– Satybaldy Jáleluly, Mustafa Shoqaıdy ekranda somdaý arqyly kınoda portrettik-taǵdyrly janrdyń negizin saldyńyz. Árkimniń óz Mustafasy bar. Sizdiń Mustafańyz qandaı?
– 1995 jyly Berlınde boldym. Jergilikti qazaqtar meniń «Jas akkordeonshynyń ómirbaıany» fılmimdi unatyp, Mustafa Shoqaıdyń qabirine taǵzym etýge apardy. Týra on jyldan keıin maǵan Mustafa jaıly fılm túsirýge usynys tústi. Alǵashynda kelisim berýge júreksindim. Kúrdeli ári taǵdyry aýyr jannyń ǵumyrdarııasyna úńilýge batpadym. Sodan kınony bastardyń aldynda Mustafanyń týǵan ólkesine taǵy bir ret baryp qaıttym. Myna jaǵynda – Qorqyt ata beıiti, myna jaǵynda – Baıqońyr. Qazaq balasy sol jerden qanat qaǵyp, Sankt-Peterbýrg, Kavkaz, Ystambul, Parıjde kún keshti, turdy. Jalǵyz qazaqtyń ǵana qamyn oılap qoımaı, túgel túrkini túgendedi. Búginde beıiti Berlınniń túbinde jatyr. «Súıegin elge aldyraıyq» degen sóz shyqqanda janym jabyrqap qaldy. Árýaqty mazalamaıyq. Súıegi jatqan jerde ony kózdiń qarashyǵyndaı kórip júrgen halyq bar. Zerttep júrgen tarıhshylar da az emes. Bálkim bizdiń qolymyz jetpegen derekterdi solar jaryqqa shyǵarar.
– Shyǵarmalaryńyzda taǵdyrǵa ıntrıga, fabýla retinde qaramaı, onyń minezine basymdyq beretin tárizdisiz. Keıipkerlerińizdiń basym kópshiligi – minezdi. Bul sheshim «Mustafa Shoqaıda» da, «Amanatta» da baıqalady...
– «Mustafa Shoqaıdy» túsirgende de, «Amanatta» da alǵa qoıǵan eń basty maqsatym – keıipker minezin kórsetý edi. Kenesarynyń qaısar minezi bolmasa, kompromıske baryp, qyrǵyzdarmen kelisimge keler me edi. Biraq ol oǵan kónbedi. Bekmahanov ta, Shoqaı da birbetkeı bolǵan. Ol basqa taqyrypqa ótip, óz pikirin, maqsatyn ózgerte salǵan joq. Mysaly, kóp adamdar kıno Mustafa Shoqaıdyń aqboz at mingen kórinisimen bastalady dep úmittendi. Mustafa praktık emes, teorııanyń adamy, Ábish Kekilbaev aıtqandaı, planetarlyq tulǵa. Eger, tap sol kezde Ortalyq Azııa elderi Shoqaıdy qoldaǵan kezde bári basqasha bolar ma edi. Túrkııa da qarap qalmas edi.
– HH ǵasyrdyń basynda Turan ıdeıasyn Turar Rysqulov ta armandady ǵoı...
– Eshkimdi kemsitkim kelmeıdi. Biraq HH ǵasyrda ómir súrgen qazaq zııalylarynyń ishinde Mustafanyń shoqtyǵy bıik. Sank-Peterbýrgte joǵary oqý ornyn bitirdi. Mustafa oqyǵan ýnıversıtette tek orystyń emes, ejelgi Rımniń negizin qalaǵan zańdyq qundylyqtardy oqytatyn. Fransýz, nemis, túrik tilderin erkin meńgerdi. Ol túrki elderiniń ıdeıasyna myqty daıarlyqpen keldi.
Qazir Mustafa Shoqaı «Alashtyń» azamattarymen kelispeı ketti» degen pikir basym. Álıhan atamyz: «Mustafa, biz aman qalý úshin keńes ókimetiniń shatyrynyń astynda avtonomııa bola turaıyq, qalǵanyn artynan kóre jatarmyz» dedi ǵoı. Mustafanyń «Shatyrynyń astyna kirdi degen sóz kiriptar boldy degen sóz! Qolǵa kisen tústi degen sóz! Búginnen bastap qamdanbasaq, bolshevık degen albasty basyp qalady bizdi. Sosyn qýyp shyǵara almaı qalamyz ony!» degen sózin qarańyzshy. HH ǵasyrdyń terezesinen HHI ǵasyrdyń sózin aıtyp tur.
– Mustafa Shoqaıdyń «satqyndyǵyna» baılanysty pikirler «Túrkistan legıonymen» baılanysty emes pe?
– Aldymen, bul suraqqa jaýap berý úshin myna jaıtty anyqtap alaıyq: 1937-1939 jyldar ekinshi dúnıe júzilik soǵys qarsańynda turǵan ýaqyt. Tap sol kezde qýǵyn-súrginniń qara bulty Qazaqstanǵa da soǵatynyn Álıhandardyń sezbeýi múmkin emes. Al Mustafa úsh-tórt tildi meńgergen tulǵa. Kez kelgen elge sińisip, alystan basqarýǵa múmkindigi bar. Sondyqtan atamyzdyń emıgrasııada júrgen kezinde Alash zııalylarymen baılanysy – jeke dara zertteıtin taqyryp. Mustafa myńdaǵan musylmandy ajaldan arashalap qaldy. «Sen ózbeksiń nemese qyrǵyzsyń» degen joq. Jat jerde júrse de bastapqy ıdeıasyna basymdyq berdi. Keıbir gazetterde «Túrkistan legıonyn» qurǵan Mustafa Shoqaı dep jazyp júr. Osy áńgime Shoqaıdy planetarlyq demeı-aq qoıaıynshy, azııalyq deńgeıde kórsetilýine kedergi bolyp júr. Gollıvýdtyq S.Spılbergtiń «Shındler tizimi» kınosynyń basty keıipkeri úsh myńdaı evreıdi saqtap qalǵan adam eken. Evreı qaýymy soǵan arnap eskertkish qoıdy, ulttyń avangardyna aınaldyrdy. Al biz180 myń musylmandy soǵystan aman saqtap qalǵan Mustafa atamyzǵa qandaı qurmet kórsete aldyq? Bir emes, ol jaıly ondaǵan fılm túsirilse de azdyq etedi.
Ánebir jyldary kınony kórgen ózbek dosym «jaqsy kıno, biraq meniń elimde kórsetilmeıtin shyǵar, sebebin bilesiń ǵoı» deıdi. Qujattarǵa qarasaq, mundaı legıonnyń ashylýyna qarsy bolǵan. Atamyz 1941 jyly 27 jeltoqsanda qaıtys bolsa, legıondy uıymdastyrý isi 1942 jyly aqpan aıynda bastalǵan.
– Mustafa atamyz da, legıonda bolǵandar da áli kúnge deıin aqtalǵan joq qoı...
– Iıa, bul bizge úlken syn. Biz táýelsizdik aldyq dedik, biraq dekolonızasııa, otarsyzdandyrý júrgizilgen joq. Biz aldymen osyndaı uly tulǵalarymyzdy saıası túrde, zań arqyly, Prezıdenttiń Jarlyǵy arqyly resmı túrde aqtap alýymyz qajet.
– Mustafa Shoqaıdy ekranǵa shyǵarǵan soń biraz syn aıtyldy. Qalaı qabyldadyńyz?
– Bizde kınoǵa qatysty syn aıtylmaıdy, pikir emes, úkim aıtýǵa sheber bolyp aldyq. Eldegi qundylyqtar baıaý qalyptasyp jatyr. Qoǵamnyń ishki ımmýnıteti keregin alyp, kerek emesin sıntezdep shyǵaryp tastaıtyn deńgeıge kelgen joq. Barlyq taqyrypta daý bar. Áli kúnge deıin kásipqoılardyń aýzymen aıtylǵan, qalamymen jazylǵan pikir-analızder joq dese de bolady. Pikir aıtýdan góri min izdeýge shebermiz. Verdıkt aıtýǵa áýespiz. Nege barymyzdy bar dep aıtpaımyz? Ermek dosym (Tursynov) aıtpaqshy, «nasybaıdy qalaı tartamyz» degen áńgime shyqsa, «ony qalaı shegemiz?» dep jarty jyl talqylaıtyn halyqpyz. Mustafa Shoqaı ekranǵa shyqqan kúni sálemi túzý bir joldas «seniń kınoń maǵan unaǵan joq» deıdi. Taldaý joq. Sol azamattyń kınony túsinip kórgenine kúmánim bar.
– Baqsaq, synnyń úlkeni Shoqaıdy somdaǵan qyrǵyz akteri Ázız Beıshenálıevke baǵyttaldy. Buǵan ne deısiz?
– Osy jerde kórermenderimdi túsinbeı qaldym. Muny jalǵan patrıotızm deımiz be, bilmeımin. Keshegi Keńes Odaǵy kezinde qazaq-qyrǵyz akterleri tonnyń ishki baýyndaı aralasyp ketkenin bilemiz. Qazaqtyń Álııasyn qyrǵyz qyzy Aıturǵan Temirova oınady. Nurjuman Yqtymbaev bastaǵan qazaq akterleri qyrǵyzdyń birneshe fılmine tústi. Ázız jabyq daýys kezinde kórkemdik keńes boıynsha irikteýden ótti dep aıta-aıta jaǵym taldy. Mustafa men Ázızdiń jas kúnindegi sýretteri bir-birinen aınymaıdy. Qazaqty kınoǵa qatysty qazir eki-aq másele – «Kóshpendilerde» Abylaıdy nege qazaq oınamady, «Mustafa Shoqaıdy» nege qyrǵyz oınady?» degen másele ǵana tolǵandyratyn sııaqty.
Sosyn kózim jetken aqıqat, akter ómirde kórermen nazaryna túskisi, bireýlerge unaǵysy kelip turady. Akter úshin tartymdylyqtyń ózi – tabys. Jany da, ózi de sulý-symbatty akter aǵalarymyz búginge deıin kezdesýlerde ózine nazar aýdarylǵanyn qalap turady. Al Ázızde kúmis qońyraý tárizdi kórermendi ózine tartatyn bir súıkimdilik bar. Sosyn kóńilimniń tolatyny – róldiń ishine kirip oınaıdy. Keıipkerin óziniń bolmysymen ıntegrasııalap, «egosyn» umytyp ketedi. Bul kıno úshin qajet. Adamnyń parasaty tolysqan, babyna kelgen kezde onyń belgileri janarynda oı bolyp tunyp turady eken. Men Ázızden sony baıqadym.
– Qazir tarıhshylar HH ǵasyr basynda ómir súrgen Alash azamattarynyń bir-birimen til tabysa almaýyn qasiret dep baǵalaıdy. Turar men Mustafany bir-birinen bólip qaraýǵa bola ma?
– Bul rette alashtanýshy Tursyn Jurtbaev biraz taqyryptyń betin qaıyryp, jumys istedi. Olardyń qandaı jaǵdaıda tergelgenin bildik. Sondyqtan bárine keshirimmen qaraý kerek dep oılaımyn. Az qazaqty bir-birinen bólý bizge abyroı ákelmeıdi. Bári sekseýil saıasatynyń qurbandaryna aınaldy.
– Bekmahanov taqyrybyna qalaı bardyńyz?
