JEŃIS-65

ERLIK EShQAShAN UMYTYLMAIDY Ýaqyt eshkimge baǵynbaıdy, óz degenin jasaıdy. Otty jyldarda ot keshkender qatary kúnnen kúnge sırep bara jatyr. Tipti, 1941 men 1945 jyl­dary týǵan ardagerlerdiń ózi paıǵambar jasynan asty. “Jasymda beınet, qartaıǵanymda zeınet ber” deıtuǵyn ata-ájelerimiz qandy qyrǵyndy da, ashtyqty da kórdi. Sondaı azamat­tar­dyń biri – Ashıtov Zaıyrhan. Kóretin jaryq sáýlesi bar ma eken, álde tuz-dámi taýsylmady ma, Zaıyrhan Omar­uly mıllıondaǵan adamnyń ómi­rin jalmaǵan qan maıdannyń qasap­hanasynan birneshe ret jaralanyp, elge aman-esen oralǵan. Murty tebin­degen kókórim bozbala soǵys atty zulmat­­ty estigende bar-joǵy on jeti jasta edi. Alaıda, ol 1925 jyly dúnıege kelgeni­men, 1939 jyly ózinen jas shamasy úlkendeý dostarynan qalǵysy kel­meı, BLKJO qa­taryna ótý úshin jasyn 1923 jyly týǵan dep ulǵaıtyp alady. 1942 jyly 28 aq­panda jap-jas jigit ás­ker qataryna shaqyr­tyl­dy. Atalmysh jyl­dyń naýryzynda Al­maty qalasynyń túbin­degi bolashaq ofıserler daıyndaıtyn jaıaý ás­ker­ler ýchılıshesine oqý­ǵa túsken Zaıyrhan Omar­uly, sol jyldyń 15 maýsymynda soǵysqa attandy. Sóıtip, 1942 jyly 19 tamyzda áli ofıserlik shendi taǵyp úlgermegen ol maıdannyń alǵashky shebinen bir-aq shyqty. 19-shy gvardııalyq atqyshtar dıvızııasy qatarynda júrip, jaýmen shaıqasty. Soǵystyń aty – soǵys. Oq tıip jaraqattandy. Biraz ýaqyt gospıtalda jatyp, emdelip shyqqannan soń Volhov maıdany janyndaǵy kishi leıtenanttar kýrsyna oqýǵa jiberildi. Onda bir jarym aı oqyp, kishi leıtenant shenin alyp, vzvod komandıri retinde maı­danǵa tústi. Volhov, Lenıngrad maıdan­darynda jaýmen shaıqasyp, ózine júktelgen jaýapty qyzmetterdi uqypty atqardy. Soǵystyń aıaǵyna taman Estonııaǵa jiberilip, Tallın qalasyn, odan keıin Mınsk qalasyn jaýdan tazartýǵa atsa­lysty. Soǵys ardageriniń Ýkraınany, Mınskini, Lenıngradty jaýdan tazart­qan erlikteri eskerilip, Lenıngradty azat etkeni úshin medalimen jáne “Qy­zyl Juldyz” ordenimen marapattaldy. “Áli esimde, – deıdi Zaıyrhan Omar­uly, – bir kúni polk komandıri sha­qyryp alyp: “Joldas kishi leı­tenant Ashıtov, siz jaýyngerlerdiń qan­shasy aman, qanshasy mert bolǵany jaıyndaǵy derek­ter tirkelgen paketti dıvızııa shtabyna jetkizýińiz kerek”, – dedi. Aldymyzda jaýdyń nysanasyna alyn­ǵan úlken kópir turǵan. Oq tóbe­den jańbyrsha jaýady. Qaıtkende kópir­diń arǵy betine ótýimiz kerek. Tapsyrma boıynsha birinshi soldat, sosyn baryp men ótýim tıis. О́ıtkeni, álgi paket asa qupııa bolatyn, al mende qupııa qujattarǵa ruqsat bolmaǵan. Sol sebepti aldymen soldatty jiberýim kerek edi, ol tapsyrmany oryndamaı ólip ketken jaǵdaıda iske men kirisýim kerek edi. Oılaǵandaı jaý oǵy jaýyn­gerdi qaǵyp tústi. Ol meniń kóz aldym­da mert boldy. Endi paketti ári qaraı alyp ótý – meniń mindetim. Paketti ala sala alǵa qaraı umtyldym. Qudaı qaqqan bolý kerek, sol aradan ótip ketkennen keıin jaýdyń snarıa­dy taıaq tastam jerge túsip jaryldy. Esimdi jıǵanymda mańaıdy qara túnek basyp tur eken. Betimdi sıpap edim, qoly­ma qanǵa jentektelgen dymqyl topyraq ilikti. Áıteýir, aman qaldym. Koman­dır­diń bergen tapsyrmasy oryn­daldy. Sol kúni men shtabta qonyp qal­dym. Jaý túnimen toqtamaı oq jaý­dyr­­dy. Snarıad­tar ár jaqtan ushyp jat­ty. Dıvızııa shtabyndaǵy 20-ǵa jýyq ofı­ser mert boldy. Solardyń ishinen tórt ofı­ser ǵana tiri qaldy onyń ishinde men de bar­myn. Qazirgi kúnge deıin ózimniń so­ǵys­­tan aman-saý qalǵanyma tańqalamyn. Taǵy bir esten ketpes oqıǵa, soǵys maıdanynda basymnan, denemnen qatty jaraqat alyp, sanıtarlyq bólimge aýyr halde túsippin. Esimdi jınap jan-jaǵyma qarasam, eki sanıtar oryssha sóılesip tur eken. Sol kezde maǵan jaman oı keldi, men jaýdyń qolyna tutqynǵa túsken ekenmin ǵoı, al myna opasyz medbıkeler Otandy satyp, endi fashısterge qyzmet istep jatyr eken degen. Meniń oıan­ǵanym­dy baıqap bir sanıtar qyz janyma kelip, qýana aımalaı berip edi, men oǵan aıǵaılap, sen satqynsyń degen aıyp taq­tym. Biraq medbıkeshimiz meniń aıqaıym­dy toqtatyp, sabyrlyqqa shaqyryp, meniń qaı jerde jáne ne sebeppen jat­qanymdy túsindirdi. Sol bir kezdegi qýanǵanymdy kórseńiz. О́zim alapat soǵysta aptalap kóz shy­rymyn almaǵanmyn, jatqan sanıtarlyq bó­lim­niń tóseginde táýlikti táýlikke jalǵap, tátti uıqyǵa ketkenimdi áli kúnge deıin tamsanyp eske alamyn”. Soǵys aıaqtalyp, kóp­­­ten kútken Jeńis kú­ni de jetti. Jeńis kúnin Zaıyrhan Omar­uly Es­tonııanyń Hap­sýl atty kishkentaı bir aýylynda qarsy aldy. “Ol meniń ómirimdegi eń erek­she, umytyl­maıtyn sát­terdiń biri”, – deıdi qart ardager kóńili bosap. Soǵystan keıin Zaıyr­han Omaruly Le­nın­grad túbinde zenıt artıllerııasy áskerı bóliminde jumysyn odan ári jalǵastyrdy. Alaıda, bilimge degen qushtarlyq ony joǵary bilim alýǵa umtyldyrdy. Oqýǵa barǵanǵa deıin Pıarno qalasynda orna­lasqan 8-shi gvardııalyq pan­fılov­shylar dıvı­zııa­synda rota komandıri bolyp qyzmet atqardy. Sol jerden ás­kerı zań akademııasyna oqýǵa at­tan­­dy. Bir orynǵa 32 adam talasqan irikteý talaby óte joǵary. Tańnyń atysynan kúnniń baty­syna deıingi tynymsyz daıyndyǵynyń nátıjesinde eńbegi ja­nyp, armandaǵan oqýyna tústi. Sóıtip, ony 1952 jyly úzdik támamdap, qyzmet jolyn KSRO Qarýly Kúshteri áskerı trı­býna­lynan bastady. Qazaq KSR Memlekettik qaýipsizdik mınıstrliginiń áskerı trı­bý­nalynyń múshesi boldy. 1952 jyldan 1976 jylǵa deıingi ara­lyqta armııa, gar­nızon, Túrki­stan, Zabaı­kale áskerı okrýg­teri trıbýnal­dary­nyń múshesi jáne Qyzyl Týly Orta Azııa áskerı okrýginiń, Almaty garnızony armııasynyń áskerı trıbý­naly­nyń jáne Qyzyl Týly Orta Azııa áskerı okrýginiń tóraǵasy qyzmet­terin adal atqara júrip eliniń qurmetine bólendi. О́mir jolynda tirshiliktiń osyndaı qıly kezeńderinen ótip shyńdalyp, ás­kerı okrýgter trıbýnaldarynyń múshe­si, áskerı okrýgter tóraǵasy, KSRO Joǵarǵy Sotynyń áskerı alqasynyń zapastaǵy sýdıasy boldy. “Kúni búginge deıin esimde, – dep áń­gi­mesin jalǵastyrdy Zaıyrhan Omar­uly, – Qazaq KSR Memlekettik qaýip­sizdik mınıstrliginiń áskerı trıbýna­ly­nyń múshesi bola júrip, alǵash ret Stalınge qastandyq jasamaqshy boldy-mys degen kúdikpen eki aıdaı qamaýda otyrǵan áldebir ujymshar tóraǵasyna baılanysty 5-6 tomnan turatyn isti qaradym. Ispen asyqpaı, egjeı-tegjeıli tanysyp shyqqan soń, qujattardy sotqa jibermeı toqtatyp tastadym. Stalınniń kózi tiri kez edi. Úlken daý týdy. Birden Máskeýden quramynda 4-5 adamy bar komıssııa aıaq astynan saý ete qaldy. Sol kezde: “Sen ne istediń? Endi qyzmet jolyń úzildi”, dep short keskender de boldy. Komıssııa isti búge-shigesine deıin qarap, meniń kolhoz tóraǵasyn bosatyp jibergenimdi durys dep sheshti”. Mine, ardagerdiń áskerı trıbýnal­daǵy alǵashqy qyzmet baspaldaǵy osylaı bastalǵan. Zaıyrhan Omaruly – KSRO kezin­degi áskerı zańgerlerdiń ishinde taǵy­lym­damalyq jumysyn úzbeı ǵylymı jumysymen qatar alyp júrgen, tuńǵysh jáne jalǵyz doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan adam. Qazir zań ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık, Qazaqstannyń eńbek sińirgen zańgeri, ádilet polkov­nıgi. Dál osy ýaqytta maıdanger ǵalym Qaınar ýnıversıtetinde stýdentterge dáris oqyp júr. Áli de tyń, tek onyń ájim basqan júzine qarap otyryp ótken ómirdiń saırap jatqan izderin kórgen­deı bolasyń. Zaıyrhan Omarulynyń aýyz toltyryp aıtatyn marapaty bir basyna jetip artylady. Eń bastysy – óziniń artynda qalatyn urpaq ósirip, nemere, shóbere súıip otyrǵan ardaqty jan. Mundaı adam zapasta bolǵanymen, shynynda da eń joǵary turǵan áskerı shenderge laıyq jáne mundaı adamnyń ómir jolynan ónege alǵan urpaqtyń utylmaıtyndyǵy da anyq. Serik BAIBATYROV, Qazaqstan Respýblıkasy Áskerı sotynyń tóraǵasy. NURǴANYM Namys erlikke jetkizedi, Erlik eldikke jetkizedi. Baýyrjan MOMYShULY. Qazaqtyń baıaǵydan uran etip aıtar bir uly qasıeti: qyzyn ulǵa balap, qona­ǵyndaı qolpashtap, qutty ornyna qon­ǵansha basyna oramal salmaı, úki taqqan bórik, órnekti taqııa kıgizip, áspetteýi der edik. Árıne, bul dástúrdiń keıbireýi qazir zamanǵa qaraı kelmeske ketti dese de bolady. Betinen qaqpaı, aqyl-para­satpen balapandaı baýlyǵan bul dástúr – urpaqtyń ulaǵatty bolyp ósýine, altyn asyqtaı ınabatty bolyp boı­jetýine septigin tıgizgeni aıdan anyq. Arǵy-bergi tarıhqa qarap otyrsań, búkil jurtqa myqty dińgek, uıytqy bolǵan aıaýly analar, batyldyǵy batyrlyqqa ulasqan qaharman qyzdar shoǵyr-shoǵyr bolyp kóz aldyńnan ótedi. Osydan 65 jyl buryn kúndeı kúrkiregen, ajal oǵy jańbyrdaı sirkiregen surapyl soǵysta kóringendi kózden atatyn mergendigimen, kókke samǵap kóterilse, jaýdyń apshy­syn qýyratyn qyran tektes qyraǵy­lyǵymen, partızan quramalarynda júrip nebir erlikter jasaǵan 6 myńnan astam qazaq qyzy óz tektiligi men tegeýrindiligin kórsetkeni málim. Ásirese, jasyndaı jarq etip shyqqan shyǵystyń qos juldyzy – Álııa men Mánshúktiń erligi ultqa maqtanysh, urpaqqa úlgi. Sondaı asyl tekti qyzdar­dyń qatarynda Bókeı ordasynan shyq­qan partızan qyz, Jaıyqtyń Nur-apasy atanǵan Nurǵanym Baıseıitova da bar. Ol 19 jasynda ózi suranyp maı­danǵa attanypty. Partızan otrıadynda radıst bolyp áskerı mindetin atqarǵan. Qarǵadaıynan birge ósip, bite qaınaǵan Nurǵanym Bekenqyzynyń zamandasy, soǵys jáne eńbek ardageri, baıyrǵy qalamger Rafhat Galımýllın ol týraly bylaı deıdi: – Biz soǵysqa attanǵanda ataq úshin emes, el men jerdi qorǵap, urpaq bolashaǵynyń alańsyz bolýyn oıladyq. Men ótken ómir joldaryma oısha kóz jibersem, kóp nárse kóńildiń kókjıeginde buldyrap turatyny bar. Bıyl 65 jyldyǵy keń kólemde atalyp jatqan Uly Otan soǵy­synda Belorýssııany basqynshy­lardan azat etýge qatystym. Bul 1944 jyldyń maýsym aıy edi. О́lispeı berispeımiz dep qasarysqan jaýdyń osy tusta belomyrt­qasy opyrylyp túspese de syna bastaǵan kez bolatyn. Men Belorýssııa maıdanynyń quramyndaǵy 36-shy atqyshtar korpýsy shtabynyń