Tarıh • 16 Sáýir, 2021

Baqylaýdaǵy tarıh: Biz odan aryla aldyq pa?

1212 ret kórsetildi

Uly tarıhı tulǵa Ahmet Baıtursyn­ulynyń «asyqpańdar, artymyzda qazy bar!» degen sózi búgingi tarıhshylar qaýymyna tikeleı qatysy bardaı uǵy­lady. Bul halqymyzdyń tarıhynyń kúr­deli de qaıǵyly sátinde jasalǵan tujy­rym. El ómirindegi sol bir aýyr jaǵdaıdy zerttep, bolǵan jaǵdaıdy ultqa jetkizetin urpaqtyń keletindigine senim bildirý.

Ulttyń júrip ótken jolyn zerdeleý isine baılanysty aǵa urpaqtyń kútken sáti táýelsizdikpen birge jetti. Bul qaısybir otandastarymyzdyń aıtyp júrgenindeı ótken ómirge tym kóp qaraılap, odan shyǵa almaǵandyq emes. Kez kelgen halyq óz tarıhyn ǵylymı turǵydan qorytýǵa muqtaj. Ondaı eń­bek kemeldiliktiń ólshemi. Týra qory­tyl­maǵan tarıh qısyq aına sııaqty, adas­­tyrady. Al adasqan jurt aldaýǵa jáne arbaýǵa túsedi.

 Memleket basshysy Q.Toqaev «Táýel­sizdik bárinen qymbat» atty ma­qalasynda osy oıdy qadap aıtty. Sondaı-aq tarıhty jazýdyń senimdi joly árbir halyqqa óz tarıhyn ózi qorytý ekendigin eskertti. Mun­daı ustanym, ásirese, bizdiń qazaq sııaq­ty tól tarıhy ıdeologııalyq yqpal jaǵ­daıynda jazylǵan ult úshin asa mańyzdy. Ult tarıhyna qatysy bar mamandar bul usta­nymdy memleket, onyń basshylyǵy tarapynan jasalyp otyrǵan qoldaý esebinde qabyldaǵany abzal. Osy rette mynadaı jaǵdaıdy eske alýǵa týra keledi. Keńestik kezeńde qazaq tarıhy tórt ret ortalyqtaǵy ıdeologııalyq organdardyń talqysynan ótipti. Mundaı «mártebeni» eshqandaı da basqa ulttyq respýblıkalardyń tarıhy ıelenbegen. Mundaı qyzyǵýshylyqtyń astarynda qandaı maqsat-múddeler boldy, osy suraýǵa jaýap izdep kóreıik. Sonymen, 1935 jyl Máskeýdegi Kom­mýnıstik akademııa janyndaǵy Tarıh ınstıtýty. Osynda S.Braının men Sh.Shafıronyń «Ocherkı po ıstorıı Alash-Ordy» atalatyn kitaby talqyǵa tústi. Kitapqa redaktorlyq jasaǵan osy atalǵan ınstıtýt dırektorynyń orynbasary N.N.Vanag, al kitap avtorlary «Poaleı Sıon» atty evreı jumysshylary partııasynyń bel­sendi músheleri bolǵan, Qazaqstanǵa F.Goloshekınniń shaqyrýy boıyn­sha zertteý jumysyn júrgizýge kelgender edi. Olardyń qazaqstandyq tarıhnamada qaldyrǵan izi de osy Alashorda ocherkterimen shekteldi. Arnaıy sha­qyrylǵan qos zertteýshige júktelgen min­det 1928-1930 jáne 1930-1932 jyldary júrgizilip, Máskeý Býtyrkasynda aıaqtalǵan alash qaırat­kerlerine baılanysty qabyldanǵan jazalaý sharalaryna ıdeologııalyq negizdeme berý boldy. Biraq Braının men Shafıronyń bul áreketi sátsiz bolyp shyqty. Olar kitapta ja­sa­ǵan tujyrymdaryna «irgelilik» berýdi kózdep, onyń ekinshi jartysynda Qarqaraly petı­sııasynan (1905) bastap 1917 jylǵy Jalpyqazaq sezderiniń sheshimderi men Alash partııasynyń baǵdarlamasyn (1917) da keltirgen edi. О́z retinde bul qujattar mazmundyq turǵydan Alash qozǵalysynyń antı­kolonıaldyq sıpattaǵy azattyq qoz­ǵalys ekendigin kýálandyratyn materıaldar bolatyn. Kitap avtorlarynyń bul «qateligin» áshkereleýge arnalǵan maqalalar ortalyq basylymdarda jaryq kórdi. Máselen, E.Genkın men A.Lomakınniń «Istorık - marksıst» jýrnalynda «Protıv Alashordynskoı kontrabandy» atalatyn maqalasy jarııa­landy (1935, №4.s.108-110).

Qoryta aıtqanda, bul jolǵy tal­qy­laý 1923 jyly máskeýlik emıssarlar
E.M.Iаroslavskıı men A.I.Vaın­shteınniń III partııa konferensııasynda asaý qazaq basshylyǵy úshin júr­gizgen teorııalyq «sabaqtarynyń», 1925 jyly F.Goloshekın bılikke kelgen soń bastalǵan qazaq qoǵamyn oppozısııalyq kúshterden tazalaýdyń, Alash (ıaǵnı, ult-azattyq) elıtasyn sotqa tartý ar­qyly joıý­dyń logıkalyq jalǵasy, sol arqyly qazaq qoǵamyn sosıalıstik qu­rylys jáne proletarlyq ınternasıonalızm jolyna salýdyń sol bir tarıhı kezeńge tıesili kórinisi edi. Ortalyqtyń tikeleı basshylyǵymen maqsatty túrde júrgizilgen bul per­ma­nentti ári júıeli áreketter ekijúz­di, qıturqy ıdeo­logııa­lyq sharalar jáne zorlaý ádis-quraldary ar­qyly iske asyryldy.

Qazaq tarıhyna baılanysty máse­leniń kelesi, ekinshi márte Máskeýde tal­qyǵa túsýi 1944 jyly mamyr-shil­de aılaryna tıesili. Kommýnıstik par­tııanyń Ortalyq Komıtetiniń ıdeologııa boıynsha hatshysy A.S.Sherbakovtyń tóraǵalyǵymen, sondaı-aq OK-niń hatshylary A.A.Andreev pen G.M.Malen­kovtyń qaty­sýymen «KSRO tarıhynyń máse­lelerine arnalǵan» bul keńestiń ótýine sebep bolǵan 1943 jyly jaryq kórgen «Istorııa Kazahskoı SSR s drevneıshıh vremen do nashıh dneı» kitaby­nyń tóńireginde qalyptasqan jaǵdaı edi.

Kitapqa tán bir erekshelik, onda qa­zaq halqynyń otarlyq ezgige qarsy, óz táýel­sizdigi úshin kúresi on shaqty taraýda (barlyǵy 31 taraý) baıandalyp, ulttyń erkindik súıgen tulǵasynyń shynaıy somdalýynda edi. Akademık N.M.Drýjının keıinirek óz esteliginde máskeýlik jáne lenın­gradtyq ǵalym­dardyń «qazaqtardyń óz otanyna degen súıispenshiligine, ótken ta­rıhyna, sondaı-aq bolashaǵy úshin úlken jigerli júrgizgen kúresine» qoldaý jasaı otyryp, kitapta baıandalǵan oqıǵalar men prosesterge «qazaq kózildirigimen» qa­raýǵa tyrysqandyqtaryn ashyq aıtyp jaz­dy
(N.M.Drýjının. Vospomınanııa ı myslı ıstorıka. M., 1967, s.64-65).

Kitap avtorlarynyń bul ustanymy Ortalyqtaǵy ıdeologııalyq organdar men eski kózqarastaǵy tarıhshy ǵa­lymdarǵa unaǵan joq. Máselen, kitap Stalın syı­lyǵyna usynylǵandyqtan, Syılyqtar bo­ıynsha komıtetke resmı pikirin bildirgen A.I.Iаkovlev degen tarıhshy kitapta Reseı úkimetiniń ımperııalyq terrıtorııasyn keńeıtý áreketi qorǵanystyq maqsatta júr­gizilgen «progresshil» sıpattaǵy áreket retinde kórsetilýi tıistigine kóńil aýdaryp, al kerisinshe qazaq halqynyń orys otarshyldyǵyna qarsylyǵy sonshalyqty mańyzdy nárse emestigin bóle aıtyp, eńbekte jaǵymdy kózqaras Reseı ımpe­rııalyq memlekettigine ǵana emes, tipten orys halqynyń ózine de joq degen qorytyndyǵa keledi (Brandenberger D.L. Nasıonal bolshevızm... SPB., 2009, s.149).

