Iran ıadrolyq kelisimi qaıta qaralýy múmkin

Onda atalǵan kelisimge dáneker elder men Iran tarapy kezdesip, kelissózdi jalǵastyrýǵa ýaǵdalasty. Aıta keterligi, AQSh 2018 jyly atalǵan kelisimnen shyqty. Sodan beri qujattyń máni ketip, Iran ýrandy ıgerýge belsendi kirisken-di. Qazirgi tańda halyqaralyq arenada Venadaǵy jıyn kúrmeýi kelmeı turǵan máseleni ońtaıly sheshýge oń úles qosady degen úmit paıda boldy.

Venadaǵy jıynǵa kepil elder retinde Fransııa, Germanııa, Uly­brıtanııa, Reseı, Qytaı jáne Eýro­palyq odaq qatysty. Atalǵan memle­ket­terdiń ókilderi Iran men AQSh-tan kelgen áriptesterimen jeke-jeke kezdesip, kelissózder júr­gizdi. Bir qyzyǵy, muhıttyń arǵy jaǵynan kelgen delegattar bó­lek qonaqúıde, al Tegerannan at ary­typ kelgen delegattar kelesi, jol­dyń ekinshi betindegi qonaqúıge jaıǵasty.

Aýstrııa astanasynda ótken kelis­sózder nátıjesinde Iran ıadro­lyq kelisimin saqtap qalý maq­satynda jol kartasy ázirlendi. Soǵan sáıkes aldaǵy eki aı ishinde AQSh tarapy qujatqa qaıta qosylsa, Tegeran bıligi ózine qoıylǵan mindetterdi oryndaýy tıis.

Sondaı-aq eki jumys toby qu­ryldy. Birinshisi Iranǵa salyn­ǵan ekonomıkalyq sanksııalardyń bárin egjeı-tegjeıli zerttep, AQSh olardyń qaısysyn alyp tastaýy qajetin anyqtamaq. Ekinshi top Irannyń moınyna artylǵan mindet­terdi naqtylap, onyń qanshalyqty oryndalyp jatqanyn baqylaıdy.

Jıynnan keıin Reseıdiń Vena­daǵy arnaıy ókili Mıhaıl Ýlıanov kelissózderdiń sátti ótkenin jetkiz­gen. Onyń aıtýynsha, eki top birden jumysqa kirisip ketýge ázir. Biraq kelisimdi aıaqtaýǵa qansha ýaqyt ketetini belgisiz.

Al Eýropalyq odaqtyń syrtqy saıasat qyzmetiniń saıası dırektory Enrıke Moranyń sózine sensek, kezdesý syndarly jaǵdaıda ótken. Eki taraptyń da dıplomatııalyq qatynasty jaqsartýǵa yntasy bar ekeni ańǵarylǵan kórinedi.

Kelissózder kezinde Iran tarapy 2016 jyldan bastap AQSh salǵan sanksııalardyń bárin alyp tastaýdy surap otyr. Tipti ıadrolyq qarýdy ıgerýge qatysy joq tyıymdar da kúshin joıýy tıis. Sonda ǵana resmı Tegeran kelisimdi jalǵastyrýǵa daıyn.

«AQSh-tyń burynǵy prezıdenti kezinde salynǵan sanksııalardyń bárin alyp tastaý «Birlesken is-qımyl josparyn» qaıta qaraýǵa jasalǵan alǵashqy qadam bolmaq. Sodan keıin buǵan kóz jetkizgen soń Iran kelisimde kórsetilgen min­­detin oryndaýǵa kirisedi», dedi jıyn barysynda Irannyń syrtqy ister mı­nıstriniń orynbasary Seıd Aragchı.

Sonymen qatar ol AQSh tara­py­nyń kelisimge baıyppen qaraýy qajettigin de eskertti. Al Iran­nyń MAGATE-degi ókili Kazem Garıbabadı Tegeran bıligi sanksııa­nyń alyp tastaǵanyna kóz jetkizý úshin munaı satýǵa, eksporttaýǵa kelisimder jasap kóredi. Osylaısha, sanksııa salynǵan ár salany tekserip shyqpaq.

Endi osy aptada Syrtqy ister mınıstrleriniń orynbasarlary kezdespek. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, osydan keıin Iran ıadro­lyq kelisimin qaıta qaraý boıynsha ju­mys jandanady degen úmit basym.

Esterińizde bolsa, 2015 jyldyń shildesinde Venada Iran men taǵy alty memleket – AQSh, Qytaı, Reseı, Germanııa, Ulybrıtanııa jáne Fransııa «Birlesken is-qımyl jos­paryna» (Iran ıadrolyq kelisimi – A.A) qol qoıǵan edi. Kelisim bo­ıynsha Iran tarapy ýrandy baıytý baǵdarlamasyn tómendetýge, al halyqaralyq qoǵamdastyq Tegeranǵa salynǵan sanksııalardy jumsartýǵa mindetteme alǵan.

Osy kelisimge qol qoıý taraptar úshin ońaıǵa túsken joq. Qujatty aqyrǵy ret qabyldamastan bu­ryn talqylaý, oǵan ózgerister men tolyqtyrýlar engizýge baılanys­ty kelissózder eki aptadan astam ýaqytqa sozylǵan. Jalpy, oǵan deıin de birneshe márte taraptar kelis­sóz ústeline otyrǵan-dy. Osy oraı­da Iran ıadrolyq kelisiminiń eki raýn­dy Almatyda ótip, Qazaqstan tarıhı kelisimge qol jetkizýge óz úlesin qosqanyn aıta ketken jón.

Kelisimge qol qoıylǵannan soń Irannyń syrtqy ister mınıstri Mohammad Javad Zarıf qujat­ty «jeńiske jetkizetin sheshim» dep ataǵan edi. Iran mınıstri bul pikirdi jaıdan-jaı aıtqan joq. О́ıtkeni ondaǵan jyldy qamtyǵan ekonomıkalyq sanksııa saldary­nan el ekonomıkasy orasan zor shy­ǵyn kórdi. Munyń kesiri áleýmettik qaıshylyqtarǵa uryndyratyny belgili.

AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Donald Tramp Aqúı tizginin ustaýǵa talas kezindegi bir sózinde Iranmen jasalǵan ıadrolyq kelisimdi «apat» dep baǵalap, kelisim Iranǵa ıadrolyq qarýlaryn saqtaýǵa múmkindik beredi dep málimdegen. Prezıdenttik laýazymǵa kirisken soń ol bul sózdi bekerge aıtpaǵanyn ispen kórsetti.

Osylaısha, 2018 jyly Donald Tramp Iran ıadrolyq kelisiminen shyǵý týraly sheshimge qol qoı­dy. Sondaı-aq kelisimnen shyǵyp qana qoımaı, Iranǵa qatysty eń qatań sanksııalar qabyldaıty­nyn jetkizgen. Keıinnen resmı Vashıngton atalǵan eldegi birneshe kompanııaǵa, jeke tulǵaǵa qatysty ekonomıkalyq, keıbirine tipti saıası tyıymyn údetip jiberdi. Máse­len, Irannyń aımaqtaǵy yqpalynyń belgisi sanalatyn «Revolıýsııa saqshylaryn» terrorıstik uıym dep sıpattady. Vashıngton bıli­gi munymen toqtamaı, Parsy shy­ǵanaǵy tóńireginde óz áskeriniń sa­nyn arttyrdy. Byltyr AQSh áske­rıleri ırandyq bedeldi general Kassem Sýleımanıdi dron arqyly atyp óltirdi. Munyń bári eki el arasyndaǵy jaǵdaıdy ýshyqtyryp, ıadrolyq kelisim týraly umyttyryp jiberýge shaq qalǵan-dy.

Iran da qarap jatpady. AQSh-tyń Iraktaǵy bazasyn atqylady. Byltyr el parlamenti ýran óndiri­sine qatysty zań qabyldap, ony baıytý deńgeıin 20 paıyzǵa deıin jet­kizýge kiristi. 2015 jyly qabyl­danǵan kelisim boıynsha baıytý mólsherin 3,67 paıyzdan asyrmaýǵa tıis. Biraq Tegeran bıligi AQSh tarapy sanksııalaryn almaıynsha bul baǵyttaǵy jumysyn jalǵastyra beretinin jetkizdi.

Budan bólek Iran eldegi ýran mólsherin 300 kılogramnan asyr­ǵan. Bul 2015 jylǵy kelisimge saı emes. Taıaýda ǵana bılik úsh aıdyń ishinde 55 kılogramm ýrandy 20 paıyzǵa baıytqanyn málimdedi. Iаǵnı Parlament shyǵarǵan zańda kórsetilgen mólsherden asyp tús­ken. Irannyń MAGATE-degi ókili óndiris kólemi 40 paıyzǵa artqanyn habarlaǵan.

