Aımaqtar • 21 Sáýir, 2021

Taldyqudyq neden taryqty?

593 ret kórsetildi

Ataýynyń ózi sóılep turady ǵoı qazaq jeriniń. Taldyapan, Saryqudyq, Kútir, Ashysaı, Qarasý, Aqkól...

Já, ol bólek áńgime.

Bizdiń qolymyzǵa qalam aldyryp otyrǵan – Batys Qazaqstan oblysy, Qaztalov aýdanyndaǵy Tal­dyqudyq aýyldyq okrýginiń jáıi.

Taldyqudyq dese, taldy qu­dyq – túgin tartsań, maıy shy­ǵatyn osy bir shyraıly múıisti mekendegen halyqtyń kóńili kópten kúpti.

719 turǵyny bar, jer kólemi – 166 584,2 ga, onyń jaıylym jeri – 25 674,7 ga, egistik jeri – 65 440 ga. Kezinde kúrkiregen áldi sovhozdyń biri bolǵan osynaý kúre tamyrdaı aýyldy álsiretýge kim qushtar boldy degen suraq kópten beri kókeıde júr.

Bul irgeli meken de «bolashaǵy joq» aýyldardyń tizimine iligip ketken sonaý bir jyly. Osy «bolashaǵy joq aýyl» degendi oıl­ap tapqan adamdy ustap alyp, jaýapqa tartar ma edi? Prob­lemalardy sheshýdiń eń ońaı jolyn tapqan túrleri (qy­sylǵanda quıryǵyn kesip tas­tap qashatyn ana bir jándik sııaqty...). Joǵarydaǵy, aýyldyń ıisi murnyna da baryp kórmegen, asfaltta ósken bireýler osylaı «jańalyq» ashady da, ony tómendegiler qoldaı ketedi. Sal­darynan, qazynadan qarjy bó­linbeı, aýyl memlekettiń ese­binen aǵytylyp qalady da bir­tindep sola beredi.

Osy kepti kıip otyrǵan aýyl kóp. Sonyń biri – Taldyqudyq.

Eldigi myqty, eńsesi bıik aýyl 1932 jyldan beri óz deńgeıin ustap, myzǵymaı kele jatqan dáti myqty aýyl bul. Sharýa jáıi jaman emes. 42 qojalyq bar. Mal sany: iri qara – 4 176 bas, qoı-eshki – 6 060, jylqy – 512 bas.

Aýyrtpalyq malǵa tústi degen bıylǵy qystan da shyǵyp, aýzy kókke ilinse kóterilip ketedi ǵoı dep shúkirshilik qylyp otyra­dy kún­dikke. «Bas aman bolsyn!» deıtin, uranǵa bergisiz ju­ba­nysh­ty sózi bar qazaqtyń, bular da sol sózdi aýyzǵa jıi alady. Barǵa qanaǵat, joqqa sabyr.

Sol nıetine qaraı, úzdiksiz aýysyp-túıisip jatatyn ákim-qa­ranyń ishinde Allaǵa qaraǵandary Taldyqudyqtyń qadirin bilip, úzip-julyp kómektesip ketip jat­ty.

Qazir de sol. Qudaıǵa shúkir, gaz qubyry tartyldy. Bıyl tur­ǵyndar kógildir otynmen, «Aq­bulaq» baǵdarlamasy arqyly taza aýyz sýmen qamtylǵaly otyr.

Al endi kóńildi kúpti qylyp turǵan ne másele sonda? Ol – mektep! Eń jandy jer. Aýyldy oba jasaǵyń kelse, mektebin qurt. Bit­ti! Qalǵany óz-ózinen bytyrap ketedi.

Aýyldyń ortasyndaǵy bir kez­de óńirge maqtanysh bolǵan 468 oryndyq tıptik jobadaǵy mektep búginde kúrdeli jóndeýge muqtaj. Búge-shigelep sýretteýdiń keregi bolmas, sýretin salarmyz, ınternet zamany ǵoı, beıne-baıan da jasaı salýǵa bolady, jany ashyp, suraǵan depýtattar bolyp jatsa...

