Koronavırýs • 14 Sáýir, 2021

QAZVAC – otandyq ǵalymdardyń eren eńbegi

1596 ret kórsetildi

Dúnıeni dúrliktirgen pandemııa jaılaǵaly ǵylymnyń jańa dáýiri bastalǵandaı. Jáne búkil adamzat ǵalymdardyń vırýsqa qatysty jańalyǵyna, eńbegine, zertteýleriniń nátıjesine ıek artyp otyr. Qaýipti ınfeksııanyń taralýyn toqtatýǵa ǵylymnyń ǵana qaýqary jetedi. Sonyń ishinde bıologııa ǵylymnyń eń úlken jetistigi – vaksına. Bul rette otandyq ǵalymdardyń eńbegi eren. Sebebi álemniń eshbir elinde jalǵyz ınstıtýt COVID-19-ǵa qarsy 5 birdeı vaksına túrin ázirlep jatqan joq.

Birinshisi – vaksınalardyń ishindegi qaýipsiz túri

Biz buǵan deıin otandyq vak­sı­nanyń 5 túrin ázirleýmen aınalysyp jatqan Bıologııalyq qaýipsizdik prob­lemalarynyń ǵylymı-zertteý ınstı­týty (BQPǴZI) ǵalymdarynyń zert­hanalyq jumystarymen tikeleı tanysyp, sol boıynsha jarııalanǵan bas basylymdaǵy «Jabyq jerdegi jahandyq jańalyqtar» atty arnaıy reportajymyzda ekpe túrlerine tolyq túsinik bergenbiz. Qysqasha eske salsaq, atalǵan ınstıtýttaǵy Asa qaýipti indettik aýrýlar zerthanasynyń meńgerýshisi, veterınarııa ǵylymdarynyń doktory, qaýymdastyrylǵan professor Lespek Bekbolatuly: «Biz ázirlep jatqan vaksınalardyń birinshisi – ınaktıvtelgen nemese óltirilgen vaksına (bul negizinen vaksınalardyń ishindegi qaýipsiz túrine jatady), al ekinshisi – sýbbirlikti, ıakı aqýyzdyq vaksına. Úshinshisi – rekombınatty (vektorly), ıaǵnı gendi-ınjenerlik vaksına. Munda qaýipti vırýstyń RNQ-ynan qajetti bóligin alyp, qaýipsiz vırýstyń genomyna salady. Sonda aqýyzy sıntezdelip, ony adamǵa salǵan kezde aǵzada antıdeneler paıda bolady. Máselen, biz kaprıpoks vırýsyna koronavırýstyń genin saldyq. Sol kezde kaprıpoks vırýsy koronavırýstyń antıgendik aqýyzyn sıntezdeıdi. Dál osy vaksınany ekkende adamnyń ımmýndyq júıesi koronavırýs keldi eken dep antıdene shyǵarady. Tórtinshi vaksına da – vektorly. Tek bul vaksınanyń ekinshi túrinde kaprıpoks vırýsynyń ornyna tumaý vırýsy qoldanylady. Besinshisi – tiri vaksına. Bul túrin daıyndaý úshin biz sol koronavırýstyń ózin alyp, túrli ádistermen zararsyzdandyramyz. Sonda vırýs tiri bola beredi, alaıda aýrý týdyra almaıtyn jaǵdaıǵa túsedi», dep túsinik bergen edi.

 

Eriktilerdiń keıbirine vaksınanyń ornyna plasebo salynǵan

Al endi osy 5 túrli vaksınanyń birinshisi, ıaǵnı eń alǵash bolyp Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń tirkeýinen sátti ótip, klınıkalyq synaqtyń sońǵy satysyna jetkeni – QAZVAC (QazCovid-in – vaksınanyń ǵy­lymı, al QazVac  – brend ataýy) ınaktıvtelgen nemese óltirilgen vaksınasy. Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken brıfıngte Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Mıras Dáýlenov atalǵan vaksınany klınıkalyq zertteýdiń 3-satysy 50 paıyzǵa aıaqtalǵanyn aıtty. 

«Qazirgi ýaqytta 244 erik­tige jasalǵan klınıkalyq zert­teý­lerdiń 1-2 fazasy máresine jetti. Sonymen qatar 3 myń eriktige jasalǵan klınıkalyq zertteýdiń sońǵy satysy 15 sáýirde 50%-ǵa aıaqtaldy. Klınıkalyq zertteýler hattamasyna, sondaı-aq Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy men Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń talaptaryna sáıkes klınıkalyq zertteýler júrgizýdiń belgili bir merzimi bar ekenin túsinýimiz qajet. Máselen, klınıkalyq zertteýlerdiń úshinshi kezeńinde kem degende 70 kún bolýy kerek. Sondyqtan bizge shydamdylyq tanytyp, túpkilikti nátıjeni kútýge týra keledi. Qazirgi tańda ǵalymdarymyz non-stop rejiminde, ıaǵnı toqtaýsyz, demalys, mereke degendi umytyp, kúni-túni tynymsyz eńbek etip jatyr. Sol sebepti otandyq zert­teýshilerimizge qoldaý bildi­reıik», dedi vıse-mınıstr.

Bir qyzyǵy, klınıkalyq zertteýde eriktilerge vaksına da, sonymen qosa plasebo (Plasebo degenimiz – adamdy «bos» dári, ıaǵnı belgili bir dárilik qasıeti joq preparat arqyly «senimmen» emdeý) da qoldanylǵan. Biraq otandyq vaksınany klınıkalyq synaqtan ótkizýge qatysqan adamdardyń eshbiri ne vaksınanyń ózin, ne plasebony qabyldaǵanyn bilmeıdi.

«Biz «soqyr» randomı­zasııa­lanǵan zertteýdi qoldandyq. De­genmen bul jaǵdaıda eriktiniń ózi naqty vaksına nemese plasebo alǵanynan beıhabar. Sondyqtan olar ózderi mán-jaıdy bil­meıinshe, eriktiler týraly málimetterdi jarııa ete almaımyz. Tipti men mınıstrdiń orynbasary retinde vaksınany nemese plasebony kim alǵanyn bilmeımin. Munyń bárin derekterdi jarııa­lap, qujattardy Densaýlyq saqtaý mınıstrligine bergennen keıin bilemiz. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi bekitken hattamaǵa sáıkes barlyǵy qalypty túrde, Almaty jáne Taraz qalalarynda tıisti GCP sertıfıkattary bar klınıkalarda júrip jatyr. Barsha erikti apta saıyn dári­ger­lerge densaýlyǵynyń jaı-kúıi týraly habarlaıdy, klını­ka­larǵa únemi kelip turady. Dári­gerler olardy baqylady, jáne eriktilerden vırýsqa tán antıdenelerge de, beıtaraptandyratyn antıdenelerge de synama alynady», dedi M.Dáýlenov.

 

Ǵalymdardyń jalaqysy artady

Otandyq vaksınanyń 5 túrin ázirlep jatqan ınstıtýt sońǵy úlgidegi qural-jabdyqtarmen qamta­masyz etiledi. Bul týraly Ǵy­lym komıtetiniń basshysy Jan­na Qurmanǵalıeva atalǵan bas­pasóz máslıhatynda málim­dedi.

«Otandyq vaksınany ázirlep jatqan ınstıtýt ǵalymdarynyń jalaqysy ósedi. О́zderińiz bile­tindeı, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev BQPǴZI-dy qoldaýǵa qatysty kúrdeli já­ne júıeli sharalar qabyldaýdy tap­syrdy. Munda ınstıtýtty qajetti qural-jabdyqtarmen, qyzmetkerlerin turǵyn úımen qamtamasyz etý, sondaı-aq ondaǵy mamandardyń jalaqysyn arttyrý máselesi bar. BQPǴZI-dy memleketten qarjylandyrý kólemi 2021 jyly byltyrǵymen salystyrǵanda 2 eseden asyp, 2,2 mlrd teńgege kóbeıdi. Sonyń ishinde sońǵy úlgidegi qural-jabdyqpen jabdyqtaýǵa 900 mln teńgege jýyq qarajat qaras­ty­ryldy. Bul qarjyǵa preparat­tarǵa arnalǵan eń tómen tempera­týradaǵy muzdatqyshtar, tańdaýly mıkroskoptar, fotometr men dıstıllıator, t.b. quraldar satyp alyndy. Sonymen qatar 2022 jyly zatty 100 esege deıin úlkeıtip kórsetetin álemdegi úzdik, elektrondy mıkroskopqa tapsyrys berilmek. Bul mıkroskop mólsheri 12-den 15 nanometrge deıin bolatyn mıkroorganızmderdiń mólsheri, formasy, ishki qurylymy týraly málimetter alýǵa múmkindik beredi», dedi komıtet tóraǵasy.

Al ınstıtýtty júıeli qol­daýdyń budan keıingi qabyldanǵan sharalaryna kelsek, BQPǴZI qyz­metkerleriniń jalaqysy artady.

