Ulttyq jańǵyrýǵa jol ashqan baǵdarlama

Alty baǵyt, on jeti joba

Sol sebepti, bul baǵdarlamany – qo­ǵamǵa rýhanı jol kórsetip, bolashaqqa baǵyt-baǵdar siltegen ıdeıa dep túsinemiz. Osy oraıda, eń áýeli atap óterlik oqıǵa – Elbasynyń baǵdarlamalyq maqa­lasynda atap ótilgen basym baǵyt­tardy aıqyndap, onyń iske asyrylý te­tikterin qamtamasyz etýmen birge, josparlanǵan jumystardy júıe­lendirý, baǵdarlamany iske asyrýdy ádis­na­malyq jáne taldamalyq súıemeldeý, óńirlik jobalyq ofısterdiń qyzmetin úılestirý úshin Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2019 jylǵy 23 sáýirdegi №225 qaýlysymen «Rýhanı jańǵyrý» qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty qurylǵan bolatyn.

«Bul ınstıtýttyń basty mindeti – zamanaýı básekege qabiletti qazaqstandyq qoǵam qurý barysynda, osyǵan qatysty barlyq qurylymdardy ǵylymı jáne ádistemelik turǵydan súıemeldep, ǵyly­mı negizdelgen tujyrymdamamen qamta­masyz ete otyryp, baǵdarlamada kórse­tilgen 6 baǵyt pen 17 túrli jobany jańǵyrtýdyń strategııalyq tási­lin ázirleý jáne qatysýshylardy ádiste­melik jumyspen qamtamasyz etý, olar­dyń quzyrettiligin arttyrý», deıdi ınstı­týttyń basqarma tóraǵasynyń oryn­ba­sary, saıası ǵylymdar doktory Ásem Qaıdarova.

Osy oraıda, joǵaryda atap ótilgen alty baǵytqa jeke-jeke toqtalar bol­saq:

Pragmatızm – ulttyq jáne jeke resýrstardy naqty bilý, olardy únemdi jumsaý, óz bolashaǵyn josparlaı bilý, ysyrapshyldyqtan, menmendikten bas tartý;

Básekelik qabilet – ulttyń aı­maq­tyq jáne álemdik naryqtarda materıal­dyq qana emes, sonymen qatar joǵary sapaly zııatkerlik ónimdi usyna bilý qabiletin arttyrý;

Bilimniń saltanat qurýy – «bilim – bolashaqta tabysqa jetýdiń eń irgeli faktory» atty ıdeıany dáripteý;

Evolıýsııalyq damý – qoǵamnyń beıbit, zorlyq-zombylyqsyz qaıta qurylýy;

Sananyń ashyqtyǵy – bul sananyń úsh ereksheligin bildiredi. Atap aıtqanda: kúl­li álemde ne bolyp jatqanyn túsiný; jańa tehnologııalyq aǵym ákeletin óz­ge­­ris­terge daıyn bolý; ózgelerden úı­rene otyryp, olardyń tájirıbıesin qa­byl­daý;

Ulttyq biregeılikti saqtaý – ult­tyq sana sheńberindegi ózgeris jáne onyń keıbir belgileri ózgergen kezde ulttyq «mendik» ishki ózekti saqtaı bilý.

Joǵaryda atap ótilgen alty baǵyt árbir qazaqstandyqtyń boıynda bo­lýǵa tıis qasıetterdi damytýǵa baǵyt­talǵan. Osy oraıda bul alty baǵytty júze­ge asyrý maqsatynda 17 joba qaras­ty­rylǵan. Olar: «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq», «Týǵan jer», «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy», «Ja­han­daǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet», «100 jańa esim», «Qazaq tilin latyn álip­bıi grafıkasyna kóshirý», «Aýyl – el besigi», «Arhıv-2025», «Uly dala­nyń uly esimderi», «Túrki áleminiń gene­zısi», «Uly dalanyń ejelgi óner men teh­nologııalar mýzeıi», «Tarıhtyń kıno óne­ri men televızııadaǵy kórinisi», «Dala folklory men mýzykasynyń myń jy­ly» jáne pragmatızm, sananyń ashyq­tyǵy baǵyttarynyń jumysyn jandan­dyrý maqsatyndaǵy arnaıy tórt joba: «Únem – qoǵam qýaty», «Dástúr men ǵu­ryp», «Eńbek – eldiń muraty», «Quqyq­tyq mádenıet» taqyryptary qosylyp otyr.

Tórt jylda atqarylǵan is-sharalar

Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­darlamalyq maqalasy jarııalanǵannan keıin Qazaqstan Respýblıkasy Prezıden­tiniń 2017 jyly 17 sáýirdegi №462 Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janynda Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasyn iske asyrý jóninde Ulttyq komıssııa quryldy. Osy jyly Ulttyq komıssııanyń sheshimimen Baǵdarlamany iske asyrýdyń jobalyq tásili engizilip, Ulttyq komıssııanyń atqa­rý organdary – Saraptamalyq keńes, Baǵdarlamany basqarý ofısiniń hatshy­lyǵy, óńirlerde Baǵdarlamany basqa­rýdyń jobalyq ofısteri jabdyqtaldy.

Kelesi, ıaǵnı 2018 jyldyń shilde aıynda «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý úshin biryńǵaı tásilderdi ázirleý maqsatynda Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi quramynan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn úılestirý departamenti jasaqtaldy.

Sóıtip 2017-2020 jyldary Baǵ­dar­lamany iske asyrý sheńberinde 131 923 is-shara ótkizilip, oǵan 53 612 083 adam qamtyldy. Osy aralyqta 330 mlrd teń­geden astam mesenattyq jáne demeý­shilik qarajat tartyldy.

Osynyń ishinde asa mańyzdy is-shara­larǵa toqtalsaq, 2018 jyly «Rýha­nı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asy­rýdyń tyń tásilderi» taqyry­bynda semınar-keńes ótip, osy shara sheń­ber­inde arnaıy jobalardy iske asy­rý­dyń negizgi baǵyttary men tetik­teri qalandy. 2019 jyly óńirlik joba­lyq ofıs qyzmetkerlerin, son­daı-aq Baǵ­darlamany iske asyrýǵa mindet­ti mamandardy oqytý sharasy uıymdas­ty­ryldy.

Sonymen qatar Baǵdarlamany iske asyratyn ádistemelik quraldar ázirlenip, olar múddeli memlekettik organdarǵa jiberilse, sońǵy jyldary jergilikti atqarýshy organ ókilderin tyńdaý jáne óńirler bólinisinde Baǵdarlamanyń iske asyrylýyn keshendi túrde baǵalaý jumysy qolǵa alyndy. Sóıtip ótken tórt jylda qoǵamdyq sanany jańǵyrtý sheńberinde hám Baǵdarlamany iske asyrý qorytyndylary boıynsha sheteldik tájirıbeni zerdeleý arqyly taldamalyq baıandamalar daıyndaldy.

Baǵdarlama qoǵamǵa qandaı paıda ákeldi?

Taqyrypshada qoıylǵan suraqqa qatysty aıtar bolsaq, Baǵdarlama ulttyq pragmatızmniń negizderine qar­sy keletin ysyrapshyldyq sııaqty ádet­terden aryltý jáne halyq arasyndaǵy quqyqtyq, qarjylyq, ekologııalyq, t.b. mádenıetterdi qalyptastyrýǵa jol ashyp, sharany iske asyrýdyń tórt jy­lynda 13 myńnan astam mesenat esebinen 330 mlrd teńgeden astam qarajat tartyldy. Osy qarjyǵa 6 myńnan astam nysan salyndy jáne rekonstrýksııalandy.

Sonymen qatar azamattyq qoǵam ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin «Rýhanı jańǵyrý» qazaqstandyq qoǵam­dyq damý ınstıtýty» janynan «Aza­mattyq alań» pikirtalas klýby qurylyp, túrli ǵylymı, shyǵarmashylyq top ókilderin, sarapshylardy biriktirip mańyzdy máseleler tóńireginde kóptegen taqyryp talqylandy.

О́tken jyly «Rýhanı jańǵyrý» qa­zaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty Baǵdarlamany iske asyrýdyń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan vebınarlar sıkli formatynda sharalar uıymdastyryp, josparlanǵan isti oıdaǵydaı oryndap shyqty. Sondaı-aq, bıylǵy jyly ıdeologııalyq blok qyzmetkerlerin daıar­laý maqsatynda «Rýhanı jańǵyrý» ıdeologııalyq mektebi aıasynda biryńǵaı formatta jumystar uıymdastyrý jaıly da josparlanýda.

Sonymen qatar sanany jańǵyrtýdyń tujyrymdamalyq negizderin túsindirý jáne ony qabyldaý deńgeıiniń kórinisin naqtylaý úshin áleýmettik zertteý júrgizildi. Onyń syrtynda, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń negizgi alty baǵyty boıynsha qoǵamda ornyqty kózqaras qalyptasty. Mysaly, básekege qabilettilik sıfrly saýattylyq jáne shet tilderin meńgerý kórsetkishi – 53,6%, pragmatızm múmkindigi boıynsha ómir súre bilý jáne óz bolashaǵyn josparlaý qabilettiligi – 73,2%, bilimniń saltanat qurýy – 58,3%, tarıhqa qurmetpen qaraý hám birtutas ulttyq biregeılikti saqtaý – 71,4%, zańdy jáne azamattyq boryshty saqtaı otyryp, evolıýsııalyq damý – 77,8%, sananyń ashyqtyǵy ózgeristerge daıyndyq, ózin ózi jetildirý 59,5% mólsherinde jetistik baǵamyn ıelenip otyr. Joǵarydaǵy nátıjeler arqasynda qazirgi zamanǵy qazaqstandyq beıne qalyptasty.

Rýhanı-aǵartý turǵysynan qandaı jetistikterge
jol ashyldy?

Baǵdarlamanyń taǵy bir mańyzdy tetigi – qazirgi zamanǵy qazaq máde­nıetin álemdik alty tilge aýdarý arqy­ly jahanǵa tanystyrý jobasy. Osy oraıda búgingi qazaqstandyq qaıratker­ler­diń ádebıet, gýmanıtarlyq ǵylym sala­syndaǵy úzdik týyndylaryn, sýret­shi­lerdiń, mýzykanttardyń, músinshilerdiń shyǵarmashylyq jumystaryn álemge tanystyrý jumysy Baǵdarlamanyń negizgi nysanasyna aınalyp otyr.

«Bul elimizdiń shyǵarmashylyq ıntel­lıgensııasy aldynda ashylǵan zor múmkindik hám úkimet tarapynan kór­setilgen úlken qoldaý», deıdi «Rýhanı jańǵyrý» qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshylary.

Naqty aıtar bolsaq, «Qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý» jobasy boıynsha tórt jyl ishinde óńir­lerde 5 mln-nan astam adamdy qamtyǵan 25 858 is-shara ótkizilse, bıylǵy jyldyń 28 qańtarynda Qazaq tili álip­bıin latyn grafıkasyna kóshirý jónin­degi Ulttyq komıssııanyń kezekti otyry­syna latyn álipbıiniń jańa nus­qasy usy­nyldy. Jetildirilgen álipbı qazaq tili­niń 28 dybysyn tolyq qamtı­tyn latyn álipbıiniń bazalyq júıesiniń 31 sımvo­lyna negizdelip jasaldy.

Sondaı-aq «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy aıasynda tórt jyl ishinde óńirlerde 1,7 mln-nan astam adamdy qamtyǵan 3 465 is-shara ótkizil­se, osy aralyqta «Fılosofııa», «Máde­nıettaný», «Marketıng», «Ekonomıka», «Pedagogıka jáne psıhologııa», «Áleý­mettaný», «Tarıh», «Dintaný», «Kásip­kerlik negizderi jáne dintaný»,  «Startaptar» jáne taǵy basqa ǵylym salalary boıyn­sha: 2017 jyly – 17, 2018 jyly – 30, 2019 jyly – 30, 2020 jyly 23, barlyǵy 100 oqýlyq aýdarylyp otandyq bilim berý prosesine engizildi.

Sonymen qatar aýdarylǵan oqý­­lyq­tar 100kitap.kz saıtyna ornalas­tyrylyp, qazaq jáne orys tilderin­degi beınekýrstary 77 oqýlyq negizin­de www.OpenU portaly quryldy. Ár oqý­lyqqa elimizdiń úzdik joǵary oqý oryn­dary professor-oqytýshylyq qura­mynan beınekýrstar ázirlendi. Beıne­kýrstar 25-40 mınýt kóleminde 25 dáristen turdy. Kýrstyń sońynda dáristerdiń mátindik transkrıpti, test tapsyrmalary, refleksııaǵa arnalǵan tapsyrmalar jáne qosymsha ádebıetter tizimi usynylady.

Búgingi tańda joǵarydaǵy OpenU saıtyna 88 myńnan astam adam paıdalanýshy retinde tirkelse, onlaın oqytý platformasynyń seriktesteri retinde 132 ýnıversıtet pen 158 kolledj tanylyp otyr.

Al «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» arnaıy jobasy boıynsha tórt jyl ishinde óńirlerde 1,8 mln-nan astam adamdy qamtyǵan 3 398 is-shara ótkizildi. Jo­baǵa 6 myńnan astam adamnan ótinim qabyl­dandy. Bul tizimdi ár jylǵa bólip kór­seter bolsaq: 2017 jyly – 2112, 2018 jyly – 2388, 2019 jyly 1673 adam qamtylyp, jalpyhalyqtyq onlaın-daýys berý arqyly 163 jeńimpaz anyqtaldy (2017 jyly – 102, 2018 jyly – 29, 2019 jyly – 32). Joba jeńimpazdary rýhanı-aǵartý salasynda da ózindik úlesterin qosyp keledi.

Elimizdiń ekonomıka
hám týrıstik salasyna tıgizgen paıdasy

«Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» arnaıy jobasy aıasynda tórt jyl ishinde óńirlerde 4 mln-nan astam adamdy qamtyǵan 14 802 is-shara ótkizilip, jalpyulttyq mańyzǵa ıe 781 kıeli orynnyń (jalpyulttyq mańyzy bar 206, jergilikti mańyzǵa ıe 575 nysan) tizimi anyqtaldy. Qazaqstannyń kıeli jerleriniń ınteraktıvti kartasy ázirlenip, iske qosyldy.

Búgingi tańda jalpyulttyq jáne jergilikti nysandar boıynsha kıeli nysandar tizimi negizinde 253 týrıstik baǵyttar men týrlar, sondaı-aq kıeli nysandar boıynsha 128 arheologııalyq ekspedısııa ázirlendi. Bul sharalar ishki jáne syrtqy týrızmdi damytý úshin qolaıly jaǵdaı jasaýǵa múmkindik berdi.

2017 jyldan bastap búginge deıin Respýblıkalyq mańyzy bar: Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi, Shoqaı datqa, Beket ata jerasty meshiti, Sısem ata qorymynyń obektileri, ortaǵasyrlyq Saraıshyq qalashyqtary, Ejelgi Taraz, ejelgi Túrkistan, Otyrar, Saýran, Aqyrtas sáýlet-arheologııalyq kesheni, Abaı Qunanbaevtyń memorıaldyq kesheni qatarly 71 tarıhı-mádenı eskertkishke ǵylymı-restavrasııalaý jumystary júrgizilse, osy ýaqyt ishinde elimizdiń kıeli beldeýin nasıhattaý maqsatynda BBC World News telearnasy daıyndaǵan «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy», «Altyn jaýynger», «Qoja Ahmet Iаsaýı jáne Aısha bıbi keseneleri», «Kúltegin. Jańa kózqaras», amerıkalyq Castlefilm kompanııasy akter Mark Dakaskostyń qatysýymen jasaǵan «Kóshpendiler jeri» fılmi kórermenge jol tartty. Bul týyndylar BUU-nyń negizgi alty tilinde sýbtıtrli dýblıajben jabdyqtaldy. Sondaı-aq bul týyndylardy álemge tanymal Discovery, Viasat history, National Geographic telearnalary arqyly dúnıe júziniń 700 mln-nan astam adamy tamashalady. Sonymen qatar Qazaqstannyń kıeli nysandaryn nasıhattaý maqsatynda «2GIS» elek­trondy kartasyna 71 kıeli nysan engi­zildi.

