2017 jyly Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» Jarlyqqa qol qoıyp, Premer-Mınıstr ókimimen qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi Ulttyq komıssııa quryldy. Qazaq tili álipbıiniń latyn grafıkasyna kezeń-kezeńmen kóshýiniń 2025 jylǵa deıingi is-sharalar jospary ázirlenip, orfografııalyq, ádistemelik, termınologııalyq, tehnıkalyq jáne aqparattyq súıemeldeý jónindegi tórt jumys toby quryldy. Latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq álipbıiniń orfografııalyq erejesi Tujyrymdamasy negizinde A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń ǵalymdary «Qazaq tiliniń orfografııasynyń jańa erejeleri» jobasyn ázirledi. Búkilhalyqtyq talqylaýlardan soń, Qazaqstan úkimeti 28 qańtarda qazaq álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi ulttyq komıssııanyń otyrysyn ótkizip, latyn alfavıtiniń jańa nusqasyn usynǵan bolatyn. Úkimettiń málimetinshe, jańa álipbı 40-tan asa nusqanyń ishinen tańdalǵan, atalǵan nusqada 31 árip bar. Jańa álipbıge kóshýdi 2023 jyldan 2031 jylǵa deıin júrgizýdi josparlap otyr.
Tehnologııalyq jańǵyrý kezeńinde latyn grafıkasynyń búkilálemdik aqparattyq keńistiginde basym orynda ekeni anyq ári álemde eń keńinen qoldanylatyn júıe ekeni daýsyz. Ǵalymdar latyn grafıkasy negizindegi qazaq álipbıne kóshý tildiń negizgi tetikterin jańǵyrtýǵa, qazaq tiliniń álemdik aqparattyq keńistiktegi alǵysharttaryn qalyptastyrýǵa, sondaı-aq aqparattyq jáne kommýnıkasııalyq tehnologııalardyń keńinen taralýyna múmkindik jasaıdy dep biledi. «Latynshaǵa kóshýdiń tereń logıkasy bar. Bul qazirgi zamanǵy tehnologııalyq ortanyń, kommýnıkasııanyń, sondaı-aq HHI ǵasyrdaǵy ǵylymı jáne bilim berý prosesiniń erekshelikterine baılanysty», dep Elbasynyń ózi munyń sheshýshi qadam ekenin naqtylaǵan-dy.
«Rýhanı jańǵyrý» maqsatyn iske asyrý úshin bizge totalıtarlyq júıeden bizben birge shyqqan Baltyq boıy, Shyǵys Eýropa elderiniń tájirıbesin zertteý asa mańyzdy. Sonymen birge etnostyq tarıhy ózimizben qatar órbigen, bir negizden shyqqan túrkitildes halyqtardyń yntymaqtastyǵy, bir-birine janashyrlyǵy biz úshin asa mańyzdy qyzmet atqarady. Qazirgi geosaıası jaǵdaıda ózimizdiń ulttyq qasıetterimizdi saqtap qalýdyń tóte joly túrkitildes halyqtardyń san qyrly odaqtastyǵy. Jaqynda ǵana Túrkistanda ótken Túrki memleketteriniń sammıti bul jaǵynan arshyndap alǵa basyp kele jatqanymyzdy kórsetedi jáne kóńilge úmit uıalatady. Túrki halyqtarynyń baýyrlastyǵynyń bir tetigi ortaq álipbı bolsa kerek. Mine, «Rýhanı jańǵyrýdyń» aıasynda Qazaqstanda iske asa bastaǵan latyn álipbıine kóshý saıasaty men alǵashqy qadamdary ortaq túrki múddesine qyzmet etedi dep senemiz», dedi Jambyl Artyqbaev.
Latyn grafıkasyna ótý arqyly shetelderdegi kırıll qarpin túsinbeıtin qazaq dıasporalarynyń qazaq tilin qoldanýyna eleýli yqpal etýge bolady, sonymen qatar týysqan túrki halyqtary da jazý jaqyndyǵynan túsinisse, túrki áleminiń úndesýine qol jetkizer edi degen paıymdy pikirdi «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń ǵalym hatshysy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Nurlyhan Aıtova da aıtady. Ǵalymnyń aıtýynsha, grafıka reformasy – jalań tańbalar tizbegi emes, til men ult, til men sana, til men áleýmet, til men psıhıka, til men ádisnama, til men bilim, til men urpaq sabaqtastyǵy, til men tehnıka, til men tarıhı sana baılanysy men araqatynasyndaǵy kópshilikke kórine bermeıtin názik shıelenisterdiń túıinin eskerip baryp sheshetin kúrdeli qubylys.
«Osy ýaqyttan bastap latyn grafıkasyna kezeń-kezeńimen kóshý isine kirisken birqatar qurylym ne ekti, ne ordy? Ár nárseni mejeli ýaqytta ekshep, esebin alyp, eldi qulaǵdar etýdiń qajettiligi halyq aldyndaǵy paryz salmaǵyna qııanat qylmaý nıetimen ólshense kerek. Latyn grafıkasyna kóshý – rýhanı, tildik reforma ǵana emes, saıası reforma. Ol – lıngvıstıka tilimen aıtsaq, grammatıkalyq otarlaýdan qutylyp, azattyq alýdyń jankeshti qadamy. Al saıası aspektiden qarasaq, ekonomıkalyq táýekelderimen qosa alǵanda, ulttyq sananyń jańǵyrý tetigi bolýǵa ábden laıyq ámbebap jaraqty strategııalyq baǵdar. Ǵylymı-tehnıkalyq turǵydan qarasaq, álemdik aqparattar tolqynyn shoǵyrlandyrýǵa beıim, bilim tutastyrýshylyq jáne suryptaýshylyq qabiletke ıe qurylymdyq júıe ári rýhanı baza. Bul – onyń eń iri múmkindikteri», deıdi Nurlyhan Aıtova.
Álemdik qoǵamdastyqtyń teńquqyly múshesi Qazaqstan keleshek damýyn latyn grafıkasy negizindegi ulttyq álipbıge kóshýdi mańyzdy dep tabýy kenetten paıda bolǵan sheshim emes. Bul – memlekettiń maqsatty túrde oıǵa alǵan Qazaqstan halqynyń ortaq tańdaýy. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń tórt jyldyǵy aıasynda Elbasy bastamasymen bekitilgen tarıhı sheshim 2025 jylǵa deıin latyn álipbıine tolyq kóshýimiz kerek ekendigin, qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasyna kezeń-kezeńimen engizý qajettigine úndep otyr.
