Taýtekelerdiń qaýpi qasqyr ǵana

Ulttyq park qyzmetkerleri kók­temgi ań sanaý naýqanyna kiris­­keli Arshaty, Shyńǵystaı, Bel­qaraǵaı, О́rnek aýylda­rynyń tu­synan taýtekelerdiń birneshe tabynyn baıqaǵan. Burynǵydaı izin kórip, ózin kórmeı sanaý degen joq. Ká­dim­­gideı dúrbi salyp turyp, qoradaǵy qoı­­dy sanaǵandaı sanap, tizimdep alady. Qoryqshylardyń ábden mamandanyp al­ǵany sondaı, qaı qolatta qandaı ańnyń júrgenine deıin biledi. Olardyń aıtýynsha, naýryzdyń sońynda sanaq aıaqtalyp, taýtekelerdiń naqty sany belgili bolady. Al quryp qoıǵan fototuzaqtarǵa túsken beı­neler, sýretter arqyly tuıaq­tylardyń mıgrasııa ýaqytyn anyq­taıdy.

– Biz fototuzaqty ańnyń kó­­ship-qoný ýaqytyn bilý úshin qoıamyz. Taspaǵa kóbinese Sarym­saqty jotasynda túsip júr. Kún raıy jaıly bolsa, Arasandy Qaba jaqqa qoıǵan tuzaqty da kórip qaı­tamyz. Al sanaý úshin mekenderine baryp, kózben-aq sanap alamyz. Qaı jerde júrgenderin jasyrmaımyz. О́ıtkeni brakoner degen atymen joq qazir. Ań atyp ustalsa, aıyppuly da az emes. Temir torǵa toǵytylýy da múmkin, – deıdi ulttyq tabıǵı parktiń janýarlardy qorǵaý jáne óndirý bóliminiń meńgerýshisi Erik Qasymov.

Mine, sáýirde taýeshkiler tól­deı bas­taıdy. Taýdyń etek ja­ǵy qaýipti bol­ǵandyqtan, kún­geı bettegi shaǵyl tasqa kó­te­rilip, tóli jetilgenshe tús­peıdi. Ke­risinshe yqtasyn jaqqa qa­raı aýa beredi. Keı­bireýi Ara­sandy Qaba, Shatyrtaý arqy­ly Marqakólge ótip, odan ary Qy­taıǵa asyp ketedi. Al kúzdiń kúni qar jaýa sala qaı­typ oralady.

Qaıtyp oralatyn sebe­bi, Ka­ton­qa­raǵaı jaqta Marqa­kól­men salys­tyrǵanda qar juqa, tebindeýge qo­laıly. Bir metr qar túskenniń ózinde Altaıdyń jeli ushyryp áketedi. Mundaǵy bir ǵana qaýip sol – or­man­nyń sur jendeti. Qasqyrdy aıtamyz. Ań atýǵa múldem ruqsat etil­­­megendikten jaman aýyz da kóbeıý­­diń ústine kóbeıip keledi. Sa­naq tizimindegi 60 qas­qyrdyń árqaı­sysy demeı-aq qoıaıyq, teń jartysy 3 ból­tirigin jetkizse, júzge ta­qaı­dy. 100-160 taǵynyń qoregin mól­sherleı berińiz. Buǵy-maralǵa shaba almaǵandary aýylǵa túsip, qoradaǵy, jaıylymdaǵy malǵa aýyz salady. Sonymen sharýa­lar sharq uryp, ańshylardan kómek suraıdy. Zańdy attap ótip, qasqyrdy qyraıyn dese, ańshynyń da basy ekeý emes. Sóıtip, bes jyldan beri jaman aýyz aýyldy ábden basynǵan. Mar­­qakól jaqta maldy qoıyp, adam­ǵa tarpa bas salǵany bar. Búıte berse, qasqyr qap­tap, tórt túlikten túk qoı­maı­dy.   

Mamandardyń pikirinshe, jyrt­qysh­tar­dy adam faktorynsyz ta­bıǵat ózi retteı almaı­tyn kóri­nedi. Sondyqtan da azý­ly­lar­dy aýyz­dyqtaý úshin zańǵa ózgeris kerek.

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Katonqaraǵaı aýdany