Álem • 19 Sáýir, 2021

Aq úıdiń alǵashqy meımany

24 ret kórsetildi

Japonııanyń premer-mınıstri Iosıhıde Sýga ótken juma (bizdiń ýaqytpen senbi) kúni AQSh-qa resmı sapar shekti. Bul byltyr kúzde úkimet basshysy bolyp saılanǵan Sýganyń AQSh-qa alǵashqy resmı sapary bolsa, prezıdent Djo Baıden úshin de Aq úıde sheteldik áriptesimen ótkizgen alǵashqy resmı kezdesýi boldy.

Sóz basynda oqyrmandarymyzdyń esine sala ketsek, ótken jyldyń kúzinde Baıden AQSh-tyń jańa prezıdenti bolyp saılanǵannan keıin, 2020 jylǵy 10 qarashada «Quttyqtaý sózden kóp nárseni ańǵaramyz» atty maqalamyz jaryq kórgen bolatyn. Sol maqalamyzda Baıdenniń prezıdent retinde alǵash ret qaı memlekettiń basshysymen kez­desýi múmkin ekeni jaıly: «Baıden ákim­shiligi úshin Eýropalyq Odaqtan shyǵyp otyrǵan AQSh-tyń dástúrli eń senimdi odaqtasy bolyp tabylatyn Ulybrıtanııa mańyzdyraq pa nemese Eýropalyq Odaqty odan artyq qoıa ma, ıa bolmasa premer-mınıstr Sýga meńzep otyrǵandaı, aımaqta jáne álemde yqpaly men áseri kúnnen-kúnge kúsheıip otyrǵan Qytaıǵa tosqaýyl qoıýdyń amalyn qarastyrý maqsatynda Azııadaǵy eń senimdi serigi Japonııany tańdaı ma, álde G7 formatynda damyǵan elderdiń basshylarynyń báriniń basyn birge qosyp, bárimen birge kezdese me?.. Sol arqyly Baıden ákimshiliginiń syrtqy saıasat salasyndaǵy basty ba­ǵyttary men kelesi tórt jyldaǵy ha­­lyqaralyq qatynastar salasyndaǵy negizgi basymdyqtar jaıly baıqaıtyn bolamyz», dep jazǵan edik.

Baıden prezıdent bolyp saılana sala, AQSh-tyń Azııadaǵy eń senimdi odaqtasy bolyp tabylatyn Japonııa premer-mınıstriniń arnaıy barlyq derlik bedeldi aqparat agenttikteri arqyly quttyqtaý sózinen «Biz úshin AQSh – bas­ty memleket» degendi ǵana emes, Úndi-Tynyq muhıty aımaǵynda AQSh-pen birlesip áreket jasaýǵa múddeli ekenin málimdeý arqyly atalǵan aımaqta kún sanap kúsheıip otyrǵan «Qytaıǵa qarsy birlesip, birdeńe jasamasaq bolmaıdy» degendi bildirip, al Baıdenmen telefon arqyly sóılesip, AQSh-qa sapar shegýge múddeli ekenin meńzeý arqyly «Baıden prezıdent retinde eń birinshi bolyp sóılesetin, bálkim, eń birinshi bolyp eline resmı saparmen shaqyratyn úkimet basshysy men bolsam eken» degen tilek-nıettiń jatqany týraly da jazyp, halyqaralyq qatynastar turǵysynan mańyzdy máseleni óz tarapymyzdan baqylap otyratynymyzdy aıtqan edik.

Mine, aıtqanymyzdaı, Batystyń kóshin bastaǵan AQSh-tyń basshysy alys-jaqyn, iri-kishi elder arasynan Aq úıde alǵash meıman qylǵan memleket basshysy – Shyǵystaǵy bas­ty odaqtasy Japonııanyń premer-mınıstri Sýga boldy. Sapar qarsańynda keıbir sarapshylar Baıden men Sýganyń jyly qatynasy sakýra gúlindeı ádemi bolǵanymen, tez gúldep, tez solyp qalýy múmkin ekenin jazdy. Alaıda Baıden ákimshiliginiń bul sheshiminiń astarynda Azııanyń búgingi ahýaly jatqany anyq. Ásirese, lıberal-demokratııalyq jáne naryqtyq ekonomıkalyq ámbebap qundylyqtardy bólisetin odaqtastar – AQSh pen Japonııa úshin kún sanap bas­ty saıası qarsylasqa aınalyp otyrǵan kommýnıstik Qytaıǵa qarsy sharalar qabyldaý bul kúnniń kezek kúttirmes ózekti máselesine aınalyp otyrǵany aqıqat. Álemniń birinshi ekonomıkasy men úshinshi ekonomıkasy bolyp tabylatyn osy eki el basshylarynyń basyn qosqan basty saıası másele – Japonııany basyp ozyp, artta qaldyryp, AQSh-tyń ókshesin basyp, qytyǵyna tıip otyrǵan Qytaı faktory.