baılanys ofı­seri bolatynmyn. Sol memleketti azat etýge arnalǵan “Bagratıon” opera­sııasyn iske asyrý maqsatynda birinshi, ekinshi, úshinshi Belorýssııa jáne birinshi Prıbaltıka maıdandarynyń jaýynger­leri fashısterdiń tańdamaly armııa­synyń ózin tas-talqan etti. 22 maýsym­nan 23 maýsymǵa qaraǵan túni bizdiń avıa­sııa nemisterdiń alǵy shebin jáne jaqyndaǵy tylyn bomby astyna aldy. Artıllerııanyń dáldep jibergen snarıad­tary jaýdyń transheıalarynyń uıqy-tuıqysyn shyǵardy. Sóıtip, olardyń qorǵanys shebin buzyp, shildeniń basyn­da Belorýssııanyń astanasy Mınsk qalasy jaýdyń basqynshyly­ǵynan azat etildi. Osy arada meniń oıyma sol eldiń bir iltıpaty túsip otyr. Belorýssııa azamat­tary ózderiniń táýelsizdik kúni biz sııaq­ty soǵys ardagerlerine quttyqtaý hat joldap otyrady. Oǵan prezıdent Alek­sandr Lýkashenko qol qoıatynyn da aıta ketsem deımin. Sondaı quttyqtaýdan bir úzindi keltirer bolsam: “... My sklonıaem golovy pered mýjestvom, stoıkostıý ı sıloı dýha frontovıkov, partızan, podpolshıkov, trýjennıkov tyla – lıýdeı raznyh nasıonalnosteı, kotorye splotılıs dlıa otpora vraga” degen joldardy oqýǵa bolady. Mıllıondaǵan urpaqtyń qanyn sýsha tókken sol soǵysta partızandardyń erlik isi erekshe boldy. Muz jastanǵan aýyr jyldardy qazir eske túsirseń, jan dúnıeń túrshigedi. Belorýssııany azat etýdegi partızandardyń eren erligi tarıh betine altyn áriptermen jazylǵan. Men osy jerde Belorýssııany azat etken aza­mat­tardyń arasynda qazaqtyń partızan qyzy Nurǵanymnyń bolǵanyn árkez aıtyp júremin. Onyń jaýǵa qarsy jumsaǵan erligi men eren qımyly talaı jurtty tánti etken. Bizdiń Nurǵanym Bekenqyzy qasıetti Jaıyqtyń Bókeı ordasynyń túlegi edi. Áke-shesheden erte jetim qalyp, balalar úıinde tárbıelen­gen. Soǵys bastalǵanda Oral qalasyndaǵy №4 qazaq orta mektebin jáne saz mektebi­niń skrıpka synybyn bitirip edi. 18 jastaǵy talshybyqtaı názik, aıdyn­daǵy aqqýdaı aqquba qyz bolatyn. Ol soǵys bastalǵan kúnnen bastap maıdanǵa attanýǵa tilek bildirgenine men óz basym kýámin. Biraq onyń tilegi 1942 jyly mamyr aıynda oryndaldy. Radıster daıarlaıtyn kýrsta bilim alýǵa jiberildi. Bilim men bilik teń túspegen jerde jaýǵa qarsy kúresemin deý kúpirlik bolady. Sondyqtan da bolar, qaısar qyz táýligine 12 saǵat dárishanada otyryp, radıst mamandyǵynyń qyr-syryn jan-jaqty meńgerýge umtyldy. Sonymen qatar, ol bul kýrsta júrgende áskerı jar­lyqpen de tanysyp, qarý-jaraq qol­daný tásilderin de úırendi. Sonyń nátıjesi bolar, Nurǵanym úzdikter qatary­nan tabylyp, partızan qurama­larynyń bas shtab brıgadasyna joldama aldy, – deıdi qart maıdanger. Sóıtip, ol 1943 jyldyń shildesinde Belorýssııanyń Mogılev oblysynyń aýmaǵyna bet alady. Bul jerdegi birneshe qurama partızan otrıadynan turatyn brıgadanyń baılanys toraby kenetten úzilip qalǵan eken. Sebebin barlaı kelgende, radısi oqqa ushyp­ty. Sonyń ornyna Nurǵanymdy jiberipti. Onyń arqasynda parashıýt pen rasııa, ıyǵynda avtomat. Ushaq ishindegi komandırdiń jerge sekirý týraly tapsyr­masyn kútip otyr. Buıryq berilgen kezde ol orman ishine qaraı qyrandaı shúıildi. Sálden keıin qus qanatyndaı bolyp parashıýt jazylyp, qalyqtap kele jat­qan. Kóz ushyna bir jyltyraǵan sáýle tús­ti. Qara jerge tabany tıgende ol sáýle­den adasyp qaldy. Kompasyn qansha túzegen­men dittegen jerine jete almaı, úsh kún boıy qalyń ormandy sharlap, aqyry, partızandar brıgadasyna qosyldy. Ol Belorýssııanyń joǵaryda aıtqan Mogılev oblysynyń Rýblıansk aýdany­nyń qalyń ormanynda Keńes Odaǵynyń Batyry Sergeı Jýnın basqaratyn 15-shi partızan otrıadynyń 8-shi brıgadasyna radıst bolyp jaýyngerlik mindetine kirisip ketedi. Onyń alǵan bilimdi is ústinde kórsetýiniń nátıjesinde jaý áskeriniń talaı oshaqtarynyń oırany shyǵady. Mogılev, Borısov, ózge de strategııalyq mańyzy bar qalalardan Nurǵanym alǵan aqparlar óz nátıjesin berip, bizdiń ushaqtar dushpannyń úreıin alyp qana qoımaı, júzdegen tehnıkasyn isten shyǵaryp, soldattaryn jer jastan­dyrady. Osy arada nemisterdiń kúıreı jeńilýine erekshe úles qosqan, Ýkraına men Belorýssııa jerinde qaharmandyq tanyt­qan 374 myń partızannyń qataryn­da Nurǵanym Baıseıitovanyń bolýy – qazaq halqynyń mereıin sol kezde de, odan keıingi beıbit jyldarda da ósirgenin aıta ketýimiz kerek. Onyń artynda qaldyr­ǵan, rýhanı mura bolyp sanalatyn estelikterine úńilseńiz, kóp jaıǵa qanyq bolasyz. Sózimiz jalań shyq­pasyn, sál sheginis ja­sap, jýrnalıst Aqmarjan Taýbaevanyń ol týraly jazǵan “Nur-apasy Jaıyq­tyń” atty syrlasý kitabyn paraqtaǵanda, erjúrek qyzdyń búkil jan dúnıesin uǵasyń. “Biz bútin eldiń namy­sy – Otannyń namy­sy degenge adal sengen, soǵan qyzmet etken urpaqtanbyz ǵoı. О́z jeke namysyń bir bólek nárse. Biraq túptiń túbinde ózińniń ar-namy­syń­dy oılasań, ol seniń qazaq degen halqyń­dy oılaǵanyń eken. Qansha aýyr bolsa da elim dep shart baılaǵan soń sol beınetke tózip júrgenime qýandym. Qazaq atyna kir keltirmesem, dep “Jambyldyń nemeresi­min” degendi de esten shyǵarmaı óttik. Sol kezdegi namys degenniń kúshtiligi bolar, Belorýssııanyń ortalyq mýzeıi 70, 75 jasymmen quttyqtap, talaı kezdesýlerge de shaqyryp jatty. Jeńil-jelpi qyz bolsam, Belorýssııaǵa, onyń murajaıyna qandaı qajetim bar”, – deıdi de: “...qyrǵyn ortasynda júrip, naqaq ólip jatqan sábılerdi, qarttardy kórip, “Eger men tiri qalsam, súıgen adamyma qosylsam, tabıǵat maǵan qansha bala berse, sonsha ósiremin!”, – dep armandadym, ózime shart qoıdym. “Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaldy óledi” degen, tiri qaldyq”, – dep bir qaıyryp alady da artynan oıyn qaıta sabaqtaıdy. “Men toǵyz bala kóterip, ósirgen anamyn. Tuńǵysh ulym Abaımen, kelin balam Oryntaımen birge turamyn. Qanıpa, Kúlásh. Baıan, Sulý, Marjan degen bala­larymnyń bárinen de nemere súıdim. Sol bir otty jyldarda men búgingideı nemere súıemin dep oıladym ba? Bizdiń otbasynyń ákesi Sátı Iman­ǵalıev ta soǵysta desantshy bolǵan, so­ǵys­tan soń esep qyzmetkeri bolyp jumys jasaǵan, óte qabiletti adam edi”, – deıdi. Tuńǵyshym dep bóle-jara aıtqan Abaı Sátıuly Batys Qazaqstan óńirine belgili azamattardyń qatarynda. Talaı jyldar oblystyq dárejedegi laýazymdy qyzmet­ter atqardy. Qazir Aqjaıyq aýdanynyń ákimi. Iá, radıogrammalyq tolqyndaǵy aty Nına-Nurǵanym rasııa arqyly berilgen tapsyrmalardy múltiksiz oryndap otyratynyna myna bir oqıǵa jáne dálel bola alady. 1943 jyly kútpegen jerden brıgada bekinisine qaýip tónedi. Nurǵanym rasııa arqyly muny ózge otrıadtarǵa habarlap qana qoımaı, óz rasııasyn qaǵa beris jerge tyǵyp úlgeredi. Sóıtip, tóngen qaýip seıiledi. Taǵy birde basqynshylardyń negizgi stra­tegııalyq kúshi bolyp tabylatyn temir jol relsterin isten shyǵarý jónin­de tapsyrma alady. Ony da ol múltiksiz oryn­daıdy. Soǵystyń sońǵy 3 jylynda 11 myń jaý eshelondary relsten shyǵa­ry­­lyp, kózdegen maqsattaryna jete almaıdy. Ýkraına men Belorýssııada jazalaýshy otrıadtardyń bolǵany málim. 8-shi partızandar brıgadasy olarmen de qııan-keski kúres ashyp, óz baǵyttarynyń túzý ekenin dáleldep otyrǵan. Qashanda jaý tylynda jumys jasaý kimge ońaı bolǵan deısiń. Qarshyǵadaı qyz bul synaqtardan da súrinbeı óte bilipti. – Radıst Nurǵanym Baıseıitova jaýyngerlik tapsyrmalardy árkez úzdik oryndap otyrdy. Biz kóbine batyr ataǵyn alǵandar týraly aıtyp jatamyz. Sol batyrlardyń qasynda júrgen Nurǵanym sekildi batyr qyzdardyń erligin qalaı aıtsań da jarasyp turary anyq. San túrli tolqyn arqyly jumbaqtap, tuspaldap habar berip otyrý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi. Bul jaǵynan kelgende Nına-Nurǵanymnyń tásili soǵys kezinde talaıdy tamsandyrǵanyn bilemiz. Kez kelgen azamatpen ıyqtasa alatyn erjúrek qyzdyń surapyl soǵystaǵy erligi men eńbegi “Qyzyl Juldyz”, II dárejeli Uly Otan soǵysy ordenderimen, onnan asa medaldarmen atalyp ótse, 1991 jyl­dyń qarasha aıynda Belorýssııa Joǵarǵy keńesiniń sheshimimen “Belorýssııa par­tızany” degen belgi tapsyrylyp, beıbit kúnde úlken qurmet kórsetilgen bolatyn. Munyń ózi erlikti umytpaǵan eldik is edi. Surapyl soǵystan keıingi beıbit ómirde Nurǵanym Bekenqyzy jas urpaq tárbıesiniń tórinen tabyldy. О́negeli otbasynyń uıytqysy boldy. Partızan joryǵyndaǵy ótken jolyn, tynyshtyq­taǵy minsiz qyzmetin joǵary baǵalaǵan Jaıyq óńiriniń jurtshylyǵy jaýynger ana ómirden ótken soń máńgi este qaldyrý maqsatynda ózi turǵan úıge eskertkish taqta ornatty. Osy jerde oıyma maıdangerlerdiń myna bir sózi túsip otyr. “Mánshúkpen men túıdeı qurdaspyn ǵoı. Ol – qazan, men naýryz aıynda ómirge kelgenbiz. Jıyrma jasynda qyrshyn ketken Mán­shúk rýhyna árkez taǵzym etip júre­min!”, – deıtin. Oral qalasynda batyr qyz Mánshúk Mámetovanyń memorıaldyq murajaıy bar. Osy murajaıdyń janynda bir kezderi jaýynger qyzdar turǵan “Frontovıchka” atty klýb jumys istegen. Nurǵanym sonyń tynys-tirshiligine bel­sene qatysyp qana qoımaı, sahna tórinde turyp áýeletip án de salǵan. Zaty qyz bolsa da qan maıdanda ómiriniń ár mı­nýtyn qaterge tigip, jasqanbaı júrip jasy­maı qaısarlyq tanytqan, beıbit kún­de eldik iske uıytqy bolǵan Nurǵanym Bekenqyzynyń ár sátin men qaharman­dyqqa balaımyn, – deıdi Rafhat Galı­mýllın qazaqtyń qaısar qyzy, keıin aqyldy ana dárejesine kóterilgen zaman­dasy týraly aǵynan jarylyp. Biz osy maqalanyń bastaýyna qazaq qyzynyń qadir-qasıeti týraly áńgimeni jeli etip tartqan edik. Shynynda, ulylyq ta, batyrlyq ta – tektilikten. Qazaqtyń qanyndaǵy tektilik qandaı qıly kezeńde de, syn saǵatta da abyroı bıiginen kór­setip, basyn tik ustatyp, anaý-mynaý­dy mysymen yqtyryp keledi. Keshegi sura­pyl soǵysta da solaı boldy. Aryndaǵan jaýdyń artynan oıran bolǵan ordasyna tý tikken qazaqtyń uly Raqymjan Qoshqarbaev ekeni dáıektelip otyr. Narynnan shyqqan qarshyǵadaı Nur­ǵanymnyń Ýkraına men Belorýssııanyń ný ormannyń ishinde erlermen qatar júrip, jaýdyń qadamyn qysqartyp, betin qaıtarǵan erligi urpaqtarynyń esinde máńgi saqtalyp qana qoımaı, Otan qor­ǵaýdyń úlgisi bolyp, qalyptasary anyq. “Asqan erlik – izgi tárbıeden, ozyq ónegeden, ulttyń asyl dástúrlerinen týady. Er azamat sonda ǵana elge qorǵan bola alady”, – depti sol surapyl soǵysta dosyn da, qasyn da súısindirgen qazaqtyń has batyry Baýyrjan Momyshuly. Mine, osyndaı ulttyq tálimimen, ómir­lik ónegesimen artyna mol ulaǵat qaldyrǵan jaý tylynyń jaýynger qyzy, beıbit kúndegi uldy uıaǵa, qyzdy qııaǵa qondyrǵan Nurǵanym Baıseıitova árqa­shan jas jetkinshekterge úlgi bola beredi. Batyr partızan áli de bolsa el tarıhynda óz ornyn taýyp, laıyqty baǵasyn alyp jatsa, nur ústine nur bolar edi. Súleımen MÁMET. ÚMIT ÚZILMEIDI EKEN... Ekinshi dúnıejúzilik soǵys keshegi Keńes Odaǵyndaǵy elderdiń otbasy­laryna qanshama qaıǵy-qasiret ákelgeni belgili. Ana baladan, bala ákeden, arý jarynan aıyrylǵan sol zulmat jyl­dardyń zardaby Otanymyz Qazaqstandy da aınalyp ótpedi. Elimizden maıdan dalasyna attanǵan bir mıllıonnan astam sarbazdyń elge teń jartysyna jýyǵy­nyń ǵana oralýyn eske túsirsek, qansha otbasynyń shańyraǵy ortasyna túsip, bozingendeı bozdaǵanyn baǵamdaý qıyn emes. Al habar-osharsyz ketken jaýyn­ger­lerdiń otbasy men olardyń urpaq­tary áli kúnge deıin úmitterin úzbeı otyr. Ne tirisinen, ne ólisinen beıhabar, kókirektegi saǵynyshtary kún ótken saıyn syzdaı túsip otyrǵan jandar áli de jeterlik. Olardy jyl saıynǵy Uly Jeńis kúni jaqyndaǵan kezden jylt etken úmit oty bir derek bolyp qalar ma eken degen oı jetegine alyp ketedi. Baýyryn izdegen osyndaı azamattyń biri Balqoja Ospanuly aqsaqal. Balqoja Ospanuly redaksııaǵa Aq­mola oblysy, Jarqaıyń aýdany, Tas­ty-Taldy aýylynan kelipti. Ol óziniń nemere aǵasy Isqaquly Aqkemeden kúni búginge deıin habar bolyp qalar ma eken dep elegizip júredi eken. 1939 jyly ásker qataryna Aqmola oblysy, Esil aýdandyq áskerı komıssarıatynan attanǵan Aqkeme Is­qaquly alǵash Ivanov oblysy, Kovrov qalasynda polk mektebine tú­se­di. Osynda ás­kerı jattyǵý­lar­dyń qyr-syryna qanyǵa bastaǵan ol 1940 jyldyń 26 naýry­zynda aǵasy Zeı­deke­ge saǵy­nysh­qa toly hat ja­za­­dy. Sodan ke­ıin soǵys bastal­ǵan kúnnen bastap urys dala­syna bet alǵan maı­danger 1942 jyldan ha­bar­syz ketedi. “Aǵam óte saýatty adam bolypty. Onyń áskerge alynar aldynda 1938 jyldyń 27 maýsym kúni óz qolymen toltyrǵan jeke is-paraǵynan 1933-34 jyldary aýkom komsomol bıýro­synyń múshesi men atalǵan komıtettiń pıoner bóliminiń meńgerýshisi bolǵandy­ǵyn kórdim. Sonymen birge túrli ákim­shilik salalarda ekonomıst, statıst bolyp qyzmet istegen. О́zi 1916 jyly ómirge kelgenin eskersek, bar-joǵy 23 jasyna deıin osyndaı qyz­metter atqaryp úlgergen aǵam jaıynda, ókinishke oraı, 1942 jyldan onyń óli, ne tiri ekendigi jaıynda hat-habar bolmady. Uly Jeńistiń 50 jyldyǵyna oraı “Qazaq ensı­klope­dııa­synyń” Bas redaksııasy daıyn­daǵan “Boz­daqtar” kita­bynyń Torǵaı oblysy serııa­synda “Isqaq­uly Aq­keme 1915 jyly týǵan, qazaq. Esil AÁQ-tan shaqy­ryl­ǵan jaýynger. 10.02.1942 jyly habarsyz ketken” degen ǵana derek bar. Basqa eshteńe joq” – degen qarııa sózin úmit jelkenine qaraı oıystyrdy. – Basqany qaıdam, Uly Jeńis kúni jaqyndaǵan saıyn meniń keýdemdi úmit oty kerneıdi. Aǵamnan bir habar kelip qalatyndaı bolady da turady. Aǵa basylym “Egemen Qazaq­stan” arqyly aǵammen qarýlas bolǵan jaýyngerler men olardyń urpaq­tarynyń birinen bir derek bola ma eken dep kelgen betim osy edi, – dep sózin túıindedi B.Ospanuly. Artynda tikeleı urpaǵy qalmaǵan jannyń ózinen búginge deıin habar bolmaýy meni qatty muńaıtady, – dep kúrsinip te qoıdy. Iá, adamnan úmit shirkin úzilgen be? Balqoja aqsaqaldy sonsha jerden redaksııaǵa sergek kúıde alyp kelgen de osy úmit qoı. Ábdirahman QYDYRBEK. RJEV QALASYNDA BOLDY Rjev qalasynda Qazaqstannyń Reseıdegi elshiliginiń yqpalymen qala meri Aleksandr Shetınınniń Aqtóbe oblysy ákiminiń orynbasary Aleksandr Dýbovenkomen kezdesýi bolyp ótti, dep habarlady QR-nyń RF-daǵy elshiliginiń baspasóz qyzmeti. Suhbattastar Aqtóbede jasaqtalǵan qazaqstandyq 100-shi jáne 101-shi atqyshtar brıgadasy jaýyngerlerin máńgilik este qaldyrý sharalary máse­lelerin talqylady. Qazaqstan­dyqtarǵa eskertkishti Rjev qalasyndaǵy me­morıal­d­yq keshen aýmaǵyna ornatý josparlanyp otyr. Monýmenttiń eskız-jobasyn qazaqstandyq dızaınerler jasaǵan. Ony ashý ústimizdegi jyldyń qyrkúıegine belgilengen. Aqtóbe delegasııasynyń sapary barysynda jergilikti merdiger uıymmen qurylys jumystaryn júrgizý boıynsha kelisimge qol qoıyldy. Meımandar sondaı-aq josparlanyp otyrǵan eskertkish ornyn kórip, “Rjev urysy” mýzeı-dıoramasyn tamashalady. 100-shi jáne 101-shi brıgadalar Rjev ma­ńyndaǵy soǵys qımyldaryna belsendi qatysqan bolatyn. 1941 jyldyń kúzi men 1943 jyldyń kóktemi aralyǵynda qala nemis-fashısteri áskerleriniń qol astyn­da qalyp keldi. Rjev-Vıazem qor­ǵanys shebiniń jelisi de osy jerden ótip, bul arada keskilesken urystar bolǵan-tyn. ARDAGERLERGE JASALǴAN JAǴDAI Jyl saıyn Jeńis kúnine oraı “Qazaqstan temir joly” UK” AQ Uly Otan soǵysy ar­­dagerlerine Qazaqstan men TMD elderi aýmaǵynda jolaýshy poıyz­darynda tegin jol júrý múmkin­digin jasap keledi. Igi dástúrdi jalǵas­tyrǵan temir jol kom­panııasy Uly Jeńis­tiń 65 jyl­dyǵyna oraı qart maı­­dangerlerge bıyl erekshe syı kórsetýdi uıǵarypty. “Qazaqstan temir joly” UK” AQ soǵys ardagerleri men múge­dek­terine 1 mamyr men 31 jeltoq­san ara­lyǵynda, ıaǵnı bıylǵy jyldyń sońyna deıin qalaaralyq poıyz­dardan basqa, bar­lyq oblysaralyq jolaýshy poıyz­darynyń kýpe, plaskart vagon­darynda elimiz aýmaǵynda tegin ári esh shekteýsiz jol júrýge múmkindik týǵy­zyp otyr. Atalmysh sharaǵa qatysty shyǵyndardy kom­panııa óz moı­nyna alýda. Sondaı-aq, res­pýb­lıkalyq bıýdjetten qaras­tyrylǵan qarjyǵa ardager­lerdiń 2010 jyl­dyń sońyna deıin Qazaq­stannyń barlyq aımaǵyna jáne ózderiniń qalaýy boıynsha TMD-nyń kez-kelgen eline bir ret tegin baryp-qaıtý múmkindikteri bar. “Qazaqstan temir joly” AQ arqyly tegin bılet alý úshin arda­ger­ler men soǵys múgedekteri neme­s­e olardyń arnaıy ókilderi temir jol vokzal­daryndaǵy “Jolaýshy­lar tasymaly” AQ quzyryndaǵy kas­salarǵa kelip jeke basynyń já­ne soǵys ardageri kýálik­terin kór­set­se jetkilikti. Ardagerler úshin tegin jol júrý bıletterin resimdeý ádettegideı kezeksiz ótedi. Aǵym­daǵy jyldyń mamyr aıynyń 3-i men 12-si aralyǵynda jolaýshy poıyzdary­men tegin júrý bıletimen sa­parǵa shyqqan ardagerlerge arnaıy vagon-meıramhanalarda aqy­syz tamaq­tanýǵa múmkindik jasalǵan. Ábdirahman QYDYRBEK.