Baǵdarlamanyń
óńirlerdegi jetistigi

О́ńirler boıynsha Baǵdarlamany iske asyrý maqsatynda jyl saıyn shama­men 12 mln adamdy qamtyǵan 93 myń­nan astam is-shara ótkizilse, 2020 jyly «Týǵan jer» jobasy aıasynda 52 260 is-shara uıymdastyrylyp, oǵan 30 mln adam qatysqan eken. Osy oraıda atap aıtar oqıǵa Atyraý obly­synda Nurıslam Ǵumar jáne Ánýar­bek Bataev bastaǵan azamattar sek­sen jastaǵy jalǵyzbasty ana Aısha Qu­nanovaǵa aýmaǵy 12 h 6 metrdi quraıtyn úsh bólmeli baspana turǵyzyp berse, Jambyl oblysynda janashyr azamattar bastamasymen «Asarlatyp úı salý» jobasy aıasynda áleýmettik az qamtylǵan, múmkindigi shekteýli, kóp balaly otbasylarǵa bas­pana salyp berildi.

Sonymen qatar Shymkent qalasynda «Eko-sana», Pavlodar oblysynda «Til volonteri» qatarly qoǵamdyq uıymdar ıgi isterge uıytqy bola bilse, Qaraǵandy obly­synda Qasym kitaphanasy jobasy aıasynda 13 kitap jaryq kórdi. Bul úrdis Jambyl oblysynda da jalǵa­syp, Aspara fashion week merke jobasy negizinde qazaq dızaınerleri óz ónim­derin azııalyq jáne eýropalyq saýda ortalyqtarynda satýǵa múmkindik aldy.

Elimizdegi volonterler jumysyn júıeli júrgizip otyrǵan óńirdiń biri – Sol­tústik Qazaqstan oblysy. Bıyl atalǵan oblys volonter­lik qozǵalysty qoldaýǵa 20 099 073 teńge bólip, oǵan 10 myńǵa jýyq stý­­dent, jumysshy jáne NEET sanatyn­daǵy jastardy tarta bildi. Sol sııaq­ty, Qyzylorda oblysynda qurylǵan «Tulǵa» jobasy jas býynǵa ulttyq rýha­nı qundylyqtar men salt-dástúrleri­mizdi nasıhattaý maqsatynda tııanaqty sharýalar atqarsa, Pavlodar oblysynda 2018 jyldan bastap búginge deıin óńirde bilim berý uıymdarynyń bazasynda 104 «Rýhanı jańǵyrý» kabıneti ashyldy.

Alda atqarylatyn jumystar jospary

«Rýhanı jańǵyrý» qazaqstandyq qoǵam­dyq damý ınstıtýty basqarma tór­aǵasynyń orynbasary Ásem Serik­qazy­­qyzynyń aıtýyna qaraǵanda, baǵ­dar­lamalyq is-sharalar osymen toqy­rap qalmaıdy, aldaǵy ýaqytta da júıeli túrde jalǵasatyn bolady. Aıta­lyq Qazaqstan Úkime­tiniń 2021 jylǵy 9 aqpandaǵy №50 qaýlysymen «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lamasyn Ulttyq jańǵyrý kezeńine kóshirý jóninde sheshim qabyldanyp, bıylǵa arnalǵan jol kartasy ázirlenip bekitilgen.

Atap óter bolsaq, «Týǵan eliń – Qa­zaq­stanyńdy bilesiń be?» atty respýb­lı­kalyq oqyrman balalar baıqaýy, kásiptik jumystardy nasıhattaýǵa baǵyttalǵan WorldSkills Kazakhstan ulttyq chempıonaty, «Online mektep» jobasy, «Aramyzdaǵy batyrlar», «Ańyz dáriger» atty jobalardyń syrtynda, Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy aıasynda «Mereıli otbasy» konkýrs jeńimpazdarynyń qatysýymen «Ana – tirshiliktiń nury» forýmy, tylek.kz saıty arqyly oqýshylar arasynda týǵan óńirin qoldaýǵa baǵyttalǵan is-sharalar, sondaı-aq Ulttyq tárbıe jáne Ruh vision atty keshendi josparlarmen qatar, «Dástúr men ǵuryp» jobasy aıasynda tyń ister atqarylmaq eken. Buıyrsa, Elbasy usynǵan Baǵdarlama aldaǵy jyldary da óz jemisin bereri sózsiz.