– Men «Amanatqa» alty jyl boıy daıyndaldym. Bastapqy nusqasynda Kenesaryǵa basymdyq berip ketken tustar kóp bolǵandyqtan jobany iske asyrý múmkin bolmady. Keıin Han Keneniń taǵdyryn Behmahanov tulǵasy arqyly ashýǵa sheshim qabyldadym. Tarıhı ólshemmen alǵanda Bekmahanovpen bizdiń zamanymyz bir. Onyń kózin kórgender aramyzda júr. Olardyń tarıhyn qaıta jazý múmkin emes. «Amanattan» keıin Behmahanovty somdaǵan Berik Aıtjanovty «Allanyń syıy» dep qabyldadym. Meniń oıymsha, Beriktiń sońǵy bes-alty jyldaǵy eń úzdik róli osy-aý deımin. Sanjar Mádıevti de basqa qyrynan ashtym. Sebebi osyǵan deıin Sanjardy tek kelisti jigit dep oılaıtynmyn. Kınoǵa kastıng jarııalanǵan kezde onyń ishki jan-dúnıesin tanydym. Ásirese, onyń qıynnan qıystyryp jol taýyp ketetin sheberligi de, jankeshtiligi de oıdan shyqty. Kózinde ot pen qaısarlyq, tula boıynda bekzattyq bar. Alla qoldap, Kenesary handy ekrandaı alsam, Sanjar daıyn tur.
– «Amanat» – dramalyq janr. Bas-aıaǵy túgeldenip, ekranǵa jol tartqan soń kemshiligin baıqadyńyz ba?
– Kıno – ishten shyqqan shubar jylan. Kemshiligin ózim bilemin. Sodan bolar óz týyndymdy eki retten artyq kóre almaımyn. Alǵashqy kúni kemshiligin baıqap shyr-pyrym shyǵyp, tipti qan qysymym kóterilip ketti. Ekinshi kúni ózimdi sabyrǵa shaqyrdym. Mustafa Shoqaıdan keıin bizdiń urpaq áli de óziniń tarıhyna den qoıǵysy keletinin túsindim. Resmı túrde aıtylmasa da qazaqtyń rýhynyń dúr etip kóterilýine jol ashty. Ras «Amanattyń» júgi aýyr boldy. Bekmahanovtyń kózin kórgen aǵalar bar. Aldymyzda Alataýdaı bolyp Ilııas Esenberlınniń shyǵarmalary tur. Qoldaǵy materıaldar tórt serııaly kıno túsirýge jetkilikti. Sol sebepti árbir kórinisti kesip tastaǵan saıyn júregimnen qan tamshylaǵandaı áserde boldym.
– Siz bir suhbatyńyzda «Mustafanyń úıiniń tabaldyryǵynan attap, ishine kirgen sııaqtymyn, biraq ary qaraı jibermeı tur... Áli sálemdesken joq... «Kir» dep basyn ızegen sııaqty» dedińiz. «Amanatta» Bekmahanovtyń terezesinen Kenesarynyń shatyryna syǵalap qaraǵandaısyz?
– Bul endi Kenesary han taqyrybyna jol ashýdyń amaly ǵoı. Kelesi taqyryp Han Kenege arnalady degen emeýrin. Qazaqtyń tulǵalary jaıly kıno túsirýge meniń bar ómirim jetpeıdi. Kıno áli kúnge deıin ádebıet pen teatrdyń arasynda óz otaýyn tikkenmen, shańyraǵyn tolyq kótere alǵan joq. Men de áli kúnge izdenis ústinde júrgenderdiń birimin. Keıde teatr tilinde «sóılep» ketkenimdi baıqap, ózimdi kınodaǵy qalypqa túsirýge tyrysamyn.
Amerıkanyń obrazyn jasaǵan Gollıvýd. Ideologııa degennen qashpaýymyz kerek. Ulttyq ıdeıa men ıdeologııa egiz uǵym, solarǵa qyzmet etetin quraldy tańdaı bilý qajet. Onyń eń basynda kıno tur. Jahandaný bolsa kelip qaldy, Kenesaryny ekrandaýdy kim armandamaıdy?! Teorııalyq turǵyda, Mustafamen salystyrǵanda Kenesaryǵa kedergi joq. Kezegimen kele jatqan taqyryp. Kedergi bolsa, Nur-Sultanda eskertkishi somdalyp, kóshe aty berilmes edi. Biraq áldeqalaı zaman bola ma degen bir qorqynysh sındromy joq emes. Ony bárimiz de bilemiz.