Talqylaý barysynda tarıh­shy A.V.Efı­mov, máselen, A.M.Pan­kra­tova­nyń kitabynda qazaqtar tańdaýly halyq («ızbrannyı narod») retinde kórsetiledi degen mysqyldy pikirin bildirip, álsiz jáne az halyqtardyń táýelsiz jáne derbes ómir súrý quqyna kúmánmen qaraı­­tyndyǵyn ashyq ta anyq jetkizip, ımperııanyń kórshi halyqtardyń jeri­ne baılanysty júrgizgen saıasatyna legıtımdi sıpat berýge yńǵaı tanyt­ty (Voprosy ıstorıı, 1996, №4, s.70).

A.I.Iаkovlev, A.V.Efımov, E.V.Tarle sııaqty ǵalymdardyń ustanymynyń negizinde kúshti memleketterdiń álsiz kórshileriniń esebinen óz terrıtorııasyn keńeıtýi tarıhı turǵydan progresshil qubylys, al bul otarlaý prosesine jer­­gilikti halyqtyń qarsylyq tanytýyn asyra dáripteý durys emes, mun­daı áreket keri patrıarhaldyq jáne feo­dal­dyq qatynastarǵa shegeretin ustanym ese­binde baǵalanýy tıis degen tujyrym boldy.

Tarıhshylar keńesi (1944) qory­tyndy qujat qabyldaýmen aıaqtalǵan joq. Ortalyq Komıtet ondaı qujat qabyldaý máseleni ýshyqtyra túsýi múm­kin dep tapty. Degenmen dıskýssııa budan bylaıǵy ýaqytta Odaqtaǵy qazaq sııaqty halyqtardyń tarıhyn jazý isinde metodologııalyq negizge sol eldiń qaıtalanbas júrip ótken tarıhı joly emes, ortalyqtaǵy ıdeologııalyq apparattyń talap-tilegi alynatyndyǵyn baıqatty. 1943 jyly jaryq kórgen qazaq tarıhyn ıdeologııalyq turǵydan jaramsyz kitap retinde paıdalanýǵa tyıym salyndy.

Qazaq tarıhynyń Máskeýde ke­lesi úshinshi ret talqyǵa túsýi maz­mundyq turǵydan budan burynǵy (1944) talqylaýmen ózektes edi. 1948 jyly 28 aqpanda KSRO Ǵylym akademııa­synyń tarıh ınstıtýtynda akademık B.D. Grekovtiń tóraǵalyǵymen E.Bek­mahanovtyń Kenesary Qasymuly bas­taǵan azattyq qozǵalys tarıhyna arnalǵan «Kazahstan v 20-40-e gody HIH veka» (1947) atalatyn monografııalyq eńbegi partııalyq organdardyń tapsyrysymen dıskýssııa taqy­ry­by retinde qarastyryldy.

Akademık B.D.Grekov kirispe sózinde E.Bekmahanovtyń monografııalyq eńbegin talqylaýdyń qazaq tarıhynyń kelesi ekinshi basylymyn daıarlaý isine, «jalpy qazaq halqynyń tarıhyn qorytý isinde negizge alynbaq konsepsııaǵa qatysy bolatyndyǵyn» eskertti. Bul arada bedeldi akademıktiń partııanyń Ortalyq komıtetiniń ıdeologııalyq tapsyrysyn oryndaýǵa májbúr ekendigin túsiný qıynǵa soqpaıtyn edi.

Bul joly E.Bekmahanovtyń ǵy­ly­mı us­tanymyn «býrjýazııalyq ultshyldyqtyń» kórinisi retinde aıyp­taý isinde qazaq tarıhshylary Shoıynbaevtyń, Aqynjanovtyń jáne Aıdarovanyń belsendilik tanytqanyn atap aıtqan jón. Abyroı bolǵanda bul atalǵan azamattardyń ustanymy máskeýlik ǵalymdar tarapynan qoldaý tappady. Talqylaýda sóz alǵan ǵalym A.P.Kýchkın, máselen, K.Qasymuly bas­taǵan qozǵalys «ult-azattyq sıpat alǵandyqtan ult-azattyq kúreste tap­tyq múdde keıinge ysyrylyp, alǵa jal­pyulttyq múdde shyǵatyndyǵy» tolyq tabıǵı qubylys ekendigine toqtaldy. Ol «Bekmahanovtyń usta­nymy, konsepsııasy negizdi» ekendigin ashyq qorǵap, Aıdarova men onyń serikteriniń «Bekmahanovty joıyp jiberýge» ázir turǵandyqtaryn aıyptady.