Osy jerge kelgende Taldy­qudyq shyndap taryǵýly. Mek­tepti kúrdeli jóndeýden ótkizýge 359 mln qarjy kerek eken. Jo­balyq smetalyq qujaty daıyn. Biraq aqsha joq. Bar bolsa da joq. Sebebi Taldyqudyqta «bolashaq joq».

Bul elden shyqqan Eńbek Er­leri, sport chempıondary, aqyn­dar, san-salada tyndyryp eń­bek etip júrgen joǵary bilimdi aza­mattar – bári de «joq».

Osy másele is basynda júr­genderdiń aldyna qabyrǵasynan qoıylǵaly, ekinshi usynystyń sheti qyltıdy: respýblıkalyq joba boıynsha salynatyn jańa mektepter jobasyna iliktirip ji­berse, eskini kúrdeli jóndeýden ótkizgennen, jańasyn salý ana­ǵurlym arzanǵa túsedi eken-mys.

Aýyl buǵan qýanbaıdy biraq. Sebebi óz mektebi eski de bolsa qaýqarly, úlken, tıptik jobamen salynǵan. Balabaqshasy da sonyń ishinde.

Al jańa mekteptiń jobasy, estýimizshe, shaǵyn ǵana. Demek, kúni erteń balabaqsha problemasy taǵy aldymyzdan shyǵady degen sóz.

Aýyldyń tabany berik, bul jerden údere kóshý oıda joq. Bala týý baǵyty da jaman emes. Aýylda kóp balaly otbasy sany – 25, jas otbasylar sany – 40.

Bala ósimi jyl saıyn artýda. 2018 jyly – 17, 2019 jyly – 9, 2020 jyly 15 sábı dúnıege keldi.

Sonda, Taldyqudyq neden sorly bolady? Bolashaǵy nege «joq»?

«Aýyldardyń, eldi me­ken­­­derdiń arasy qashyq or­nalasqan, sondyqtan olarǵa kom­mýnıkasııa tartý, jol salý, ınternet, sý t.b. júrgizý tıim­siz, ózin-ózi aq­ta­maı­dy» degen jeleýdi jıi aıta bas­tapty bı­liktegi jastardyń baz bir ókil­deri.

Sondaǵy oılary qalaı, alys aýyldardy tunshyqtyryp, qol­dan mıgrasııa jasap qalaǵa ıirip qoımaq pa bárin? Malsyz kúni bar ma bul qazaqtyń? О́n­diris or­ny da joq jappaı jumys qo­lyn surap turǵan, jumys­syzdar men baspanasyzdar sanyn kóz-kóre qoldan kóbeıtý bolyp shyqpaı ma bul?

Qastyqpen demeı-aq qoıaıyn, jastyqpen aıtatyn bolar muny.

Qysqasy, Taldyqudyqtyń za­ry – jalǵyzdyń zary emes. Osyndaı-osyndaı muńlyq aýyldar kóp, sanap qalsaq.

«Kisisi az», «jeri shalǵaı», «spýt­nıkten tys», «shekaralyq aı­maqqa kirmeıdi» t.b. syltaý­men qaladaǵy balaǵa et, maı, qaı­maq-qurtpen qarasyp otyrǵan aýyl-aımaqty qazynadan qaǵajý qal­dyrý kóbeıip tur.

Nege?

Tamyrynan aıyrylǵan qý qań­baqsha domalap ketpeımiz be aýyldardan aıyrylsaq?

Ár aýyldyń óz orny bar – jeri keń, halqy az memleketimizde.

Sonyń ishinde Taldyqudyqtyń da.

Taryqpasynshy aýyldar. Ta­ryqtyrmańdarshy, mektepten qı­nalyp, talyqsyp otyrǵan Taldy­qudyqty!

Saqtalyp qalsyn.

 

Darıǵa MUShTANOVA,

Qaztalov aýdanynyń Qurmetti azamaty,

«Eren eńbegi úshin» medaliniń ıegeri

 

Batys Qazaqstan oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Araq satylmaıtyn aýdan

Aımaqtar • Keshe

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar