan bala arman
Qazaqy qaımaǵy buzylmaǵan Shymkentte dúnıege kelip, aýyzbirshiligi uıyǵan berekeli otbasynda boı jetken Dılıa Jaqsylyqqyzy – shańyraqta qulpyryp ósken bes qyzǵaldaqtyń sút kenjesi. «Men kóptiń ortasynda – aldymdaǵy tórt ápkem men áke-sheshemniń meıirim, mahabbatyna shomylyp ósken perzentpin. Otbasymnyń tatýlyǵy, bir-birine qoldaýy óte berik edi. Ákem eshqashan «ul kerek edi» dep ashyq aıtqan emes. Alaıda asqar taýymnyń osy bir oıyn bala bolsam da jan-dúnıemmen sezinetinmin. Sondyqtan da bolar, oń-solymdy tanyp, boı jete bastaǵannan-aq ákeme qyzdyń uldan da myqty, ójet bola alatynyn dáleldegim keletin», deıdi balalyq shaǵynan syr shertken ol.
Ahmetovanyń ákesi de ofıser, IIM-niń ardageri bolǵan eken. «Bala kezimde ákemniń paradtyq formasyna, medaldaryna qatty qyzyǵatynmyn. О́skende dál ákem sııaqty áskerı adam bolsam dep armandaıtynmyn. Ol kezde Shymkenttegi aǵylshyn tilin tereńdetip oqytatyn 8-mektepte bilim alamyn. Nege ekenin bilmeımin, biraq mektep qabyrǵasynda júrgende-aq bolashaq mamandyǵymdy mindetti túrde aǵylshyn tilimen baılanystyratynmyn. Balalyq armanymdy rııasyz senimimmen bekemdetip te qoıatynmyn. Qazir osy arman-murattarymnyń oryndalǵanyn maqtanyshpen aıta alamyn. Áskerı adammyn, forma kıemin jáne jumysym tikeleı aǵylshyn tilimen baılanysty», degen Dılıa Jaqsylyqqyzy óziniń shaǵyn otbasynda 11 jasar ulynyń ósip kele jatqanyn da erekshe bir meıirimmen aıtyp ótti.
«О́mirde jylt etken jaqsylyǵymyz bolsa sonyń bárine otbasynda qalanǵan irgetasymyz ben uıada alǵan tálim-tárbıemiz sebepker» degen polkovnık: «Áskerı salaǵa kelýime ákem úlken áser etti. Meniń ǵumyr jolyma úlgi bola bilgen de sol kisi. Sebebi kózimdi ashqannan kórgenim – formadaǵy adam boldy. Tula boıy tip-tik, symdaı tartylǵan, tap-taza, tártipti ákege qarap boı túzedim. Men de bala kezimnen mańyzdy, aıtýly dúnıeniń bir bólshegi bolsam dep armandaıtynmyn», deıdi.
Qazaq halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıtetin támamdaǵan jyly ol kezdeısoq kórshisinen bir mınıstrliktiń aǵylshyn tilin biletin mamandardy izdestirip jatqanyn estip qalady. «Kórshim qolyma ustatqan telefon nómirine habarlasqanda ǵana Qorǵanys mınıstrligi ekenin bildim. Meni áńgimelesýge shaqyrdy. Alǵashqy synaqtardan súrinbeı ótip, qyzmetke qabyldaıtyndaryn aıtqanda qatty qýandym. Eki birdeı armanymnyń – áskerı qyzmetker atansam jáne mamandyǵym aǵylshyn tiline qatysty bolsa eken degen tilegimniń júzege asqanyna baqyttymyn. Osylaısha balalyq armanym kezdeısoq oryndaldy», deıdi ol.
Sóziniń sońynda áskerı áıelderdi BUU-nyń bitimgerlik mıssııalaryna jiberý týraly ýaqtyly ári durys sheshim qabyldaǵan Qorǵanys mınıstrligine alǵysyn bildirgen polkovnık Ahmetova «bitimger bolý baǵa jetpes tájirıbe alýyma múmkindik berdi» deıdi.
