Rasynda da, pandemııa kóp dúnıeni jalańashtap, qoǵamda deımiz be, árbir memlekette deımiz be, qaı tustardyń osal, qaı tustarda, qandaı salanyń tas túıin jınala alatyn ábjildigin de ańǵartty. Biri onlaın otyrystyń ózinen jańa bıznestiń kózin ashyp, áleýetin kóterip jatsa, endi bir parasy kádimgideı abdyrap qaldy. Ásirese damýy keıin qalǵan memleketterge aýyr soqqy boldy. «Nege pandemııa zardaby sonshalyqty árkelki? COVID-19-dyń salqyny keıbireýlerge zor soqqy bolyp tıdi? Onyń sebebi – olardyń onsyz da qolaısyz jaǵdaıdy burynnan keship júrýinde edi. Jumys oryndarynda, baspanasynda, qoǵamdyq ortasynda, medısınalyq kómekke qoljetimdiligi de osyǵan deıin de bar máselelerin indet aıqyndap ketti. Endi adamzatqa oılanyp, ádiletsizdikti joıyp, ádildikke júgingen qoǵam quryp, pandemııadan soń tek tiri qalýdy emes, bolashaqty jarqyn etýdiń qamymen naqty qadamdar jasaý kerek», dedi Eýropalyq aımaq bıýrosynyń aımaqtyq dırektory EHans Henri P.Kluge.
Iá, jahandy jaılaǵan indet shynymen sanalyǵa oı saldy. Sol sebepten DDU álem elderi basshylaryn kezek kúttirmeıtin birqatar máselege mán berýge shaqyrady. Adam balasy úshin eń basty qundylyq – densaýlyq. Endeshe, densaýlyqqa qatysty teńdik, medısınalyq qyzmetti jalpyǵa birdeı etý mańyzdy. Ekinshiden, tirshilik etý jáne eńbek etýdiń durys jaǵdaıyn týǵyzý, sol arqyly adamdardyń salamatty ómir súrýine jol ashý, úshinshiden, sapaly medısınalyq kómek qajet kezinde kórsetilip, qarjylyq táýeldilik kesirinen densaýlyǵyn túzeı almaýdy boldyrmaý sııaqty adamzattyq deńgeıde mańyzy bar ortaq problemalardy sheshýdi usyndy. Sonda ǵana ilgerileý, sonda ǵana damýdyń durys dańǵyly paıda bolyp, adaspaımyz degen usynys aıtyldy.
Álemdegi ǵalymdardyń zertteýlerine súıener bolsaq, COVID-19 zardabynyń qatty tııýine kóptegen faktorlar jıyntyǵy áser etken. Atap aıtqanda, kedeıshilik, genderlik jáne etnostyq ózgeshelik, mıgranttyq statýs, múgedektik, arnaıy mamandyqtyń bolmaýy jáne sol tárizdi kóptegen burynnan bar faktorǵa pandemııa qosylǵanda «Túıeni jel shaıqasa, eshkini aspannan izde» degendeı asa aýyr qıyndyq týdy. Aýrý juqtyrýdyń jıiligi de qandaı azamattyń qandaı áleýmettik ortada ekenine baılanysty. Máselen, zertteýshiler Shvesııada indet ilmegine ilikkenderdiń 30 paıyzy tabysy tómendeý ortada, al asa aýqatty turatyndar arasynan juqtyrýdyń 4,1 paıyz bolǵanyn mysalǵa keltiredi.
Sonymen birge genderlik turǵyda medısına salasynda eńbek etýshi áıelderdiń vırýs juqtyryp, aýrýy erler arasyndaǵy medıktermen salystyrǵanda 2-3 esege artyq bolýy bul salada kadrlyq qurylymdardyń barlyǵynda áıelderdiń 70 paıyz ekenine baılanysty, sondyqtan da áıelder pandemııamen kúrestiń alǵy shebinen tabylyp, kóbirek zardap shekti dep esepteıdi.
Al násildik, etnostyq turǵydan kelgende Eýropada turatyn afrıkalyqtar men azııalyqtarǵa indettiń aýyryraq túskenin alǵa tartqan zertteýshiler mysalǵa Ulybrıtanııa Birikken Koroldiginde aýyr jaǵdaıda bolǵan nemese kóz jumǵandardyń 34,5 paıyzyn mıgranttar quraǵanyna qynjylady.
Osyndaı keleńsiz dúnıelerdi saralaı kelgen ǵalymdar densaýlyq salasy men memlekettik basqarýdyń basqa da tustarynda áleýmettik ádiletsizdikti, áleýmettik turǵydaǵy teńsizdikti joıý mańyzdy ekenin aıtady. Sondyqtan da Eýropalyq odaqqa múshe elderdiń úkimetteri men jergilikti atqarýshy bılik qoǵammen birlese onymen kúrestiń keshendi formalaryn qarastyrýy qajet. Sonda ǵana áleýmettik teńdikke negizdelgen, deni saý, salamatty qoǵam qurylady. Tutas adamzat balasy sol kezde ǵana pandemııa tárizdi álemdik jańa qaýip-qaterlerge qarsy turatyn qabiletke ıe bolady. Qurlyq halqyna júrgizilgen áleýmettik saýaldama qorytyndysy boıynsha, Eýropa halqynyń 84 paıyzy áleýmettik ádiletsizdikti túbirimen joıý memleketterdiń eń basty mindeti sanaıdy.
DDU-nyń Eýropalyq aımaqtyq bıýrosy «Eshbir adam nazardan tys qalyp, áleýmettik qıyndyqtarymen jeke qalmaýy tıis, densaýlyq salasynyń áleýetin arttyrý men ony basqarýdy jetildire túsý aldaǵy 10 jyldaǵy baǵdarlamaǵa aınalýy tıis degen paıymǵa uıyp otyrǵan jaıy bar.
