Tumandy Albıonnyń 77 turǵynynan taǵy da SARS-CoV-2-niń buǵan deıin bolmaǵan mýtasııalanýynyń eki eselengen jańa túri tirkeldi. Sky News telekanaly osyndaı habar taratyp, onyń bir túriniń alǵash Úndistanda jáne Shotlandııada kezdeskenin aıtty. Sondaı-aq onyń juǵý deńgeıiniń joǵary ekenine alańdaýshylyq bildirdi. Ulybrıtanııa Shyǵys ýnıversıtetiniń professory Pop Hanter jańa shtamnyń brazılııalyq jáne ońtústik afrıkalyq túrlerine qaraǵanda vaksınaǵa degen tózimdiligi joǵary bolýy múmkin degen qaýpin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, shtamnyń eki qaıtara mýtasııaǵa ushyraýynyń ózi erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi.
Iá, jyldan asqaly álemdi qaýyzyna jıyp, bıligin júrgizgen vırýs túrlenýin toqtatar emes. Osyǵan deıin brıtandyq, brazılııalyq, kolýmbııalyq, ońtústik afrıkalyq degen aıdar taǵylyp, taralymy, juqpalylyǵy jóninen SARS-CoV-2-ny jolda qaldyryp, jyldam álem aralap ketken mýtanttyń bizdiń elge de jetkeni málim. «Qyzyl aımaqqa» enip, aýrýdyń boldyrmaı turǵanyn mamandar osy mýtasııalanǵan jańa shtammen baılanystyrady. Al Afrıkadaǵy Efıopııa, Angola jáne Ulybrıtanııa men Brazılııa ýnıversıtetteriniń ǵalymdary Angola áýejaıynda Tanzanııadan kelgen týrısterden alynǵan testterden 34 túrli mýtasııaǵa ushyraǵan SARS-CoV-2-ni anyqtady. Bulaısha óte kóp ózgeriske ushyraý nege alyp kelýi múmkin? Ol jaıynda ǵalymdar túrli pikirler aıtady. Keıbiri ol aǵzanyń qorǵaný júıesin álsiretip, juǵý jóninen buǵan deıingi jyldamdyqty artqa tastaýy múmkin degen qaýip aıtsa, keıbiri evolıýsııalyq turǵyda ol vırýsqa qanshalyqty «paıdaly» bolady, aqyr aıaǵynda eleýli túrde áser etip, ony ózgertýi ǵajap emes degen de pikir bildiredi. Ǵalymdar aqýyzdyń ishki emes, syrtqy qabatynda mýtasııanyń kóbeıýi tabıǵı jolmen jáne vaksınalaýdan soń paıda bolǵan antıdenege iligip, baılanysýyn tómendetedi dep esepteıdi. Zertteýshiler, negizi aqýyzdyń syrtqy qabatyndaǵy túrlenýler alǵashqy ýhandyq vırýstan qanshalyqty ózgerdi, sol aıyrmashylyqqa qaraı aǵzanyń antıdenelik jaýaby qalyptasatyn bolady degen oı aıtady. «Vırýs aǵzada neǵurlym uzaq ýaqyt bolǵan saıyn beıimdelýin ushtaı beredi, al bul mýtasııanyń kóbeıýi degen sóz, oǵan esh tańdanýǵa bolmaıdy», deıdi Reseı irgeli medısına jáne bıologııa ınstıtýtynyń basshysy, professor Albert Rızvanov.
Kózge kórinbes tozańdaı vırýstyń jańa shtamdarynyń paıda bolýynyń sebebi nede degen saýalǵa ǵalym «Jańa túrler, ımmýndyq júıesi álsiregen, COVID-19-dy juqtyryp, onymen uzaq ýaqyt aýyrǵan adamdardyń boıynda túziledi. Osy merzim ishinde vırýsta aǵzaǵa beıimdelgen adaptasııa júrip, jańa qasıetterge ıe bolady», dep vaksına jasaýdyń paıdasyna toqtalady. Vaksınanyń túrlengen shtamǵa belsendiligi tómen degenniń ózinde vaksınalaýdan ótken jan koronavırýs ınfeksııasynyń aýyr túrinen qorǵalatyny anyq. Sondyqtan da vaksınalaýdyń tıimdi kúres quraly ekenin túsingen abzal.
Iá, vırýs keıipi burynǵydaı emes. Qara qurlyqta tirkelgen túr ózgerisi ǵalamat A.VOI.V2 degen ataýdy ıelengen shtamnyń genomdary birdeı, tek tuqym qýalaýshylyqqa jaýap beretin A tizbegi ǵana ózegeriske ushyraǵan kórinedi. Afrıka osylaısha dúrligip jatqanda Gankongta da jańa shtamm tabyldy. Brıtandyq jáne ońtústikafrıkalyq mýtantqa uqsastyǵy bolǵanymen N501Y degen jeke ataýdy ıelengen vırýs jaıynda South China Morning Post habarlap, qalanyń 80 turǵyny 3 aptalyq karantınge shektelgenin jazady. 19 naýryzda Dýbaıdan kelgen gonkogtyqpen kórshilikti buıyrtqan kóp qabatty úıdiń turǵyndary endi kún sanaýmen qatar, aýrý juqpasa eken dep qaýiptenip otyrǵany anyq. Gonkong densaýlyq saqtaý salasynyń jaýapty mamany mundaı sharaǵa ózgelerdi saqtaý maqsatynda ári vırýstyń juǵý jyldamdyǵyna baılanysty baryp otyrǵanyn aıtqan.
Izraılde de vırýstyń syrtqy aqýyzynyń aıtarlyqtaı mýtasııaǵa ushyraǵan túri anyqtaldy. P681H shtamy pasıentter aǵzasynan syrtqa shyqqan bıologııalyq qaldyqtardy taldamadan ótkizý barysynda anyqtalǵan kórinedi. Sondyqtan ǵalymdar káriz júıesinen aqqan suıyqtyqtarǵa da saraptaý júrgizip, vırýs RNK-larynyń úzindilerin tabady. Eldiń túrli qalalarynda paıdalanylǵan sýǵa júrgizgen zertteýler onyń barlyǵynda ortaqtyq bar ekenin anyqtap, oǵan P681H degen ataý bergen eken.
Adamzat balasynyń nazaryn ózine aýdaryp, álem ǵalymdarynyń barlyǵyn túrli oıǵa shomdyryp, tynbaı izdenisterge bastaǵan COVID-19-dyń túrlenýi munymen toqtamaıtyn syńaıly.