«2022-2024 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetten eldiń bıologııalyq qaýip­sizdigin qamtamasyz etý máse­leleri boıynsha ǵylymı zertteý­lerge 2,8 mlrd teńge qarasty­ryldy. Bul jylyna shamamen 1 mlrd teńgeni quraıdy. Qazir­gi ýaqytta ınstıtýt janynda BQPǴZI qyzmetkerlerine arnal­ǵan 180 páterlik úsh úı salynyp jatyr. Jaqynda ǵana osy 180 páterge turmystyq tehnıka, jı­haz jáne basqa jabdyq satyp alýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 293 mln teńge bólindi. Iаǵnı bizd­iń ǵalymdar men ınstıtýt qyz­metkerleri osy páterlerge kel­gende, jaıly ómir súrýge qa­jetti barlyq jaǵdaımen tolyq qamtamasyz etiledi. Sondaı-aq jaqynda ótken Respýblıkalyq bıýdjettik komıssııanyń otyrysynda atalǵan ınstıtýt qyzmetkerleriniń jalaqysy jónindegi usynys ta qoldaý tapty. Endi BQPǴZI ǵalymdarynyń ortasha jalaqysy 325 myń teńgeden bastalady, al ákimshilik jáne qyzmet kórsetýshi personaldyń eńbekaqysy 250 myń teńgege deıin jetedi», dedi J.Qurmanǵalıeva.

 

Vaksına vırýstyń jańa túrlerine tótep bere alady

Qazirgi tańda koronavırýstyń túrli shtamy elimizde de tabyldy. Bul halyqty alańdatyp tur. Al QAZVAC otandyq vaksınasy vırýstyń sońǵy ýaqytta paıda bolǵan mýtýasııalaryna tótep bere alady. BQPǴZI bas dırektory Kúnsulý Zakarıa:  «Biz Almaty qalasyndaǵy naýqastardan patologııalyq materıaldy aldyq. Zertteýlerdi bıologııalyq qaýipsizdik deńgeıi joǵary zerthanada júrgizip kelemiz. Ǵalymdarymyz osy vırýstyń brıtandyq jáne ońtústik afrıkalyq shtamdaryn bólip shyǵardy. Osy shtamdardyń genetıkalyq jáne bıologııalyq qasıetteri zerttelýde. Zertteý nátıjeleri bolashaqta tehnologııasy jetildirilgen vaksınalardy daıyndaýǵa qoldanylady. Bul tehnologııa bir kúnniń ishinde jasalmaıdy. Bastysy zert­teý jumystary bastalyp, belsen­di júrgizilip jatyr. Qazaq­standyq vaksına tutas vırýstan jasalǵanyn túsiný kerek. Onda vırýstyń barlyq mýtasııalanǵan shtamyna qarsy turýǵa qaýqarly ımmýnıtettiń paıda bolýyna septesetin vırýs aqýyzdarynyń tolyq jıyntyǵy bar», dedi.

 

Sońǵy jańalyqtar

14 mamyrǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:13

«Barystyń» alǵashqy transferi

Hokkeı • Búgin, 08:50

Gala-baletter: bı kórkemdigi

О́ner • Búgin, 08:44

Ǵasyrlardy toǵystyrǵan ǵajaıyp

О́ner • Búgin, 08:40

Kómir baıytý fabrıkasy iske qosyldy

Aımaqtar • Búgin, 08:38

«Án» be, «ún» be?

Rýhanııat • Búgin, 08:36

Jýrnalıst Qasym

Rýhanııat • Búgin, 08:34

Sóz soıyl: Ázil-ospaq

Rýhanııat • Búgin, 08:32

Sóz soıyl: Táýbeli maqal-mátel

Tanym • Búgin, 08:27

Dalalyq órkenıet taǵylymy

Tarıh • Búgin, 08:23

Balaǵa meıirin tókken polıseı

Qoǵam • Búgin, 08:21

Balabaqshanyń joǵynan bary jaqsy

Aımaqtar • Búgin, 08:18

Kásipke baýlý – qasıetti borysh

Aımaqtar • Búgin, 08:16

Aty-jónimizge abaı bolaıyq

Qoǵam • Búgin, 08:14

Úı ishindegi úılesim

Pikir • Búgin, 08:06

Qoı baqqan ozar...

Aımaqtar • Búgin, 08:03

Halyqaralyq qujattar qabyldandy

Qazaqstan • Búgin, 07:58

Aısberg aqıqaty

Ádebıet • Keshe

Joq kitapty izdeý

Ádebıet • Keshe

Krest-kedergi...

Ádebıet • Keshe

Zaısanda mal qyrylyp jatyr

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar