Aqmolalyq dıqandar 5 mln gektar alqapqa egin egýdi mejelep otyr. Onyń 4,5 mln gektary dándi daqyldar. Bul arada ótken jylmen salystyrǵanda kóp-kórim ósim barlyǵyn aıta ketýge bolar. Dándi daqyldar alqaptary 68,2 myń gektarǵa ulǵaıady. Jaz jaıly bolyp, jerden berip, kókten ıise, el ishin ǵana emes, syrtqy saýdaǵa da nesibe bolýy múmkin degen úlken úmit bar. Azyq-túlik daqyldarymen qamtamasyz etý qashanda aıryqsha mańyzǵa ıe ekendigi belgili. Osy oraıda 214 myń gektar jerge maıly daqyldar egilmek. Bul tarapta da ilgerileýshilik bar. Maıly daqyldar egiletin alqap kólemi 1,2 myń gektarǵa kóbeıtiledi. Jalǵyz azyq-túlik qana emes, mal sharýashylyǵymen de myqtap aınalysatyn óńir úshin mal azyǵyn eskermese taǵy bolmaıdy. Bul oraıda 200 myń gektar tanapqa mal azyǵy daqyldaryn egý kózdelýde. Joǵarydaǵydaı salystyratyn bolsaq, bul oraıdaǵy alqaptar aýqymy 15,7 myń gektarǵa keńeıtilmek. Demek, jyl sanap basy ósip kele jatqan tórt túlik mal da sapaly, qunarly azyqpen tolaıym qamtylady dep aıtýǵa bolar. Árıne kúni buryn ton pishken de qısynǵa kele bermes. Jer emshegin emgen elde «balapandy kúzde sanaıdy» deıtin de mátel bar. Áıtse de aqmolalyq dıqandardyń el ıgiligin molaıtýǵa degen qulshynysy quptarlyq. Ekinshi bir qyrynan alǵanda, bos jatqan myńdaǵan gektar jer ıgerilip, kádege asady. Egin sharýashylyǵymen aınalysatyndar ǵana emes, el de berekeli tirliktiń ıgiligin kórmek.
El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna oraı azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge meılinshe kóńil bólinip otyr. Bul pikirimizdi dáleldeý úshin 10 myń gektar jerge qaraqumyq, 21 myń gektar jerge kartop, 33 myń gektar jerge kúnbaǵys egiletindigin aıta ketýimiz kerek.
Egin shyǵymy álbette tuqymǵa baılanysty. Tuqymy táýirdiń ónimi de berekeli bolmaq. Byltyrǵy jıyn-terin aıaqtalǵan soń ile tuqym daıyndaýǵa kirisken dıqandardyń qambasynda 530 myń tonnadan astam tuqym bar. Sapasy týraly sóz sabaqtaǵanda, arajigin ajyrata aıtqan lázim. Qolda bar tuqym oblys dıqandarynyń kóktemgi egiske qajettiligin 100 paıyz óteı alady. Tuqymnyń 169,6 myń tonnasy birinshi, 125,7 myń tonnasy ekinshi, 20,5 tonnasy úshinshi synypty. Demek, áne bir jyldardaǵydaı dál naýqan ústinde tuqym izdep eshkimge qol jaımaıtyn múmkinshilik bar. Oblystyń tuqym sharýashylyqtary dıqandarǵa qajetti mólsherdi ózderi-aq qamtamasyz etip otyr. Bul da úlken jetistik. Shyǵyn azaıyp, ózindik qun birshama arzandaıdy. Ári senim de berik bolmaq. Aıtalyq, 36 elıtalyq tuqym sharýashylyǵy 30 myń tonnadan astam tuqym satty. Onyń 17 myń tonnasy – elıtalyq tuqym.
Qazirgi kúni kóktemgi egiske qajetti qolda bar tehnıka tegis jóndelýde. 99 paıyzy daıyn. Kóktemgi egiske 16 myń birlik tuqym sepkish, 1 300 joǵary ónimdi egis keshenderi qatystyrylady. Jyl basynan beri 4,3 mlrd teńgege 170 aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy satylyp alyndy. Árıne eskirgen tehnıka áli de tanaptarda kezdesetindigin jasyrýǵa bolmas.
– Eger tehnıka tolyq daıar bolmasa, oıǵa alǵan istiń sapaly oryndalýy múmkin emes, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy sharýa qojalyǵynyń ókili Qulan Batyrov, – eń ózekti másele – mehanızatorlardyń tapshylyǵy. Aǵa býyn áldeqashan zeınet demalysyna shyǵyp ketti. Keıingi tolqyn beıneti kóp jumysqa bel býyp bara bermeıdi. Eger tájirıbesi tolysqan, jumysqa degen yntasy mol jastar bolsa, eńbek te ónimdi bolar edi.
Eńbek ónimdiligi úshin aýyl sharýashylyǵy qurylymdary qolda bar múmkindikti paıdalana otyryp tehnıkany tegis jańartýǵa tyrysqandary jón. Kóktem jaýyn-shashyndy bolsa egis jumystary kesheýildep, merziminen kesh aıaqtalatyn da kórinisterdiń oryn alatyndyǵyn jasyrýǵa bolmas. Mol ónimniń bir kepili tyńaıytqysh ekendigi daýsyz. Qazirgi kúni 12,2 myń tonna mıneraldy tyńaıtqysh daıyndalyp, oǵan qosa 31,2 myń tonnaǵa kelisimshart jasalyp qoıdy.
О́ńirdegi astyqty aýdannyń biri – Jaqsynyń jalpaq dalasynda da kóktemgi egiske qarbalas kúsheıgen. Osy jyly aýdanda egis kólemi 476,2 myń gektardy quramaq. Basty baǵyt – dándi daqyldar. Bul shamamen 47,4 myń gektardy alady. Maıly daqyldar men kókónis kólemi 25,6 myń gektarǵa jetkizilmek. О́ndiristi ártaraptandyrý sheńberinde úlken jumystar júrgizilýde. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin uqsatý da aýdanda oń jolǵa qoıylǵan. Sońǵy jyldardaǵy jaǵymdy jańalyqty synalap engize ketelik. Aýdandaǵy jańashyl, ozat ujymnyń biri esebindegi «Ýrojaı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginde quny 2,6 mlrd teńge bolatyn óndiris yrǵaǵy tolyq avtomattandyryldy. Joǵary ónimdi ıtalııalyq jabdyqtarmen qamtamasyz etildi. О́nimdi óńdeýge kóńil bólý tabysty da eseleı túspek. Bul seriktestik jylyna 12 myń tonna jarma daıyndaı alady. Osyndaı jańalyqqa jany qumar jandar kóktemgi egiske de barynsha den qoıyp otyr.
Sońǵy jyldary aýdandaǵy aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler paıdaly daqyl – jasamyq pen burshaqqa kóbirek kóńil aýdara bastaǵan. Sondaı-aq jazdyq raps, maıly zyǵyr, qysha daqyldaryna da mán berilip otyr. О́tken jyly 70 myń gektardan astam jerge mal azyǵy egilip, ysyrapsyz jınalyp alyndy. Jemshóp egýge oń kózqaras – mal sharýashylyǵy salasyn damytýǵa da kóp-kórim yqpal etýde. Sabaqtastyra damytý arqyly úıirilgen ıgilik te az emes. Berekeniń bastaýy qoljetimdi memlekettik baǵdarlamalar bolyp otyrǵanyn da aıta ketýimiz kerek. Tuqym sapasyn tekseretin zerthananyń derekterine qaraǵanda, qolda bar tuqymnyń 91 paıyzy joǵary ónimdi.
– Kóktemgi egis óte jaýapty naýqan, – deıdi aýdan ákimi Baýyrjan Malǵajdarov, – negizinen daıynbyz. Tuqym sharýashylyqtarynyń úlesi mol. Qazir elıtalyq bıdaıdyń 1 tonnasynyń baǵasy 140 myń teńgeden 160 myń teńgege jetip otyr. Bir jaqsysy, bizdiń óńirdiń dıqandary tuqymdy shetten satyp almaıdy.
Oblys dıqandary kóktemgi dala jumystary kezinde qarajattan qysylmaıtyn syńaıly. «Qazagro» ulttyq basqarýshy holdıngi» AQ fılıaldaryna jalpy quny 8,1 mlrd teńgeni quraıtyn 184 ótinim tússe, onyń 6 mlrd teńge kólemindegi 150-i qanaǵattandyrylǵan. Aýyl sharýashylyǵyn qoldaý qory arqyly 18 iri aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler 83 mln teńgege nesıelendirilip otyr. Bul arada nesıeniń paıyzdyq ústemesi 4-6 paıyz kóleminde ekenin aıta ketýge bolar. El erteńi úshin eńbek kórigin qyzdyryp jatqan dıqandarǵa kóp-kórim kómek.
Oblys dıqandaryna qajetti janar-jaǵarmaı jetkizilýde. Naýryz aıynda 34 myń tonnasy arnaıy oryndarǵa quıylyp alynsa, sáýir aıynda 18 myń tonnasy tasymaldanady. Kelisimshart jasalǵan.
Ázirge dıqan qaýym kóktemgi dala jumystaryna qapysyz qamdanǵan ispetti. Endigisi tabıǵattyń jomart peıiline baılanysty.
Aqmola oblysy
