Rýhanııat • 05 Sáýir, 2021

Paralleldi álem

129 ret kórsetildi

Ǵalamnyń bolmysy jóninde jıi tal­qy­lanatyn taqyryptyń biri – parallel álem. Bul másele ejelgi grekter­den bas­tap qazirgi ǵalymdardy da áli kúnge ma­za­lap keledi. Bir qyzyǵy, onyń mysa­lyn kúndelikti ómirden de baıqaýǵa bo­la­dy.

Antıkalyq dáýirde ejelgi grekter «Ato­mıs­tıka» fılosofııasyna sengen. Iаǵnı Levkıpp, Demokrıt, Epıkýr bastaǵan oıshyldar álem atomdardan quralǵanyn aıtyp, ǵalamdardyń kóptigine sengen. Ke­ıinirek ǵalymdar bul uǵymdy odan ári jetildirip, «mýltıǵalam», «paralle­l álem» degen sekildi jańa túsinik qa­lyptas­tyr­dy.

Bizge belgili ǵalam (observable universe) – óte úlken. Onyń bir basynan kelesi basyna jetý úshin mıllıardtaǵan jyl ketedi. By­laıǵy jurt úshin ǵalamnyń úlkendigin ańǵarý qıyn.

Al ǵalymdar bizge belgili ǵalamnan bó­lek taǵy da álem bar dep esepteıdi. Ne parallel álem bar, ne ǵalam óte kóp. Aka­­demııalyq orta­lyqta buǵan qatysty pikir­talas áli kúnge júrip jatyr. Qysqasy, ǵa­lymdardyń pa­ıymdaýynsha, bizdiń ǵa­lam jalǵyz emes. Ras, ázirge teorııalardy dáleldeýdiń ne joqqa shyǵarýdyń sáti tús­ken joq.

Qazirgi tańda solardyń ishinde «Ishek teorııasynyń» (String theory) bási joǵary. Atalǵan teorııaǵa súıensek, álemdegi búkil ma­terııa óte kishkentaı bólshekterden qu­ralǵan. Olar ǵylymǵa málim eń kishkentaı kvarktar, bozondardan da kishi. Olar ishek sekildi, toqtaýsyz terbeledi. Dombyrany tartqanda ár perneni basqan saıyn túrli dybys shyǵatyny sekildi, mundaı ishekter de terbetilýine qaraı túrli bólshekterdi qalyptastyrady.

Sonymen qatar «Ishek teorııasy» bizge belgili álem úsh ólshemdi – uzyndyq, en jáne bıiktikten, sondaı-aq ýaqyttan bólek taǵy 7 ólshemdi qarastyrady. Joǵaryda aıtylǵan ishekter osy ólshemderde eseptelmek. Osylaısha, «mýltıǵalam» men paralell álemdi dáleldeýge múmkindik týady.

Tanymal fızık ári teoretık Mıtıo Kaký muny bylaı túsindiredi. Bólmede radıoqabyldaǵysh bar delik. Ony qos­pa­ıynsha áýe tolqynynda tarap jatqan ja­ńalyqty estip, mýzykany tyńdaı almaısyz. Radıoqabyldaǵyshtyń tolqynyn aýystyrsańyz, kelesi radıony tyńdaısyz, taǵy aýystyrsańyz basqasyn estısiz. О́shirseńiz, tynyshtyq ornaıdy. Biraq bólmede áýe tolqyny taraýyn jalǵastyra beredi. Ony estimesek te, bar ekeni anyq.

Endeshe, kóp ólshemdi álem men parallel álemge ótý úshin de radıoqabyldaǵyshty aýystyrǵanymyz sekildi áreket jasaýymyz qajet. Iаǵnı áýe tolqyny túrli jıilikte tarap jatqany tárizdi «mýltıǵalam» túrli jıilikte bolýy ábden múmkin. О́kinishke qaraı, adamzat ázirge ondaı tehnologııany oılap taba alǵan joq.

Bir qyzyǵy, ǵalymdardy áýre-sarsańǵa salǵan parallel álemniń mysaldaryn kúndelikti qarapaıym ómirden baıqaý qıyn emes. Alysqa barmaı-aq memlekettiń mıl­lıardtaǵan qarjysyn jymqyrǵandar aýyr jazadan qutylyp, «shelek jalaǵandar» tutylyp jatatynyna etimiz úırenip ketken. Osyndaıda qaltalylarǵa arnalǵan zań qarapaıymdardan bólek parallel álemde jazylatyndaı ma degen oı keledi.

Jyl saıyn san túrli baǵdarlamalar qabyldanady. Biraq olardyń basym bóligi shynaıy jaǵdaıdy eskerilmeı jasalatynyn memleket basshylary talaı márte synady. Endeshe, mundaı baǵdarlamalardy qurastyratyndar – basqa álemde, qara­paıym halyq bólek álemde tirshilik ete­tinin aıǵaqtaıdy.

Elordamyzda baspana tappaı, lashyq jaǵalap júrgender jeterlik. Eseptep qarasaq, astanada 300 myńdaı páter bar eken. Qala halqy mıllıonnan asqanyna kóp bolmaǵanyn eskersek, shaharda otbasy sanynan baspana sany kóp ekeni aıtpasa da túsinikti.

Osydan eki jyl buryn bes balanyń osyndaı lashyqtyń birinde tútinge tun­shyǵyp ólgeni málim. Bıyl páter ja­ǵa­lap júrgen taǵy bir kóp balaly otbasy osyndaı qaı­ǵy­ǵa dýshar boldy. Qa­rapaıym halyq tú­tin­ge tunshyǵyp júr­­­gende mıllıardtaǵan qar­jy­ny qal­ta­syna basyp, shetelden qymbat vıllalar satyp alyp jatqandar qanshama. Osynyń ózi parallel álem emeı nemene?! Qoryta aıtqanda, bárimiz bir elde meken etsek te, birimiz bir «jıilikte», kelesimiz basqa «jıilikte» ómir súremiz.

 

Sońǵy jańalyqtar

Nar tulǵa

Rýhanııat • Keshe

Ekpe saldyrý ózekti

Medısına • Keshe

Sheteldik basylymnan

Álem • Keshe

Aq úıdiń alǵashqy meımany

Álem • 17 Sáýir, 2021

Poıyz avtokólikti soqty

Oqıǵa • 17 Sáýir, 2021

Petropavlda tilsiz jaý der kezinde quryqtaldy

Aımaqtar • 17 Sáýir, 2021

ShQO-da mal urylary ustaldy

Aımaqtar • 17 Sáýir, 2021

Bir táýlikte 2822 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • 17 Sáýir, 2021

Uqsas jańalyqtar