Qytaı álemdik yqpal úshin AQSh-pen teketiresip, alpaýyt elmen talasa bastasa, Azııa elderi úshin tipti ekonomıkalyq, bilim-ǵylym, tehnıka-tehnologııalyq turǵydan alyp elder sanatyna jatatyn Japonııanyń terrıtorııalyq tutastyǵy men memlekettik táýelsizdigine qaýip tóndirip otyrǵan ǵalamdyq saıası kúsh­ke aınaldy. Sondyqtan AQSh pen Japonııa basshylary kelissózderiniń basty maqsaty da osy Qytaıǵa qatysty máselelerdi talqylaý edi.

Memleket basshylarynyń kez­de­sýinen buryn, ótken aıdyń ortasynda AQSh-tyń memlekettik hatshysy men qorǵanys mınıstri Tokıoǵa arnaıy baryp, «2+2» formatynda japondyq áriptesterimen kelissózder ótkizdi. Amerıkalyq joǵary deńgeıdegi saıası tulǵalardyń Japonııaǵa jasaǵan sol sapary halyqaralyq qaýym­das­tyqqa Baıden ákimshiliginiń Qytaı ba­ǵytyndaǵy saıasatynda odaqtas Japo­nııanyń róli qanshalyqty mańyzdy eke­nin kórsetti.

Qytaı búginde Ońtústik jáne Shyǵys-Qytaı teńizinde ózine teń keler áskerı kúshtiń joq ekenin kórsetip otyrsa, Japonııamen sheshilmegen jer daýy bolyp tabylatyn Senkaký (Dıaodao) araldary janyna kemelerin jaqyndatýyn jıiletip jiberdi. Azııany Qytaıdyń yqpalynda qaldyrǵysy kelmeıtin Amerıka bolsa, aımaqtaǵy óziniń odaqtastaryn qoldap baǵyp qana emes, qorǵap qalýǵa da mindetti ekenin aıtyp otyr. Naýryz aıynda ótkizgen baspasóz konferensııa­synda Baıden AQSh pen Qytaıdyń sońǵy kezdegi saıası qatynastary jaıly: «HHI ǵasyrdaǵy lıberalızm men avtokratııanyń teketiresi» dep ashyq atap, demokratııalyq qundylyqtardy bólisetin odaqtas eldermen yntymaqtasa otyryp QHR-ǵa qarsy jańa qyrǵıqabaq soǵysqa daıyn ekenin bildirdi.

AQSh Azııada, eń aldymen, Taıvannyń taǵdyryna alańdasa, sol úshin aımaqtaǵy iri odaqtastarymen qaýipsizdik salasynda jańa formatta áriptestikti tereńdetip otyr. Azııa men Úndi-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy beıbitshilik pen erkindikti qamtamasyz etý úshin Qytaıǵa qarsy turý maqsatynda AQSh, Japonııa, Úndistan men Aýstralııa birigip, «tórttik» (QUAD) formatyn quryp, 12 naýryzda alǵash ret tórt memlekettiń basshysy onlaın-sammıt ótkizdi. Oǵan Qytaı men Reseı: «Basqa elderge qarsy baǵyttalǵan Azııalyq NATO-nyń qurylýyna qarsymyz», dep aıyptap jatyr.

Tokıo qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasynda qaýip-qater tóndirip tur­ǵan alyp elge qarsy turý úshin AQSh-pen odaqtas áriptestikti odan ári tereń­detýge májbúr bolǵanymen, saýda-eko­nomıkalyq turǵydan kórshi elmen ty­ǵyz qatynasta bolýdy qalaıdy. Shyń­jań­daǵy «az ulttardyń» máselesine baılanysty amerıkalyq tarap «genosıd» termınin qoldanyp otyrsa, japon tarapy adam quqyǵynyń qorǵalýyn qamtamasyz etýdiń mańyzdy ekenin aıtýmen shektelip keldi. Batystyq áriptes memleketter qatarlasyp, Qytaıǵa sanksııa jarııalap jatqan tusta ondaı qadamnan qalys qalǵan Japonııaǵa qalǵandarynyń kóńili tolmaı otyr.

Japonııa úshin syrtqy saıasat salasynda eń kúrdeli baǵyttardyń biri – Soltústik Koreıa. Jetpisinshi jyldary sol eldiń arnaıy qyzmet organdary urlap áketken japon azamattaryn ota­nyna qaıtarý máselesi osy kúnge deıin sheshilmeı otyr. Iаdrolyq qarýymen qaýip tóndirip turǵan taǵy bir osy kórshi elmen qalaı qatynasý kerek – bul kópten beri japon úkimeti men japon halqynyń basyn qatyryp kele jatqan úlken ulttyq problema bop otyr. Osy másele boıynsha da Japonııa úshin AQSh-qa arqa súıeýden basqa amal joq. AQSh bul máselede japon tarapyn tolyqtaı qoldaıtynyn, qoldan kelgenniń bárin jasaıtynyn aıtyp keledi. Al Qytaıǵa senetin Soltústik Koreıa bolsa, endi súńgýir qaıyqqa tirkelgen zymyran (SLBM) shyǵarǵanyna maqtanyp, tipti dál sol Baıden men Sýga kezdesip jatqanda aspanǵa atyp, synap kórýi múmkin ekeni aıtyldy. Degenmen jalpy Soltústik Koreıaǵa qatysty AQSh-tyń saıasaty qatty ózgere qoımaıtyn sııaqty. Obama ákimshiligi tusyndaǵy, ıaǵnı Baıden vıse-prezıdent bolyp turǵan kezdegi soltústikke qatysty strategııalyq sal­qynqandy saıasat jalǵasatyn bolar.

Al álemdi osy kúni koreılik zymyran emes, dál AQSh pen Japonııanyń basshylary kezdeser aldynda jarııalanǵan Qytaı ekonomıkasynyń bıylǵy alǵashqy úsh aıdaǵy ósimi 1992 jyldan beri eń úlken kórsetkishke jetip (18,3%), barlyq boljamnan artyq damyp otyrǵany tańǵaldyrǵan sekildi. AQSh pen Japonııa qytaılyq ónimge táýelsiz ekonomıkalyq damý modelin qarastyryp otyrǵanda Qytaı ekonomıkasynyń batystyq sanksııalarǵa qaramastan, eksporttyń ulǵaıýy arqasynda osylaı qarqyndy damyp otyrǵany kimdi bolsa da bul elmen sanaspaýdyń saıası saldary jaıynda oılanýǵa májbúr etetindeı. 

AQSh pen Japonııa birigip, Úndi-Tynyq muhıty aımaǵynda Qytaı úkimeti júrgizip otyrǵan «Bir beldeý, bir jol» strategııalyq baǵdarlamasyna balama tapqysy kelgenimen, ol maqsatqa jetýdiń ońaı emes ekenin ózge emes, eń aldymen osy eki el ózderi jaqsy biledi. Saıası-áleýmettik qurylymdary men ekonomıkalyq damý deńgeıi bir-birinen tym alshaq aımaqta bir maqsat, bir múddeni kózdep, dittegenine jetýdiń qıyn ekeni aıtpaı-aq belgili. Kezinde prezıdent Tramptyń sheshimimen kelissózderden shyǵyp ketken Transtynyqmuhıttyq áriptestik kelisimshartyna (TPP) qaıta qosylýǵa Baıdan ákimshiliginiń asyqpaı otyrǵany  da kóp nárseni ańǵartsa kerek.