Endi saıası sahnadaǵy ahýal ózger­di. Iran ıadrolyq kelisimine túbe­geıli qarsy bolǵan Donald Tramp qyzmetinen ketip, Aqúı tizgi­n­in jańa basshy – Djo Baıden usta­dy. Ol birneshe ret «Birlesken is-qı­myl josparyn» qaıta qaraýǵa ázir ekenin jetkizgen-di. Iran da kelis­sóz­derdi jalǵastyrýǵa yńǵaı tanytty.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Iran 2016 jyldan bergi salynǵan búkil sanksııany alyp tastaýdy surap otyr. Alaıda AQSh-tyń kóz­qarasy basqasha bolýy ábden múm­kin. О́ıtkeni, Aqúı Iranǵa ıadro­lyq qarýǵa ǵana emes, adam quqy­ǵyna, kıberqylmysqa, terrorızmge qatysty da tyıym engizgen. Onyń bárin birden jeńildetetinine sený qıyn. Bul – birinshiden.

Ekinshiden, AQSh-taǵy keı saıa­satkerler 2016 jyldan bastap emes, 2018 jyldan, ıaǵnı D.Tramp ıadrolyq kelisimnen shyǵý týraly sheshimge qol qoıǵannan keıin salynǵan sanksııalardyń ǵana kúshin joıý qajet dep esepteıdi. Oǵan qosa, Baıden ákimshiligi bıyl adam quqyǵyn buzǵan birneshe tulǵaǵa sanksııa engizdi.  

Úshinshiden, sanksııalardy jik­teý de úlken jumys. Bul az dese­ńiz, D.Tramp ıadrolyq qarýdy ıgerýge qatysy barǵa da, joqqa da ońdy-soldy tyıym salǵan. Máselen, Irandaǵy «Islam revolıýsııasynyń saqshylary korpýsy» AQSh úshin terrorıstik uıym sanalady. Bul tizimge Irannyń ortalyq banki, mu­naı mınıstrligi, Irannyń ulttyq munaı kompanııasy da engen. Keı má­limetterge súıensek, Iranǵa sa­lyn­ǵan sanksııalardyń uzyn-yr­ǵasy 1500-den asyp ketedi.

Tórtinshiden, AQSh-tyń da, Irannyń da prezıdentteri aqyrǵy kelisimge qol qoımas buryn eldegi ahýaldy da eskeretini anyq. Mysaly, Aqúı basshysy Djo Baıden qujatty halyqaralyq kelisimge aınaldyrý úshin Senattyń úshten ekisiniń daýysy qajet. Nemese О́kilder palatasy men Senat músheleriniń kópshiligi qoldaýy tıis. Taıaýda senator Bob Mendes bastaǵan 43 depýtat Baıdenge hat joldap, Iranmen aradaǵy ıadrolyq kelisimge muqııat bolýǵa shaqyrdy.

Iran da kelisimge tez, biraq ba­ıyppen qol qoıýǵa múddeli. О́ıtkeni eldegi saıası jaǵdaı oǵan qıyndyq keltirýi múmkin. Bıylǵy maýsymda Iranda prezıdenttik saılaý ótedi. Qazirgi prezıdent Hasan Rýhanı eki merzimge saılanǵandyqtan, aldaǵy saıası básekege qatyspaıdy. Ázirge kandıdattar tolyq anyqtalǵan joq. Biraq sarapshylar konservatorlar toby jeńiske jetýi múmkin dep esepteıdi. Olar taıaýda ǵana «Birlesken is-qımyl josparyn» rýhanıdiń eń úlken qateligi dep esepteıtinin málimdegen.

Qoryta aıtqanda, qazirgi ıadro­lyq kelisimdi tez arada qaıta jal­ǵas­tyrýǵa dáneker elder ǵana emes, Iran da múddeli. О́ıtkeni maýsym­daǵy saı­laýda óz ókili jeńiske jetý úshin qazirgi bılik baryn salmaq. Alda-jalda elge salynǵan sanksııa­lar alynyp jatsa, ony halyqtyń qoldaıtyny aıtpasa da túsinikti.