– Kenesaryny sońyna deıin tabandap qorǵaýǵa shamańyz jete me?
– Men Han Keneni túsirýge daıynmyn. О́zim úshin de, tarıh úshin de. Qazaq óziniń ótkenine, tarıhyna jıirkenbeı qaraı bilse ıgi. Aınaǵa qaraǵanda óz beınesin tanymaı, ózine-ózi úrgen kúshik sııaqty bolmaı, óziniń balalyǵy men burynǵy tarıhyna qurmetpen, oıly kózben qaraı alatyn deńgeıge jetsek eken deımin. Qazaq qoǵamynyń «Mustafa Shoqaıdy» saǵynyp qalǵany maǵan qanat bitirdi. Kenesarylar bostan bosqa qan tógip, Bekmahanov ta tekten tek basyn báıgege tikpegen eken. Bári bolashaq úshin. Ssenarııdi alystan izdeýdiń keregi joq. Aldymyzda Esenberlınniń «Qahary» tur. Jıǵan-tergenim de jetedi. Qazir Berik Aıtjanov pen Sanjar Mádıevti úlken dodaǵa tárbıelep júrmin. Olarda kez kelgen tarıhı obrazdy alyp shyǵatyn harızma da, tektilik te bar.
– Sizdiń «ádebıet – báıbishe, kıno – kóńildes» degen sózińiz bar. Qazir «ádebıet-báıbisheńizdi» umytyp, «kóńildesińizge» kóp kóńil bólip júrgendeısiz. Bul ishki tańdaýyńyz ba?
– Bul endi jastyq qyzýymen aıtylyp qalǵan sóz edi. Proza men ssenarııdi qatar alyp júrýge tyrysamyn. Ýaqyt sorabynan ótkesin sol jazǵandarymnyń birnesheýi ssenarııge aınalady. Bul da bir qyzyq jaıt. О́ndiriste tehnologııalyq tizbek degen uǵym bar. Sol ólshemmen qarasaq, bul shyǵarmashylyq tizbek desem bolady. Keıbir zamandastarym áli de proza men pesalaryn kınoǵa daıyn turǵan dúnıe dep adasady. Qazir ádebıet ýaqyt aǵymyna ilese almaı qaldy. Al poezııanyń jóni bólek. Sát saıyn tógilip, ýaqyttyń tynysyn qalt jiberip jatqan joq. Munda aýyldy ańsaý da bar, aqparatty tehnologııany tizgindeý týraly oı da bar. Osy ǵasyrdyń shyndyǵyn, tarıhyn zerttegisi keletin keler urpaqqa zaman shyndyǵy aqyndardyń shyǵarmalarynda der edim. Aýyl qazaǵy qalaǵa qarap beıimdelip jatyr. Bolashaq rejısserler ózine keregin prozadan emes, poezııadan tabatyn kezge jaqyndap qaldyq.
– Siz joǵaryda aıtyp ótkendeı, Mustafa Shoqaı arqyly jekelegen tulǵalardy portrettik janrda tanyttyńyz. Qıynǵa soqpady ma?
– Joq, árıne. Shámshi, Nurǵısa aǵam jaıly túsirilgen dúnıeni aıaǵyna deıin kóre almadym. Teleserıal taza kıno emes, ýaqyttyń tasasynda qalyp ketetin dúnıe. Kózin kórip qalǵan kóńil kınodaǵy beınesin qabyldaýǵa kóner emes. Basqa eshteńe aıtpaımyn. Men úgittep, uıymdastyrmaı-aq túsiretin jigitter tolyp jatyr. Dál qazir daıyn 27 rejısser bar. Biraq qashanda aqshanyń joqtyǵy qolbaılaý. Olardyń bári kezegin kútip otyr. Jylyna bar-joǵy 5-6 ǵana fılm túsiremiz. Keńes kezinde 10-12 fılm túsirýshi edik. Ár rejısserdiń kem degende shań basyp jatqan 2-3 ssenarııi bar.
Qazir Reseı bıligi kórermenniń kınoǵa degen talǵamyn mektepten bastap qalyptastyrý kerektigin zańdastyryp jatyr. Bul bizge de kerek. Sebebi qarjylyq saýattylyq sııaqty kıno saýattylyq qajet. Joǵarǵy jaq koreı, túrik kınosyna qarap, nege osyndaı kıno túsirmeısińder dep bizge ókpe aıtady. Men ózim de osy kúni kóp sóılemeıtin adamǵa aınalǵan edim, sen ashyndyryp otyrsyń. Reseı kıno arqyly ıdeologııaǵa ústemdik etýge kiristi. «Brıgada» keshegi «Molodaıa gvardııanyń» ornyna keldi. «Brat-1», «Brat-2» degenderińiz búginginiń Pavel Korchagıni. Munyń bári saıası tapsyryspen daıyndaldy.
– Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev usynys aıtyp, sizderge jol ashyp bergen joq pa? Endi ne turys...
– Qazir Almatydaǵy Kıno ortalyqta ǵunnan bastap, qazirgi zamanǵa deıingi dáýirdi qamtıtyn úlken jobalar talqylanyp jatyr. Qorytyndy jospar Memleket basshysynyń nazaryna usynylady. Sonyń ishinde tarıhı tulǵalardyń bárine arnalǵan jeke-jeke kınolar bolady. Jigitterge «Kenesary hanǵa» daıyn ekenimdi eskerttim...
– Halyqaralyq tájirıbede kınonyń tabysynyń 40 paıyzy kelesi kınony túsirýge jumsalady. Siz túsirgen «Amanat» shyǵynyn aqtap, tabys ákelgen kıno eken. Siz tabystan úles aldyńyz ba?
– Ol kınostýdııaǵa ketti. Kıno týraly zańnyń shalalyǵynan avtorlar eskerýsiz qalýda. Zań kınogerlerdiń qatysýynsyz daıyndaldy. Keńes odaǵy kezinde tabystan úles berilip turatyn. Qazir sol zań jobasyna ózgerister engizýge tyrysyp jatyrmyz.
– Kıno sońynda júrgen rejısserlerdiń kóbi qara jaıaý emes ekeni belgili. Sizge kıno ne berdi?
– Kıno maǵan materıaldyq jaǵynan eshteńe bermedi. Qarjy – shyǵarmashylyq úshin motıvasııa. Bala-shaǵa bar, nemere ósip qaldy. Qazaqstanda otyz shaqty kınostýdııa bar eken. Byltyr «Qazaqfılmge» jylyna bir ǵana fılm berilip, qalǵandaryn sol jekemenshik kınostýdııaǵa shashyp tastaǵan. Men ulttyq qazaq kınosyn órkendetýge bólgen qarjy jeke stýdııalarǵa bólinbeý qajettigin, olardyń bizge deıin de ómir súrgenin, qazir de jaǵdaıynyń jaman emestigin aıtyp, usynyspen shyqtym. Daýysym qattyraq shyǵyp ketken tárizdi.
Másele «Qazaqfılmde» emes, onyń ornalasqan jerinde ekenin keıin túsindik. Eger 3 jyl qatarynan bir kınoǵa ǵana qarjy bólse, kınostýdııa tórtinshi jyl bankrot bolady da, jeri qaltalylardyń qaltasynda ketedi. «Revolıýsııany fanattar jasaıdy, qyzyǵyn ózgeler kóredi» degen sóz bar ǵoı. Kıno da sol sııaqty. Kınoǵa kommersııa aralassa, ulttyq sıpatynan aıyrylyp qalady. Bul mindetti álemdik deńgeıde Gollıvýd júz paıyz oryndap, bizdegi prokat júıesi soǵan jumys istep jatyr. Gollıvýdta keshe shyqqan kıno erteń entikpeı bizge jetedi. Bizben salystyrǵanda ózbek pen qyrǵyz es jıyp, zańmen tosqaýyl qoımaqqa talpynýda. Myqty elder kıno arqyly ıdeologııany basqarýǵa kóshti.
Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
