Nesıesi – arzan, táýekeli – qymbat

Bul ras pa?

Otandyq BAQ-ta osyndaı aqparat taraǵan edi. Qazaq­standa bazalyq paıyzdyq mól­sherleme – jyldyq 9,0 paıyz bolsa, Reseıde bul kórsetkish 4,50 paıyzǵa teń (Reseı Or­talyq banki 2021 jyly 19 naý­ryz­da stavkany 4,25-ten 4,50-ge kóterdi). Sondaı-aq Reseı bankterinde qarjylyq emes uıymdar úshin ortasha paıyzdyq stavka 8,9 paıyz, al bizde 11,8 paıyz deńgeıinde. Paıyzdyq stavka arasyndaǵy alshaqtyq qazaqstandyqtardyń reseılik nesıe ónimderine degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrýy yqtımal. Bul rasymen tıim­di me? Qazaqstan kom­pa­nııa­larynyń Reseıden nesıe alýy qanshalyqty paıdaly ári qısyndy? Osy oraıda Qazaqstan naryǵynda jumys isteıtin reseılik bank basshylarymen, táýelsiz sarapshylarmen pikirlestik. Sondaı-aq Reseı Ortalyq bankiniń de Egemen Qazaqstan gaze­tine bergen resmı pikirin jarııa­lamaqpyz.

Ulttyq bank tóraǵasynyń keńesshisi Oljas Tóleýov bul pikirmen kelispeıdi.

– Bir qaraǵanda Reseıdiń nesıe resýrsy arzan kórinýi múmkin. Shyn máninde olaı emes. Reseılik kommersııalyq bank­terdegi ortasha mólsher­leme 2020 jyly 8,9 paıyz bol­dy. Atalǵan kórsetkish biz­diń elde 11,8 paıyzǵa teń. Iаǵnı aıyrmashylyq joǵary emes. Eger valıýta táýekeli, tranz­aksııalyq  shyǵyn faktor­laryn jáne Reseı qarjy ıns­tı­týttary tarapynan qazaq­standyq rezıdentterge qoıy­latyn asa qatań talaptardy es­kerer bolsaq, onda álgi azda­ǵan aıyrmashylyqtyń ózi nólge aınalyp shyǵa keledi, – deıdi O.Tóleýov. 

Onyń aıtýynsha, banktik emes zańdy tulǵalardyń shet­elde alǵan zaımdary men ne­sıeleri 1,4 mlrd dollardan asqan. Demek qazaqstandyq rezıdentter byltyr jańa qaryz almaq bylaı tursyn, burynǵy alǵan qaryzdaryn jabýmen áýrege túsken.

Bankter ne deıdi?

«VTB Bank» (Qazaqstan) basqarma tóraǵasy Dmıtrıı Zabellonyń aıtýynsha, bul jerde teńgeniń rýbl­ge qatysty kýrsyn, áleýetti qaryz alý­shy­lardyń valıýtalyq tabysyn jáne valıýta táýekelin eskerý kerek. 

– Atalǵan máselege te­reń mán berer bolsaq, bıznes úshin nesıeleýdiń soń­­ǵy stav­ka­laryndaǵy túpkilikti aıyr­­­mashylyqtyń shamaly ekenin baı­­­qaýǵa bolady.  О́z kezeginde, «VTB Bank» rezıdenti jáne bıznes sýbektisi re­tinde óz qyzmetin Qazaqstan Respýb­lı­­ka­­synyń zańdaryna, onyń ishinde na­­ryq baǵasynan tómen sharttarmen ne­­sıeleý boıynsha kelisim jasaýdy ta­lap etetin transferttik baǵa bel­gi­leý týraly zańǵa sáıkes júrgizedi. Osy­­ǵan baılanysty, VTB shetel valıý­ta­­syn­daǵy nesıe úshin de nesıe mól­sher­le­mesin naryqtyq ortasha deńgeı­den tó­men usyna almaıdy, – dedi D.Zabello.

Osy tarapta «Sberbanktiń» de resmı kózqarasyn bilgimiz keldi: 

– «Sberbank» Qazaqstanda tirkel­gen zańdy tulǵa retinde Qazaqstan zań­namasymen jumys isteıdi jáne ony Ult­tyq bank pen Qarjy naryǵyn ret­teý jáne damytý agenttigi tikeleı ba­qy­laıdy. Qazaqstanda nesıe­leýge beriletin negizgi valıýta teńge bolǵandyqtan, Reseı Ortalyq bankiniń bazalyq mól­sher­lemesi teńgemen nesıeleý mólsherlemesine esh áser etpeıdi. «Sberbank» jergilikti bank bolǵandyqtan, bizdiń teńge jáne rýbl boıynsha nesıeleý stav­kamyz ekinshi deńgeıli bankter usy­natyn nesıeleý mólsherlemesi deń­geıinde, – delingen bank jaýabynda.

Sarapshylar pikiri

Qarjyger Rasýl Rysmam­betov aldymen reseılik bank­ter­diń qaı salada nesıe berip jatqanyn bilý qajet deıdi.

– Reseılik bankterden arzan nesıe alý ta­bystylyqqa kepil bola almaıdy. Se­be­bi rýbldegi tabystylyq bazalyq stav­kaǵa sáıkes keledi. Iаǵnı rýbldik ta­bys ta tómen bolmaq. Árıne, bizdiń kom­­pa­nııalardyń ishki naryqtan aqsha taba almaı, belsendi túrde sheteldik bankt­erge ketip jatýy ábden múmkin. So­nymen qatar Qazaqstannyń ózinde de qazaq­standyq klıent­terge usynyspen kele­tin reseı­lik bankterdiń keńseleri men me­ned­jerleri de az emes, – deıdi qarjyger.

Onyń aıtýynsha, másele tipti baza­lyq stavkada da emes. Reseı birqatar pozısııa bo­ıynsha jańa naryqqa kirý úshin paıyzdyq stavkany azaıtyp, óz ónimderin belsendi usynýǵa múd­deli. «О́ıtkeni Reseıde de týra biz­degi­deı banktik daǵdarys júrip jatyr. Bankırlerdi tutqyndap jatyr. Bank­terdi lısenzııasynan aıyryp, olarǵa degen talapty kúsheıtýde», deıdi.

Bizge jaýap bergen «Sberbank» ókili naqty bir nesıe stavkasyn aıtý qıyn deıdi.

– Nesıeleý stavkasy kóp­te­gen fa­k­tor­ǵa táýeldi – qarjy­lan­dyrý val­ıý­­­ta­­sy, qarjy­lan­dyrý merzimi, qam­tama­syz etý qury­lymy jáne onyń joq­tyǵy. Qan­daı da bir naqty stavkany aıtý qıyn. Jalpy alǵanda, Qazaqstandaǵy mól­­sher­­leme shamamen bir dálizde, – deıdi.

«VTB Bank» basqarma tór­aǵasy D.Zabello nesıeleý mól­sher­lemesi nesıe óniminiń túri­ne baılanysty ekenin aıtady.

– Bizdiń bank jeke jáne zańdy tul­ǵa­lar úshin nesıe mólsherlemesin anyq­taýda jeke tásil qoldanady. Bankte nesıe­lik táýekel reıtınginiń biregeı júıesi bar. Sonyń arqasynda bank tipti jeke tulǵalarǵa da nesıe boıynsha jeke mólsherleme usyný múmkindigine ıe. Bank klıentteri jeke tulǵalar úshin kepilsiz nesıeni jyldyq 15 paıyz mól­sherinde (JTSM 16 paıyzdan) ala alady. Shaǵyn jáne orta bıznes ókil­deri ShOB-ty damytý týraly memle­ket­tik baǵdarlama aıasynda 6,0 pa­ıyzdan (JTSM 6,1 pa­ıyzdan) bıznes-zaım alady. Eger nesıe banktiń jeke qarjy­sy­nan beril­se, onda 15,5 paıyz mól­­sher­­le­memen (JTSM 15,6 pa­ıyz­dan) alady, – dedi D.Zabello.

EXANTE halyqaralyq ın­ves­tı­sııalyq kompanııasynyń sarapshysy Andreı Chebotarıov shetelden qaryz alý kezinde valıýta táýekeli týyndaıtynyn aıtady. Sarapshy muny 2008 jyldardaǵy valıýtalyq ıpoteka (ıpotekany shetel valıýtasymen rásimdeý) daǵdarysymen salys­tyrady.

– 2007-2008 jyldary adamdar jappaı valıýtalyq ıpoteka ala bas­tady. Biraq jalaqy­ny teńgemen alady. Ol kezde kýrs dollary turaqty boldy. Al valıýtalyq ıpotekanyń paıyzdyq stavkasy tómen edi. Sóıtip, adamdar valıýta táýe­keline tap boldy. О́ıtkeni teńge quldyrady, al adamdar teńge­men jalaqy alýdy jalǵastyra berdi, nátıjesinde óz tólemderi bo­ıynsha asa joǵary tólemder­ge tap boldy. Bizdiń kompanııa Reseıden nesıe alyp, biraq ta­ýaryn Reseı naryǵyna eksporttaıtyn bolsa, sóıtip tabysty rýblmen alsa, onda dál bulaı valıýta táýekeline uryna qoı­maıdy. Eger kompanııa Reseıdegi tómen stavkaǵa qyzyǵyp nesıe alsa, biraq Qazaqstanda saýda jasap, tabysyn teń­gemen alsa, onda valıýta táýekeline tap bolady. Mysaly, byltyr shilde, ta­myz aılarynda teńgege qatysty rýbl kýr­sy 5,5-ten 6,2-ge deıin kóterildi. Mun­daı kezde rýblmen alǵan nesıeni qaı­tarý qıyndap ketedi, – deıdi sarapshy.

Qazir Qazaqstanda «Sberbank», «VTB Bank» jáne «Alfa Bank» sekildi reseılik enshiles bankter belsendi jumys isteýde. «VTB Bank» bas­­qarma tóraǵasy sońǵy bes jyl­­da banktegi nesıeleý kólemi 2 ese (82 paıyz) ósti, sońǵy eki jy­l­da depozıt portfeli 2 ese artty. Bul kórsetkishter banktiń otan­dyq  naryqta suranysqa ıe ekenin ańǵartady deıdi.

Qazaqstanǵa kelgen kapıtal aǵyny qansha?

Taqyrypty asha túsý úshin ma­qa­la­nyń geografııalyq aýqy­myn da ke­ńeıtýge týra keldi. Reseılik ekonomıs­ter Mstıslav Afanasev pen Natalıa Shashtyń «Rossııskıe ınves­tısıı v stranah Evropy: teký­shee sostoıanıe ı perspektıvy» atty maqalasynda 2018 jyl­dyń qorytyndysy boıynsha ne­sıe uıymdarynyń tabysy 20 mlrd dollardan asyp ketkeni aıtylady.

«2019 jyldyń qańtar aıyn­daǵy derek boıynsha 359 reseı­lik banktiń jalpy tabysy 286 mlrd rýbldi qu­rady. Kóptegen banktik uıymnyń kiris­­teriniń ósý qarqyny kapıtal men ak­tıvterdiń ósý dınamıkasynan ozyp ketti, bul tutas­taı alǵanda reseılik bank sektorynyń kiristilik kórsetkishteriniń aıtarlyqtaı ósýin bildiredi. Nesıe sıkli reseılik bank bıznesiniń damýynda basty faktor boldy. Al qarjy aǵynyn qalyp­tastyrýdaǵy basty qozǵaýshy kúsh – nesıeleý. Onyń úlesine eldiń bank júıesindegi jıyntyq aktıvterdiń 69 paıyzy tıesili» delingen maqalada.

Reseı bankteriniń shet memleketterge belsendi túrde qarjy taratýynan federasııanyń qar­jy sektorynyń ósip-órken­deýine jol ashyp otyr­ǵanyn baıqaımyz. Kórshi el Qazaqstan úshin de bel­sendi qarjy kózine aınala bas­taǵandaı. Reseı Ortalyq bankiniń jaýaby da bul oıymyzdy rastaı túsedi. 

«2020 jyldyń qańtar-qazan aılary aralyǵynda Qazaqstan Respýblıkasy úshin Reseı Federasııasynyń bank sektorynda sheteldik aktıvterdiń kóbeı­geni baıqalady. Reseı Federasııa­synyń qoldanystaǵy normasy reseı­lik bankterdiń Qazaqstan Respýblıka­synyń rezıdentterine nesıe berýin uıymdastyrýǵa múmkindik bere­di. Sonymen qatar mundaı ne­sıeleý týraly sheshim qa­byl­daý nesıelik uıymnyń opera­­sııalyq qyzmetine jatady. Reseı Federasııasynyń №86-FZ RF Ortalyq banki týraly federaldyq zańynyń 56-babyna sáıkes «Rossııa Banki» fe­de­raldyq zańdarmen qarastyrylǵan jaǵ­daılardy esepke almaǵanda, nesıe uıym­dary­nyń operasııalyq qyzme­tine aralaspaıdy» delingen jaýapta.

Budan keıin Reseıdiń bank sekto­ryn­daǵy mindettemeler men sheteldik aktıv­terdiń geo­grafııalyq bólinisi týraly sta­tıstıkaǵa zer saldyq. Qazaq­­stanǵa berilgen qysqa merzim­di aktıvter kólemi 190 mln dol­lardy qurasa, uzaq merzim­di aktıvteri 4 mlrd 396 mln dol­larǵa teń. Bul rette Qazaq­stannyń qysqa merzimdi sheteldik mindettemesi 706 mln dollar bolsa, uzaq merzimdi mindet­temesi 451 mln dollar kóleminde. Qazaqstanǵa Reseı­­­den kelgen uzaq merzimdi aktıv­­ter kólemi EO-daǵy Ger­manııa, Belgııa, Da­nııa, Grekııa el­derinen de joǵary, al TMD el­deriniń ishinde ekinshi kórsetkishke ıe (Armenııada 7 mlrd 281 mln dollar).