Álbette, Sýga men Baıden koronavırýs indetimen kúresý, jahandyq klımattyń ózgerýi, bıyl jazǵa josparlanyp otyrǵan Tokıo Olımpıadasy sııaqty álemdik jáne halyqaralyq ózekti máseleler jaıynda da pikir almasty. Degenmen Sýganyń Vashıngtonǵa jasaǵan alǵashqy resmı saparynyń bas­ty maqsaty – Japonııa men AQSh-tyń odaqtastyq qarym-qatynastaryn odan ári damytýǵa eki eldiń de múddeli ekenin kórsetip, Aq úıge eń birinshi bop shaqyrǵan Baıden ákimshiligi úshin Japonııa basqamen salystyrǵanda mańyzdyraq ekenin kórsetý boldy. Baıden ákimshiligi sol arqyly óziniń syrtqy saıasatynda Azııa men Úndi-Tynyq muhıty aımaǵyn basty baǵyt retinde qarastyryp otyrǵanyn bildirdi.  Sondyqtan qalaı desek te, Azııadaǵy aımaqtyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselesi men osy turǵydan basty faktor bolyp tabylatyn Qytaı máselesi Japonııa úkimeti basshysy saparynyń negizgi maqsaty bolǵany ras. 

Aldymen 9 sáýirge josparlanǵan Sýganyń AQSh-qa sapary amerıkalyq taraptyń ótinishimen bir apta keıinge shegerilgenine baılanysty japon qoǵamynda túrli áńgime aıtylyp, san alýan saıası boljamdar jasalyp, japon jurty biraz ábigerge túsip edi. Japondyq keıbir saıasatkerler: «AQSh úshin Qytaı – eń basty qarsylas el, Amerıkanyń maqsaty sol elge jedel jetetin zymyran qurylǵylaryn bizdiń elde ornalastyrý. Premerimiz sondaıǵa kelisim berip kelmeı me dep qorqamyz», dep úreı tanytty.

Zymyran jaıly, basqa jaıly naqty máseleler jabyq kezdesýlerde aıtylyp jatsa, aıtylyp jatqan da bolar, al osy jolǵy Baıden men Sýga kelissózderi nátıjesinde qabyldanǵan birlesken málimdemeniń eki el arasyndaǵy buǵan deıingi «dástúrli» málimdemelerden ereksheligi, ol – Taıvannyń qaýipsizdigi jaıly ashyq aıtylǵany boldy. Taıvan týraly Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin áli Japonııa men Qytaı arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynastar qaıta ornatylmaǵan jarty ǵasyr bu­rynǵy sonaý 1969 jylǵy birlesken má­limdemede aıtylǵannan keıin alǵash ret osy joly atalyp otyr. Solaı bolýy múmkin ekenin aldyn ala boljaı bilgen Beıjiń Baıden men Sýganyń kelissózderi qarsańynda taraptardy ondaı qadamǵa barmaýǵa shaqyrǵan-tuǵyn. Vashıngton men Tokıonyń bul sheshiminiń saıası saldary qalaı bolar eken, Qytaıǵa qarsy tosqaýyl kúsh bola ma eken nemese kerisinshe Beıjińniń Taıvanǵa qarsy naqty is-áreketter jasaýyna túrtki bolar ma eken – aldaǵy ýaqytta kóre jatarmyz. Biraq basqasy – basqa, bul másele boıynsha Qytaıdyń endi únsiz qalýy múmkin emes ekeni anyq.

AQSh pen Japonııa basshylarynyń alǵashqy resmı kezdesýi men kelissózder nátıjeleri osylaısha eki el arasyndaǵy dostyq jáne odaqtastyq qarym-qa­tynastardyń Baıden ákimshiligi tu­synda turaqty bolatynyn kórsetti. Bıyl kúzde (nemese kúzge deıin) ótetin bılik basyndaǵy Lıberal-de­mo­kra­tııalyq partııa tóraǵasynyń kezekti saılaýyna túsip, premer-mınıstr bop qaıta saılanýdy kózdep otyrǵan Sýga men onyń komandasy úshin bul sapardyń máni zor. Alǵashqy aqparattarǵa súıene otyryp aıtar bolsaq, sapar nátıjesin japon jurty jaman baǵalamaıtyn sııaqty.

Al biz óz tarapymyzdan AQSh pen Japonııanyń odaqtastyq qarym-qa­tynasy rasymen Azııanyń ǵana emes, álemniń turaqtylyǵy turǵysynan mańyzdy faktor ekenin eskere otyryp, aldaǵy ýaqytta da osy baǵyttaǵy basty máseleler týraly oqyrmandarymyzdy habardar etip otyratyn bolamyz.

 

Batyrhan QURMANSEIIT,

shyǵystanýshy, Halyqaralyq qatynastar salasy boıynsha PhD doktory,

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar