Táýelsizdik jáne ulttyq mádenıet

Táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen bas­tap memleketimizdiń tarıhty túgen­deý maq­satynda «Mádenı mura» baǵ­dar­la­masyn júzege asyrǵany málim. Odan keıin ulttyń jańa tarı­hı dú­nıe­ta­nymdyq kózqarasyn qalyp­tas­tyrýdy maqsat etken «Halyq tarıh tolqynynda» baǵdarlamasyn qabyldap, tarıhı eskertkishter men mádenı murany saqtaýdyń jáne tıimdi paıdalanýdyń naqty tetikterin jasaqtaǵany da bel­gili. Sońǵy kezde qoǵamdyq sananyń, kóz­qarastyń jańarýyna yqpal etken Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy N.Á.Na­zar­baevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rý­hanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq ma­qa­lasy ulttyq manıfest retinde jańa kezeńge saı bolmysymyzdy, damýdyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndap berdi.

Jahan jurtshylyǵyn ábigerge salyp, daǵdarysqa ákelip soqtyrǵan ko­ro­navırýs indeti mádenıet pen óner, sport pen týrızm salalaryna óz áse­rin tıgizbeı qoıǵan joq. Degenmen qıyn jaǵdaıdyń ózinde memleketimiz hal­qy­myzdyń janynan tabylyp, ıgi is­ter­ge muryndyq boldy. 

Dálirek aıtqanda, Memleket basshy­sy­nyń tapsyrmasymen 2020 jyldyń 1 qańtarynan bastap respýblıkalyq mádenıet jáne arhıv uıymdary qyz­met­kerleriniń jalaqysy 50%-ǵa, al óńir­lik uıymdar qyzmetkerleriniń laýa­zym­dyq aılyq aqylarynan 35% kóle­minde kóterildi. Mádenıet jáne sport salasyndaǵy mamandandyrylǵan mektep pen kolledj qyzmetkerleriniń jalaqysy ósti. Dene shynyqtyrý mu­ǵa­limderine mek­tep­terde sabaqtan tys sporttyq sabaq­tar­dy júrgizgeni úshin bazalyq jalaqy­dan 100% mólsherinde qosymsha aqy engizildi.

Ádebıet pen óner qaıratkerlerin, daryndy jastarǵa memlekettik qoldaý­dy kúsheıtý maqsatynda Qazaqstan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń má­denıet salasyndaǵy jyl saıyn­ǵy stı­pendııasynyń kólemi úsh esege art­ty. Byltyr 75 mádenıet jáne óner qaı­rat­keri memlekettik stıpendııa laý­reaty atandy. Osylaısha, memleket pan­­demııa jaǵdaıynda da mádenıet pen ónerge qoldaý kórsetti.

Memleket basshysy Q.K.Toqaev «Táýel­­siz­dik bárinen qymbat» atty maqa­­l­asynda aıtqandaı, qazirgi pandemııa sal­darynan týyndaǵan daǵdarys jańa synaq­tarǵa ákelip soqtyrdy. Álemdik jaǵym­syz ıdeologııalyq vırýstar da jaıy­lyp keledi. Osyndaı kezde el jat jurttyń yqpalyna ilesip ketýi múmkin. Osy sebepten tamyrymyzdy berik saq­taýymyz qajet.

Osy oraıda jańa kezeńdegi qıyndyq­tardy jeńip, ýaqytpen ilesip kelgen kúrmeýi kúrdeli máselelerdi túbegeıli sheshý úshin mınıstrliktiń daıyndaǵan 4 zańyna ótken jyly Prezıdent qol qoıdy. Qabyldanǵan zańdardyń ishinde lotereıa jáne lotereıa qyzmeti, oıyn bız­nesi, mádenıet, dene shynyqtyrý jáne sport máseleleri boıynsha óz­gerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zańdar qabyldandy. Qazirgi kezde 3 zańnyń jobasy daıyndalýda.

Ulttyq mádenıetimizdi damytý maq­satynda pandemııa jaǵdaıynda da tyń­ǵylyqty jumys júrgizilýde. Atap aıt­qanda, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlama­sy aıasynda óńirlerdiń tarıhı-mádenı ny­sandarynyń ınfraqurylymy kú­sheıtildi. Dál qazir «Qazaqstannyń kıeli jerleri geografııasy» jobasy aıasynda elimizdiń kıeli jerleriniń biryńǵaı beldeýin qurý jumystary júrgizilip otyr. Tarıhı oryndardy tolyq júıeleý boıynsha jalpy ulttyq mańyzy bar 256 nysan jáne jergilikti mańyzy bar 575 nysan qalyptastyryldy. Kıeli nysandardyń kórinisi vırtýaldy karta platformasy – qazmaps.kz saıtynda 500-den astam nysan sıfrlandyryldy.

Túrki áleminiń rýhanı astanasy – Túr­ki­stannyń tarıhı ortalyǵyn qaıta jańǵyrtý boıynsha qurylys jumys­tarynyń basym kópshiligi aıaqtalsa, keıbir nysandardyń qurylysy áli jal­ǵasýda. Byltyr Elbasymyz Túrkistan qalasyna issapary barysyn­da jańa Hazret Sultan Airport (HSA) ha­lyq­aralyq áýejaıynyń ashylýyna qaty­syp, «Kerýen-saraı» kesheni, «Uly dala eli» ortalyǵy syndy ny­san­dardyń qu­ry­lys jumystarymen tanysty. Bıyl jergilikti jáne sheteldik týrıster kıeli shahardyń birqatar nysanyn kórip, tamashalady. Pandemııa týrızmge keri áserin tıgizgen bolsa da, qyzyǵýshy­lyq kún ótken saıyn artýda. Sondaı-aq kıeli óńirdegi ortaǵasyrlyq «Saýran», «Iаssy», «Saraıshyq» jáne «Balasaǵun» qala­shyqtary da qalpyna keltirilýde.

Barlyq respýblıkalyq jetekshi mý­zeı-qoryqtardyń janynan vızıt-or­talyqtar salynyp jatyr.

Osy tusta aıta ketetin jaıt, mádenı ny­sandardyń salynýynyń arqasynda jumys oryndary da qurylady. Máse­len, byltyr mádenıet salasynda «Jumyspen qamtýdyń jol karta­sy» sheńberinde óńirlerde 23,32 mlrd teńge somasyna 288-ge jýyq ınfra­qu­rylymdyq joba júzege asyryldy. Iаǵnı 6035 jumys orny ashyldy.

Kıno salasy boıynsha, 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan «Qazaqfılm» kınostýdııasyn jańǵyrtý jónindegi Jol kar­tasynyń jobasy daıyndaldy. Joba­nyń kınostýdııany óz-ózin tolyq aqtaý­ǵa múm­­kindik beretinine, kıno óndiris­tiń ju­­mysyn retteıtindigine kúmán joq.

Byltyr Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasy shyǵarǵan 25 fılm 55 Halyqaralyq kınofestıvalge qatysyp, 28 syılyqqa ıe boldy. 

Sol sııaqty teatr salasynda Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııa­lyq opera jáne balet teatry men «Astana Opera» opera jáne balet teatry TMD elderiniń úzdik opera jáne balet teatrlarynyń reıtıngisinde úzdik bestiktiń qataryna endi. Bul shyn mánisinde teatrdyń damýyna serpilis bergen jetistik boldy. О́z kezeginde «Astana Balet» teatry elimizde alǵash ret spektaklderdi 360 gradýsta kórýdiń ınnovasııalyq múmkindigi bar ab-media teatr strımıngtik qyzmetin iske qosty.

Úkimettiń qaýlysymen respýblıka­myz­daǵy eki oblystyq drama teatry «Aka­demııalyq» mártebesine ıe boldy. Sondaı-aq Prezıdenttiń Jarlyǵymen má­denıet salasyndaǵy qyzmetiniń aıryq­sha mem­lekettik jáne qoǵamdyq máni bar 5 mádenıet mekemesine resmı túrde «Ult­tyq» mərtebesi berildi. Elor­­da tórinde Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Qazaq drama teatrynyń jańa ǵımaraty boı kóterdi.

Mýzeı isi salasyn damytý maq­satyn­da «Mýzeıler men tarıhı-mádenı mura obektilerine kelýshilerdi tartý jó­nin­degi úılestirý-ádistemelik or­taly­ǵy» óz ju­mysyn bastady. Sol sııaq­ty ki­tap­­hana isi boıynsha «Tý­ǵan jerge taǵ­­zym» Memlekettik kitap­hana­lardyń úı­­les­­tirý-ádistemelik ortalyǵy» qu­ryl­­dy. Kitaphanalarda qujattardy san­­dyq for­matqa kóshirý jumystary jalǵasý­da. Bú­gingi tańda elimizde ulttyq elekt­ron­dy ki­taphanasy jumys isteıdi, onda 60 myń­nan astam elektrondy qujat kóshir­me­­leri bar. Olar ınternet arqyly búkil álem oqyr­mandaryna qosylýǵa múmkindik beredi.

2020 jyly elimiz uly aqyn Abaı Qunan­baıulynyń 175 jyldyq mereıto­ıyn atap ótti. 10 tamyz – «Abaı kúni» bo­­­lyp jarııalandy. Árıne, ǵulamaǵa ar­nal­­ǵan is-sharalar bir jylmen ǵana shek­telmeıdi. Dástúrli túrde jalǵasa bere­di. Kemeń­gerdiń eńbekteri álemniń 8 tili­ne aýda­­rylyp, shetelde Qazaqstannyń elshi­­likteri janynan 8 «Abaı ortalyǵy» ashyldy.

Byltyr 15 qazan kúni Memleket bas­shysynyń qatysýymen Abaıdyń «Jı­debaı-Bórli» qoryq-mýzeıiniń bas ǵımaratynyń aýmaǵynda «Uly aqyn Abaı uldarymen» eskertkishiniń jáne Abaı mýzeıiniń jańa ekspozısııasynyń ashylý saltanaty ótti. Uly oıshyldyń esimin máńgi este qaldyrý maqsatynda elimizde Abaıdyń 9 monýmentaldy eskertkishi men bıýsteri ornatyldy. 31 eldi meken-aýyl, aýyldyq okrýgter, 1300 kóshe, 100 bilim berý mekemeleri Abaı esimimen ataldy. Barlyq óńirde uly aqynymyzǵa arnalǵan 19 myńǵa jýyq is-shara ótti.

Ulylarymyzdy ulyqtaý, olardan qal­ǵan máńgi murany bolashaq ur­paq­qa jetkizý – ulttyq rýhanııatty damytýdaǵy jumystarymyzdyń bas­ty baǵyttarynyń biri. Bıyl jyr aly­by Jambyldyń 175 jyldyǵy aıasyn­da «Jambyl jylynyń» shymyldyǵy ashyldy. Ult kósemi Álıhan Bókeı­hannyń 155 jyldyǵy respýblıka kóle­minde atalýda.

Árıne, qasterli Táýelsizdigimizdiń 30 jyl­dyǵyna arnap iri-iri sharalar­dy uıymdastyryp otyrmyz. Shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde ulttyq mádenıetimizdiń mártebesi kóterildi. Kóne Taraz, kıeli Túrkistan syndy sha­har­lary­myz jandanyp, tarıhı eskert­kish­teri­miz túgendeldi. Tarıhı muramyz saq­ta­lyp, qorymyz baıy­dy. Ulttyq óneri­miz álemdik deń­geı­de pash etile bas­tady. Talantty tulǵa­lary­myzdyń sany kóbeı­di. Sondyqtan táýelsizdik jyldarynda qol jetkizgen jetistikterimiz tolaıym.

О́tken jyly Altyn Ordanyń 750 jyl­dyǵy aıasynda bir­qatar is-shara jos­pary júzege asty. Joshy jáne Alasha han kesenelerinde ǵylymı-qalpy­na keltirý jumystary aıaqtaldy, onda tarıhı-mádenı keshen quryldy. Son­daı-aq uly oıshyl Ábý Nasyr Ál-Fara­bıdiń 1150 jyl­dy­ǵyn merekeleý aıasynda Otyrar qala­shyǵynda qurylys jáne qalpyna keltirý jumystary óz máresine jetti.

Tarıhı murany túgendeý boıynsha eń mańyzdy salalardyń biri – arhıv isi. «Arhıv-2025» jobasyn iske asyrý boıynsha keshendi is-sharalarmen qatar, «E-ARHIV» aqparattyq júıesi ázir­lendi. Byltyr bul júıege 88 memlekettik arhıv, 295 ortalyq jáne 360 jergilikti atqarýshy organ qosyldy. Arhıv isi sala­synyń qyzmetkerlerin qoldaý maq­satynda 22 jeltoqsan – «Arhıvıster kúni» bolyp jarııalandy.

Jalpy, karantın kezeńinde mınıstr­lik 60 mln astam qaralym jınaǵan kóptegen onlaın-jobany iske qosty. Konserttik jáne teatr uıymdarynyń, mýzeılerdiń, kitaphanalardyń jáne basqa da mádenı-demalys ujymynyń qorlaryn sıfrlandyrý boıynsha jos­parly túrde júrgizilgen jumystary onlaın rejiminde kórsetildi. 160-qa jýyq respýblıkalyq uıymnyń kon­sertteri men qoıylymdary kórer­menge qoljetimdi boldy. Sondaı-aq «Qazaq­fılm» kınostýdııasy 223 ulttyq kınony ınternetke júktedi. Jetekshi mý­zeı­lerdiń, teatrlardyń, kitaphanalar men konsertterdiń qoıylymdary men eks­pozısııalary ınternet arqyly tikeleı efır­de kórsetildi. Estý qabileti nashar adam­darǵa arnalǵan beıne-ekskýrsııalar, tanymal murajaılar men týrıstik ba­ǵyttar boıynsha arnaıy 3D-týrlary te­gin uıymdastyryldy. «Karantındegi jul­dyz» jobasy aıasynda elimizdiń estra­da juldyzdary da belsendilik tanyt­ty. YouTube arnasynda 20 mıllıon qara­lym­dy quraǵan 42 onlaın konsert ótti.

Shamamen 70 memleket qatysatyn Eýropalyq habar agenttigi ánshi Maıra Muhamedqyzynyń álem dáriger­­leri­ne arnalǵan «Búkilálemdik duǵa» týyndysyn oryndaǵan beıne klıpke joǵary baǵa berdi. Sondaı-aq ánshi Dımash Qudaıbergen álemdegi koronavırýspen kúresetin dárigerlerge qoldaý kórsetý maqsatynda We Are One jańa kompozısııasyn oryndap, ulttyq mýzykamyzdy nasıhattady.

Mádenıet pen óner salasymen qosa, sport jáne týrızm salalaryn damytý mınıstrliktiń negizgi baǵyttarynyń biri. Jyl saıyn sportpen júıeli túrde aınalysatyn adamdardyń sany turaqty túrde ósip keledi. Búgingi tańda bul kór­set­kish 5,9 mln adamǵa nemese 31,6% jetti.

Deni saý urpaq qalyptastyrý maq­satynda balalar men jasóspirimderge sport­pen aınalysý úshin jaǵdaı barynsha jasalǵan. 2020 jyly 4 jańa balalar-jasóspirimder sport mektebi ashyldy. Elimizde múmkindigi shekteýli jandar úshin 15 sport klýby jumys isteıdi. Elor­dada Paralımpıadalyq jattyǵý or­ta­lyǵy qyzmet kórsetedi, onda 500-ge jýyq adamǵa sportpen aınalysýǵa jaǵdaı jasalǵan.

Sport túrleri boıynsha ulttyq qura­ma komandalardyń sportshylary 217 medalǵa ıe boldy. Ulttyq qurama­nyń sapynda sporttyń 30 túrinen sportshylar elimizdiń namysyn qorǵaıtyn bolady.

Búgingi tańda Qazaqstan quramasy Tokıo Olımpıadasyna sporttyń 17 túrinen 48 lısenzııa jeńip aldy.

Týrızmdi damytýdyń 2025 jylǵa deıingi memlekettik baǵdarlamasy qa­byldandy. Qazaqstannyń týrıstik kartasy qalyptastyrylyp, onda negizgi týr­destınasııanyń alǵashqy TOP-10 anyq­taldy. Býrabaı, Baıanaýyl, Alakól, Bal­qash, Kaspıı teńiziniń jaǵa­laýy abattandyrylady. Olardyń ınfra­qurylymyn damytýǵa basa nazar aýdaryldy.

Halyqaralyq týrısterdi jappaı tartý jumystary jalǵasyp keledi. Shetel­dik týrısterdi tartý úshin Tax free qo­sylǵan qun salyǵyn qaıtarý jú­ıe­si engizildi, e-Qonaq júıesi ázir­len­di, vızasyz rejim boıynsha elder­diń tizimi 73-ke deıin artty. Qonaqúıler­di, týrıstik joldardy jikteý, gıd-eks­kýr­sııa jetekshilerin sertıfıkattaý bo­­ıyn­sha bizdiń elimiz úshin standart­tardyń beıimdelgen modeli daıyndaldy.

Salanyń kadrlyq áleýetin damytý úshin Túrkistan qalasynda Halyqaralyq týrızm jáne sport ýnıversıteti ashyldy.

Otandyq mádenıetimiz álemdik báse­kege qabiletti. Buny talanttarymyz dálel­­dep kele jatyr. Elimizde týyp-ós­ken árbir talantty tulǵaǵa qol­daý kór­setý – paryz. Talantty tulǵa­lary­myz kóbeıse elimizdiń eńsesi kóteri­ledi, rýhy bıikteıdi. Táýelsiz Qazaq­stan óziniń 30 jyldyq tarıhynda óz ózin turaq­ty damyp otyratyn el retinde ǵana ta­nyt­qan joq. Árıne, saıası-ekono­mı­kalyq saladaǵy jetistikterimiz óz aldyna bir tóbe. Memleketimiz teńdesi joq ulttyq mádenıetimiz arqyly da búkil álemge tanyldy. Yntymaǵy men birligi jarasqan eldiń, mádenıeti men óneri damyǵan memlekettiń keleshegi kemel, bolashaǵy árdaıym jarqyn bolmaq.

Aqtoty RAIYMQULOVA,

Mádenıet jáne sport mınıstri