Jańa Ekologııalyq kodeks: «Lastaýshy tóleıdi jáne túzetedi»

Kodeks jańa tehnologııa engizýdi mindetteıdi

Qoǵamdyq uıym ókilderi Shalqar kólin tazartý men Kókjıde tushy sý qory basseınin saqtap qalýdy, Aqtóbedegi atmosferalyq aýa sapasyn jaqsartýdy,  aýa lastaýshy kásiporyndardyń ekono­mı­kalyq qyzmetin shuǵyl retteýdi kún tár­tibine qoıdy. Jıynǵa oblys ákimi Ońdasyn Orazalın, óńirdegi iri  kásiporyndar basshylary, máslıhat depýtattary, táýelsiz ekologter men qoǵam belsendileri qatysty.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy 2 qańtarda qol qoı­ǵan jańa Ekologııalyq kodekste shıki­zat óndirshi kompanııalar men iri kásip­oryndardyń qorshaǵan ortany qor­ǵaýdaǵy mindetteri naqtylanǵan. «1950-1960 jyldary iske qosylǵan iri kásip­oryndarǵa ozyq qoljetimdi tehno­lo­gııany engizý mindettelip, olar­dyń qor­shaǵan ortaǵa keltirgen zııandy áre­ket-
teri úshin jaýapkershilikti qatańdatý qarastyrylǵan.

Basqasha aıtqanda, burynǵy zań jobasy boıynsha lastaýshy kásiporyndar tabıǵatqa keltirilgen zalaldaryn aıyppul arqyly ótep, odan keıin de búldire beretin bolsa, jańa Kodeks talaptary boıynsha aıyppul tólemderi tym qymbatqa túsetindikten  óndiriske  jańa tehnologııalardy engizýge májbúr bolady», dedi jańa Kodekstiń maqsaty men mindetteri jóninde vedomstvo basshysy M.Myrzaǵalıev.

Mınıstrliktiń Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetiniń tóraǵasy Zulfuhar Joldasov osy qujattyń «las­taý­shy tóleıdi jáne túzetedi» qaǵıdatyna egjeı-tegjeıli toqtaldy.

Mun­da tabı­ǵatty búldirýshi iri kásiporyn­dardyń eń ozyq qoljetimdi tehnologııalardy engizýi, tabıǵat qorǵaý is-shara­laryna bıýdjet qarajatyn maq­satty túrde jum­saý, úz­dik ha­lyqaralyq tájirıbe negizinde eko­logııalyq talaptardy qatań­datý, mo­nı­torıngtiń avto­mattan­dyrylǵan júıesin engizý jáne óndiris pen tutyný qaldyq­taryn basqarýdy jetildirý, onyń ishinde waste to Energy engizý joldary naq­tylanǵan.

Aımaqtaǵy kúrdeli máseleler

О́ńir basshysy O.Orazalın jańa Ekologııalyq kodeks normalaryna sáı­kes sheshilýi tıis kúrdeli máseleler ta­bıǵat janashyrlarymen birlese taldap-saraptaý negizinde ázirlengenin habarlady. Aqtóbelikterdi alań­datqan negizgi máseleler: «tarıhı óndiristik qal­­­dyqtardy» joıý, qala tóńireginde beı-be­reketsiz jınalǵan qatty tur­mystyq qaldyqtardan arylý, Elek ózenin tazartý, qala aýmaǵyndaǵy jasyl jelek bel­deýin qorǵaý jáne kóbeıtý. Eń kúr­deli másele – Aqtóbe qalasynyń atmosferalyq aýa sapasyn jaq­sartý. Aýadaǵy kúkirt dıoksıdi men formaldegıd mólsherin tym ósirip, oblys ortalyǵyn elimizdegi eń aýasy las qalalardyń «qara tizimine» engizgen negizgi lastaýshylar – «Aqtóbe ferroqorytpa zaýyty» men Hrom qosyndylary zaýyty.

Qala ákimi Ashat Shaharovtyń habarlaýynsha, qala ekologııasyn jaqsartý úshin káriz tazartý qondyrǵylaryn jańartyp, qoqystan aryltyp, jaǵymsyz ıisti jo­ıyp, jasyl jelekterdi kóbeıtý kerek. Bıyl qaladaǵy káriz sýlary jınalatyn negizgi tazartý beketindegi zııandy shó­gindiler mıkrobıologııalyq ádispen tazartylady. Oǵan qa­lalyq bıýdjetten 225 mln teńge bólindi. Jyl saıyn aptap ystyqta eski qoqys polıgony men spırt qaldyqtary tógiletin aýmaqtan qalaǵa jaǵymsyz ıis taralady. Qaladaǵy araq-sharap zaýyttary spırt qaldyqtaryn qala shetindegi 30 gektar aýmaqqa tógedi. Bıdaı qaldyqtary aralasyp sasyp jatqan «spırt kólin» tazartýǵa qaldyq ıeleri de múddeli emes. Endi qala basshysy osy zaýyttardyń «salyq bazasyna qosatyn úlesi qomaqty bolǵandyqtan» qaldyq kóldiń aýmaǵyn keńeıtý úshin qosymsha 5 ga jer telimin berýge daıyn.

Qalada qoqys kóp. Aqtóbede 4 kompanııa kúnine 400-450 tonnadan shyǵarsa da qoqys azaıar emes. О́ıtkeni arnaýly kólik jetispeıdi. Onyń ústine, qala tur­ǵyndarynyń 40%-y osy qyzmet úshin aqy tóleýge asyǵar emes. 3500 qo­qys kon­teıneri jetispegendikten, qala bıýd­jetinen qosymsha 950 metall konteıner satyp alýǵa qarjy bólindi. Byltyr 124 ga aýmaqtan 419 beı-bereketsiz qoqys alańy tazartyldy. Qaladaǵy barlyq jasyl jelektiń ortaq málimet bazasyn jasaý úshin skver men saıabaqtaǵy, qala shetindegi jasyl jelek qory túgendeledi. Byltyr qalalyq turǵyn úı sharýashylyǵy mekemesi aǵashtar men butanyń 55 túrin tizimge engizdi. Kógaldandyrý jumystary jer qaraıǵan soń bastalady. Bıyl 250 myń gek­tarǵa kók shóp, aǵash pen buta kó­shetteri, 45 myń gektarǵa gúlder egiledi. Qalany kógaldandyrý jumystarymen aınalysatyn mekemelermen 3 jylǵa kelisimshart jasasady. Jeke seriktestikter jasyl jelekti otyrǵyzyp qana qoımaı, jaz boıy kútip-baptaýǵa mindetti. Qala bıýdjetinen qarjy únemdeý úshin 25 myń gektarǵa kópjyldyq gúlder egiledi. Elek ózenin tazartý jumystarynyń tehnıkalyq negizdemesin «Qazsýshar» RMK Aqtóbe oblystyq fılıaly daıyndap bere almaı otyr. О́ıtkeni Aqtóbede tájirıbeli gıdrolog mamandar joq.

Aqtóbe oblystyq máslıha­tynyń de­­pýtaty Evgenıı Lazarchýk asa qa­ýip­ti qal­dyq­tardy, sonyń ishinde medı­sı­­na­lyq qaldyqtardy qalanyń ár je­rine beı-bere­ketsiz tas­taǵandardy anyq­taý maq­sa­tynda júrgizilgen reıd qory­tyndysyn baıandady. О́kinishke qaraı, turǵyndardyń arasynda qorasynan shyq­qan qoqystaryn kez kelgen qaltarysqa tóge salatyn mádenıetsizder óte kóp. Tabı­ǵatty búldirýshilerdi tek úlken kó­lem­degi aıyppuldarmen ǵana toqtatýǵa bolady. Ol úshin tabıǵat qorǵaýshy polıseıler shtatyn kóbeıtýdi usyndy depýtat. Qazir Aqtóbe qalasynda tabıǵat qorǵaýshy polıseı shtaty eki birlik qana. Shaǵyn jáne orta kásipkerlik nysandary da tehnıkalyq las sýlar men zııandy qaldyqtardy ortaǵa káriz jelisine aǵyzyp búldirýden qalyspaı otyr. Kásipkerlik nysandaryn tekserýge moratorıı jarııa­lan­ǵandyqtan, olardyń sanıtarlyq talaptardy oryndap, tehnıkalyq sýdaǵy zııandy shyǵaryndylar mólsherin shektik deńgeıden asyrmaýyn baqylaý múmkin emes.

14 mln tonna hrom qaldyǵy jatyr

Aqtóbe qalasynyń atmosfe­ralyq aýa sapasyn negizgi lastaýshylar – «Qazhrom» AQ-na qarasty Aqtóbe ferroqorytpa zaýyty men Aqtóbe hrom qosyndylary zaýyty. Endi jańa Ekologııalyq kodekske sáıkes osy zaýyttar ozyq qoljetimdi tehnologııalardy engizý baǵdarlamasyn qabyldap, zııandy shyǵaryndylar kólemin azaıtýy tıis. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri byltyr Aqtóbege kelgen saparynda kásiporyn basshylyǵyna osy talaptardy oryndaýdy mindettegen. «Qazhrom» AQ prezıdenti Arman Esenjolov Pavlodar oblysyndaǵy Aqsý ferroqorytpa zaýyty zııan­dy shyǵaryndylaryn jylyna
8 myń tonnaǵa, Aqtóbe fer­ro­qorytpa za­ýy­ty 3,8 myń tonnaǵa azaıtý maq­satyndaǵy jumystaryn baıandady. 2030 jylǵa deıin «Qazhrom» kompanııasyna qarasty barlyq kásiporyn jańa tehnologııamen qaıta jaraqtandyrylyp, nátıjesinde aýaǵa shyǵarylatyn zııan­dy qaldyqtar mólsherin 40%-ǵa azaıt­paq. Mınıstr M.Myrzaǵalıev 1943 jyly Aqtóbe ferroqorytpa zaýyty ashyl­ǵan kezeńnen beri toqtaýsyz jumys istep kele jatqan №1, №2 balqytý seh­tarynyń gaz tazartý qondyrǵylaryn qaıta jaraqtandyrý jobasyn surady. Kompanııa prezıdentiniń habarlaýynsha, №1 sehqa aýa-gaz qospasyn retteıtin tómengi zonttaǵy peshter ornatylyp, №2 sehtyń gaz tazartý qondyrǵylary elektr togyna aýystyrylady. Sehtardyń eski peshteri jańartylǵannan keıin zaýyt murjalarynan aýaǵa taralatyn zııandy zattar mólsheri 2023 jyldyń basynda 35%-ǵa azaıady dep sendirdi A.Esenjolov.

Sonymen qatar osy kom­pa­­­­nııa men­shiginde 1991 jyl­­­­­­­­dan­ beri jınalǵan 14 mln­­ tonna hrom óndirisiniń qal­­­­­­­­­­dy­­ǵy bar. Oǵan Hromtaý qala­sy­­­­nyń irgesinde 1973 jyldan bas­tap taý bolyp úıilgen 4,5 mln tonna ken baıytý óndirisiniń qaldyǵy taǵy qosylady. О́tken jyldan bastap hrom kompanııasy qaldyqtaryn qaıta óńdeý arqyly alty valentti, úsh valentti hrom qaldyqtarynan birtindep arylý jumystaryn bastady. 2019 jyly 50 myń, 2020 jyly 100 myń tonna qaldyq qaıta óńdeýge shyǵaryldy. 2021 jyly 150 tonnasy óńdeledi.

«Byltyr kompanııa bas­shy­­lyǵymen kezdeskende osy zaýyttyń №1 balqytý sehyna gaz tazartý qondyrǵysyn salýdy usynys etkenbiz. Bul jol­ǵy saparymyzda kásiporyn bas­shylyǵynyń tabıǵat qorǵaý sharalaryn jedeldetip, zaýytta aýa­ǵa taralatyn zııandy zattardy jiber­meıtin súzgishter ornatýdy bastaǵanyn kórdik. Aqtóbelikter qaıta óńdeý maqsatynda kompanııadan qaldyqtardy alyp, biraq mindetterin oryndamaǵan úsh seriktestiktiń qyzmetine shaǵym­danyp otyr. Olar óz mindetterin áli kúnge deıin oryn­damasa, «Qazhrom» AQ-y qaldyqtaryn qaı­typ alsyn», degen talap qoıdy mınıstr. Oǵan «Eki seriktestiktiń menshigindegi qaldyqtardy qaıta tasyp aldyq. Úshinshisi keri alyp ketýimizge qarsy, «óńdeımiz» dep otyr. Qaıta óńdeı alsa, onda másele joq. Al kidirtetin bolsa, keri alyp ketemiz», dep jaýap berdi A.Esenjolov.

Shalqar kólin qalpyna keltirý men Kókjıdeden aıyrylý

Halyqaralyq «Nevada-Semeı» qoz­ǵalysy Batys Qa­zaqstan aımaǵy fı­lıalynyń dırektory Izimǵalı Kó­benov mınıstrliktiń Shalqar kóliniń túbin tazartý jumystaryn qol­­daǵanyna rızashylyǵyn bil­dirdi. Endigi másele Muǵaljar aýdanyndaǵy munaı ken orny aýmaǵynda qalǵan Kókjıde tushy sý qorynyń saqtalýy. Qazir 84 myń gektar aýmaqtaǵy sapaly tushy sý qorynyń 45 myń gektary ǵana qaldy, jartysyn munaı kompanııalary lastap tastady. Bul jerden «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» AQ, «KMK Munaı» men «Fırma Ada Oıl» JShS-i munaı óndiredi. «Kókjıde – qum, tabıǵı súzgish. Munda qysta túsken qardyń 90 paıyzy birden erip, topyraqqqa tez sińedi. Sol sııaqty jazǵy, kúzgi, kóktemgi jaýynnyń 97 paıyzy da tez sińetin qasıeti bar. Munaı kompanııalarynyń jyrtqyshtyq áreketinen elimizdiń batys oblystaryn tushy sýmen qamtamasyz etýge qýaty molynan jetetin Kókjıde sý basseıniniń 45 myń gektary ǵana qaldy. Kókjıdeden aırylsaq, tehnogendik apatqa tap bolamyz», dedi I.Kóbenov.

«Aqtóbe – adaldyq alańy» jobalyq keńsesiniń jetekshisi Aqyljan Teleýov elimizdiń qaýipsiz tehnologııany qoldaný men tabıǵı resýrstardy tıim­di paıdalanýǵa kóshe bas­taýy alǵa basý dep baǵalady. О́ńir­lerde barlyq ekologııalyq má­limetter toptastyrylǵan aq­parattyq platforma kerek. Osy kartaǵa janýarlar men ósim­dikter dúnıesine qatysty bar­lyq derek jınaqtalsa, óńirdiń ekologııalyq ahýalyna qatysty ǵylymı baza qalyptasady degen pikir aıtty. Qorshaǵan ortaǵa áseri bar kásiporyndar málimeti jınaqtalǵan ortaq aqparattyq resýrs avtomattandyrylǵan monı­­torıng júrgizý jolymen ekologııalyq normalardy buzǵan­dardy baqylaýǵa múmkindik beredi degen pikirde.

400 mln jyl burynǵy ejelgi janartaý orny

A.Teleýov ınjener-geolog Vladı­mır Iýrıshtyń Muǵaljar taýynda erekshe qorǵalatyn aýmaq jasaý týraly ótinishin jetkizdi. Uzaq jyldar boıy osy óńirde geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizgen Qazaqstannyń qurmetti geologi, RF Ýral mıneraldy ǵylymdar akademııasynyń akademıgi, 90 jastaǵy reseılik ǵalymnyń amanaty mynaý: «Muǵaljar ejelgi shókken taý ǵana emes, 400 mln jyl burynǵy ashyq výlkan ornyn saqtap qalǵan kıeli jer». Akademık ejelgi výlkan orny – Boqtybaı shoqylarynyń qıyrshyq tas óndiretin aýmaqqa aınalyp ketkenine erekshe alań­daıdy. Vedomstvo basshysy M.Myr­zaǵalıev: «Ras, óńirde sheshi­min tap­paǵan máseleler kóp. Shalqar kólin qalpyna kel­tirý jónindegi oblys ákimi Oń­dasyn Orzalınniń bastamasyn biz qoldadyq. О́ıtkeni bul tek Aqtóbe oblysy turǵyndary úshin emes, búkil elge kerek joba. Shalqar – erekshe kól. Kókjıdeni durys kóterdińiz. Ol da óz she­shimin taýyp jatyr. 2019 jyldan beri Kókjıde sý ken ornynyń ba­lansyn zertteýge kiristik. Qa­zirgi ýaqytta munaı uńǵylary tek­serilip jatyr. Osy jyldyń sońynda zertteý jumystaryn aıaqtaımyz. Aldaǵy ýaqytta Kók­jıde sý qory aýmaǵyn ken orny­nyń balansynan alý kerek», dep qorytyndylady.

Mınıstr qorshaǵan ortany qorǵaý­daǵy belsendilikteri úshin óńir turǵyn­daryna alǵysyn bildirip, jıyndy qory­tyn­dylady.

Aqtóbe oblysy