A.P.Kýchkınniń Bekmahanov eńbe­gine bergen baǵasy N.M.Drýjının, S.V.Bahrýshın, M.P.Vıatkın jáne A.F.Iаkýnın sııaqty iri zertteýshi ǵalym­­dardyń tarapynan qoldaý taýyp, ıdeo­logııalyq organdardyń tapsyrysy oryndalmady. Degenmen par­tııalyq tapsyrys Almatyda iske asyryldy. 1951-1952 jyldary qazaq tarıhy men rýhanııatyn zertteý isinde «býrjýazııalyq ustanym» tanytqandary úshin arasynda E.Bekmahanov bar jańa býyn (B.Súleımenov, E.Ismaılov, Q.Jumalıev, Q.Muhamethanov jáne basqalar) shyǵarmashylyq ıeleri abaqtyǵa jabyldy.

Qazaq tarıhyna qatysty sońǵy tórtin­shi talqylaý. 1976 jyly 13 aqpanda KSRO ǴA Tarıh jáne ádebıet pen til bólim­deri bıýro­larynyń bas qosqan má­jili­sin­de ótti. Bul joly talqyǵa aqyn jáne ǵalym O.Súleımenovtiń «Az ı Iа» (1975) kita­by tústi. Keńestik kezeń­niń kúzinde ótken «Az ı Iа» kitabyn talqylaý neni kórset­ti? Dástúrli Orys demokratııasynyń sońǵy ókilderiniń sanatyndaǵy akademık D.S.Lıhachev O.Súleımenovtiń kitabyna baılanysty bildirgen pikirinde «Kóńiliniń tereń túbinde óz halqyna, onyń mádenıetine senbeıtin ultshyldar ǵana eliniń mádenıetke qosqan úlesin jasandy túr­de úlkeıtip kórsetedi» degen pikirin bil­dirdi. Bul, árıne, kezinde saıası repressııa qurbany bolǵan ǵalymnyń qatygez ulyderjavalyq tártiptiń qursaýyndaǵy mádenıetke arasha túsýdiń ornyna, kerisinshe ony tabalaýy, sol arqyly óziniń de ımperııalyq ıdeologııanyń qýyr­shaq quralyna aınalǵandyǵynyń kórinisi edi.

Sońǵy talqylaý sonymen birge 1941-1945 jyldary soǵys tusynda keńestik keńis­tikte qalyptasqan ultshyl-bol­shevızm ıdeo­logııasynyń órleý shegine jetip, ǵylym­nyń gýmanıtarlyq salala­rymen ózara kirigip ketkendiginiń de aıǵa­ǵy boldy. О́z retinde bul mazmundaǵy ozbyrlyq ulttyq sana tarapynan qarsy­lyq týǵyzbaı qoımaıtyn edi jáne onyń sáti túskende kezekti bir serpiliske erik beretindigi de anyq-tyn.

Sonymen, 1935, 1944, 1948 jáne 1976 jyl­dary ulttyq tarıhnamaǵa baılanysty bolyp ótken bul talqylaý­lardan shyǵatyn tujyrym qandaı bolmaq?

Eń aldymen baıqalatyny, árıne, keńestik kezeńde ómirge kelgen ulttyq tarıhnamanyń gýmanıtarlyq ǵylym salasy retinde orta­lyq bılik tarapynan muqııat baqylaýda bolǵandyǵy. Sondaı-aq ol alǵashqy jasaǵan qadamynan bastap-aq mynadaı mazmundaǵy konsep­týal­dyq tujyrymdy berik ustanýǵa mindettendi.

  1. Qazaq eliniń Reseı ımperııasynyń quramyna «óz erkimen qosylýy» onyń jer betinde ult retinde saqtalyp qalýy­­nyń balamasyz alǵy sharty ese­binde kórsetilip, bul sheshimniń týra eken­digi, ásirese Reseı qoǵamynyń «revolıýsııalyq» perspektıvasynan anyq baıqalyp, tarıh ǵylymyna mine osy «shyndyqty» jan-jaqty dárip­tep, baıandaý júkteldi. Al Reseı bı­ligi quramyndaǵy ómirge qarsylyq tanyt­qan (Isataı Taımanuly, Kenesary Qa­sym­uly, Alash qozǵalysy jáne basqalary) azattyq qozǵalystar progreske qarsy áreket esebinde baıandalýǵa tıis boldy.

Imperııalyq, ulyderjavalyq kúsh­ter­diń qa­zaq mem­lekettiligin ydyratý (XVIII-XX ­­ǵǵ.), qazaq halqynyń sanasy­nan ulttyq mem­lekettilik ıdeıa­syn yǵys­tyrý áreketi, onyń esesine kerisin­she rýaralyq, júzaralyq alaýyzdyqty ór­shitý ustanymyn zertteý jabyq taqy­ryp­qa jatqyzyldy.

Oqý baǵdarlamalarynda ashyq jáne basym túrde Reseı ımperııasynyń jetis­tikteri men jeńisterine basymdyq beril­di. Túrki jáne qazaq halyqtarynyń tarıhı qundylyqtary múmkin bolǵansha umyt qalýǵa tıis boldy. Osy mazmundaǵy suryptaý tarıhı tulǵalardyń qyzmetine de baılanysty júrgizildi.

  1. Otan tarıhyn zertteý jáne baıan­daý isinde meıli ol patshalyq nemese keńestik kezeń bolsyn basymdyq ja­ǵymdy qubylystar men nátıjelerge berilýi tıis edi. Bıliktiń júrgizgen re­for­­malary qazaq halqynyń tek ósip-órkendeýine jol ashqandaı kórsetildi. Al osy ımperııa quramyndaǵy qazaq hal­qy­nyń ómirine baılanysty ne kerektigin onyń ózinen suraǵan reseılik sheneýnik bol­maǵandyǵy, mundaı otarlyq kúıdiń jınaqy kórinisi qazaq qoǵamynan bir­de-bir reformator tulǵanyń shyq­pa­ǵandyǵy, bul shyndyqtyń maqtaýly kom­mýnıstik kezeńge de tán ekendigi qa­per­ge alynbady. Qazaq halqynyń HH ǵasyr­da san jaǵynan da, sapa jaǵynan da kemip ketýine soqtyrǵan tragedııalyq kezeńderdiń qaı­talanýy soǵan baılanys­ty ekendigi qupııa ustaldy.

Basqasha aıtqanda, ult tarıhnamasynda ulttyq ósip-órkendeýge baılanys­ty balama jol men joba týraly aýyz ashyp, másele kótergizbeý qalypty, úıren­shikti jaǵdaıǵa aınaldy. Kenesary Qasymuly men Álıhan Bókeıhanovtyń ulttyq memlekettik ıdeıasyn jańǵyrtý áreketi ult tarıhnamasyndaǵy eń daýly taqyrypqa aınalýy osy jaǵdaıǵa baılanysty edi.

Qoryta aıtqanda, joǵaryda baıandal­ǵan konsepsııanyń astarynda qazaq qo­ǵamy óz betinshe erkin ómir súre almaıdy, oǵan Reseı bıligi usynǵan ómir súrý saltyn qabyldaýdan basqa balama jol joq degen tujyrym boldy. Bı­likke tán bul ustanym 1951-1952 jyl­­dary sotqa tartylǵan qazaq tarıh­shylary, ádebıettanýshylary jáne jazýshylarynyń taǵdyrynan anyq baıqaldy. 1952 jyly 25 jylǵa abaqtyǵa kesilgen tarıhshy E.Bekmahanovtyń isin qaıta qaraýǵa baılanysty KSRO Ishki ister mınıstrliginiń asa mańyzdy ister boıynsha tergeý bóliminiń qaýlysynda (Máskeý qalasy, 1954 jyl, 16 aqpan) biz qarap otyrǵan máselege sáýle túsiretin mynadaı mazmundaǵy faktilerdi kez­destirýge bolady:

«Bekmahanov Ermuqan Qazaq KSR Mem­lekettik Qaýipsizdik mınıstrligi tara­­pynan 1952 jyly 5 qarashada ult­shyldyq qyzmeti úshin tutqyndalǵan. Tergeý barysynda anyqtalǵandaı, Bekmahanov tarıh salasynda ǵylymı qyzmetker bola júrip, 1942-50 jyldary baspa júzinde jarııalaǵan ju­mystarynda, ashyq sózderinde, tanys­tarymen aradaǵy áńgimede tarıhı fak­tilerdi burmalap jáne reaksııalyq kózqarastaǵy aqyndardyń, sondaı-aq halyq jaýlary – alashordalyqtardyń shyǵarmalaryn paıdalanyp, Qazaqstan tarıhyna qatysty Kenesary Qasymov qozǵalysyn býrjýazııalyq ult­shyldyq ustanym turǵysynan baıandady, óz kezeginde onyń bul áreketi KSRO halyq­tary, ásirese orys jáne qazaq halyq­tary arasyndaǵy dostyqty ydy­ratýǵa baǵyt­talyp, qazaq jastary men zııaly­larynyń belgili bir bóligin býrjýazııa­lyq ultshyldyqtyń ýymen ýlady».

Al endi osy tarıhtyń nemen aıaqtal­ǵanyna nazar aýdarǵan artyq emes. Ol, árıne, tarıhshyny rýhanı jáne fızıkalyq turǵydan azaptaýmen jáne syndyrýmen, sol arqyly ony bılik qala­ǵan jolǵa salýmen aıaqtaldy. Jo­ǵa­ryda atalǵan qaýlynyń sońynda E.Bek­mahanovtyń abaqtydan keıingi kózqarasyndaǵy ózgeriske baılanysty mynadaı joldardy oqımyz: Bekmahanov «posle krıtıkı oshıbochnoı býrjýazno-nasıonalnostıcheskoı konsepsıı v osenke dvıjenııa Kenesary Kasymova, v techenıe 1951-1952 g.g. podgotovıl monografııý «Prısoedınenıe Kazahstana k Rossıı v HIH veke», svobodnýıý ot nasıonalıstıcheskıh oshıbok».        

E.Bekmahanov 1953 jyly 15 shildede partııanyń birinshi hatshysy N.S. Hrýshevqa joldaǵan hatynda «Árbir taza keńes adamynyń mindeti – óziniń qateligin moıyndap, ony is júzinde túzeý bolyp tabylady. Men nege ondaı múmkindikten bas tartýym kerek? Meni túzelmeıtin adam degenge kim senedi? Lenın-Stalın partııasy men sııaqtylardyń talaıyn aqıqat jolyna salǵan edi ǵoı!» dep jazdy.

Mundaı «aqıqat» jolyna salýdyń nátıjesi qandaı? Jaqynda ǵana ózim qa­tysqan onlaın jınalys bolyp ótti. Osy basqosýdaǵy áńgimeniń bizdiń taqy­ryby­myzǵa  tikeleı qatysy bolǵan­dyq­tan toq­talýǵa týra keledi.

Sáýirdiń alǵashqy kúnderiniń birin­­de endi jazylmaqshy kóptomdyq Otan tarıhynyń altynshy kitabynyń kon­sep­sııasy talqyǵa tústi. Ony jazýǵa qatysatyn avtorlardyń biri otyrǵan kópshilikti kitaptyń jobasymen tanystyrdy. Bul arada eleýsiz qaldyrýǵa bolmaıtyn eki ǵylymı ustanymnyń ózara qarsy kelgenin atap aıtqan jón. Jobany usynǵan avtorlardyń pikirinshe, HH ǵasyrdaǵy Qazaqstan tarıhy 1917 jyl­ǵy qos revolıýsııa jáne azamat soǵy­sy­nyń jaı-japsaryn, ıaǵnı kitaptyń alǵashqy taraýy osy irgeli taqyrypty baıan­daýdan bastalǵany jón eken. Kitap­tyń jobasyna túsinik bergen, ózim syılaıtyn áriptesim, ras, qazaq qoǵamynda bul tarıhı kezeńde ulttyq zııalylar býyny boldy, degenmen ol tolyqqandy ıntellıgensııa deńgeıine jetpeı, bólinip-jarylyp, áleýmettik kúshke aınala al­maǵan kúıinde sóndi degen oıdy jet­kizdi.

Keńestik kezeń tarıhyna arnalǵan osy altynshy tomnyń joba avtorlary usynyp otyrǵandaı 1917 jylǵy qos revolıýsııa jáne azamat soǵysynyń tarıhyn baıandaýdan bastalǵany ǵylymı turǵydan qanshalyqty ult tarıhynyń osy kezeńine úılesimdi bolmaq? Bul, árıne, usaq-túıek nárse emes. Anyǵyraq aıtqanda el tarıhynyń keńestik kezeńin týra túsinip, qorytýǵa qatysy bar ózekti másele. 1917 jylǵy býrjýazııalyq-demo­kratııalyq atalǵan Aqpan revolıýsııasy men sosıalıstik atalǵan Qazan revolıýsııasy qanshalyqty qazaq halqy­nyń tól tarıhynan qaınap shyqqan quby­lystar edi?

Kitap jobasyn daıarlaǵan avtorlar keńes­tik kezeńde taptaýryn bolǵan jolǵa túse salýdan buryn ózderine bir sátke osy saýaldy qoıyp, oǵan ózge emes, óz tarıhymyzdan jaýap izdegeni du­rys edi.

Bul qoıylǵan saýalǵa ótken ǵasyrdyń 20-nshy jyldary-aq sol atalǵan tarıhı oqıǵalarǵa kýá bolyp, olardy qazaq ómirimen baılanysta qorytyp, júreginen ótkizgen ult-azattyq qozǵalys qaıratkerleri jaýap berip úlgergen-di. A.Baıtursynuly, máselen, qazaqtar úshin Aqpan revolıýsııasyn sonshalyqty túsinikti kórinip, ony qýanyshpen qarsy alǵan bolsa, Qazan revolıýsııa­sy sonshalyqty túsiniksiz kórinip, ony úreımen qarsy alýǵa májbúr bol­ǵa­nyn jazdy. Maǵjan Jumabaıuly Qazan tóńkerisin Reseı arqyly jetken eýro­palyq qubylys retinde baǵalady.

Qoryta aıtqanda, qazaq qoǵamy HH ǵa­syrdyń basynda áleýmettik-taptyq kúres arnasynda emes, antıkolonıaldyq, ult-azattyq kúres arnasynda turdy. Iаǵnı bul tarıhı kezeńde jerinen, salt-dástúrinen, tili men dilinen, dininen aıyrylyp qalý qaýpi aldynda turǵan qazaq halqyna qajeti taptyq jiktelý jolyna túsý emes, ult tutastyǵy men aýyzbirligin saqtaý arqyly ulttyq memlekettigin jańǵyrtý edi. Al taptyq jiktelý jolyn tańdap, revo­lıý­sııa­lyq tóńkeris ıirimine tartylǵan halyq berekesizdikke urynyp, arandap qala­tynyn Á.Bókeıhanov bastaǵan azattyq qozǵalys basshylary jaqsy túsindi, halyq­ty bul joldan irgesin alys us­taýǵa úndedi. Osy tujyrymǵa kelgen azattyq qozǵalys basshylary qazaq máse­lesinde bolshevıkter partııasy jetekshilerinen joǵary turdy. Qazaq hal­qynyń júrip ótken joly bul tujyrymǵa negiz bola alady.

HH ǵasyr basyndaǵy qazaq qoǵamdyq ómirindegi negizgi másele ol ult bolashaǵy úshin kúres alańyna jańa sapa jáne maz­mundaǵy ult-azattyq qozǵalystyń kóte­rilýi edi. Onyń basynda ult oqyǵandary turdy. Basqasha aıtqanda, 6-tomda negizgi ózekti másele retinde alǵa bolshevıkter partııasy tarapynan qazaq qoǵamyna engizilgen taptyq jiktelý jáne tap kúresi máselesi emes, ulttyq qundylyqtardy saqtaý úshin aqtyq kúres jolyna túsken ult-azattyq qozǵalys taqyryby shyqqany tarıhı shyndyqqa sáıkes kelmek.

 

Mámbet Qoıgeldıev,

akademık

Sońǵy jańalyqtar

Shubaıqyzyl qyzǵaldaǵy

Tanym • Búgin, 00:16

Tán tunshyǵýly, jan shyńǵyrýly

Ádebıet • Búgin, 00:11

Tereńdik taǵylymy

Ádebıet • Búgin, 00:06

Syrdyń sáni – sekseýil

Aımaqtar • Búgin, 00:04

Qasym súıgen Saqypjamal

Rýhanııat • Keshe

Qazandaǵy atys

Álem • Keshe

Kenbaev keńistigi

О́ner • Keshe

Baıyrǵy qazaq beınesi

О́ner • Keshe

Elbasy Túrkistanǵa keldi

Elbasy • Keshe

Dollar baǵasy ósti

Ekonomıka • Keshe

Uqsas jańalyqtar