Akademık Salyq Zımanov ǵasyrlar boıy babalarymyz ańsaǵan táýelsizdigimizdiń tuǵyrly bolýyna, Ata Zańymyzdyń qabyldanýyna aıryqsha úles qosty. Esimi alty Alashqa tanymal zańger-ǵalymdy elimizdiń sot, prokýratýra, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri ulaǵatty ustaz, aqylshy aǵa tutty. Zańǵar zańger, ǵulama ǵalymnyń dárisin tyńdap, tálimin alǵan shákirtteriniń adaldyq estafetasyn odan ári jalǵastyrǵan júzdegen zańgerdi elimizdiń túkpir-túkpirinen kóptep kezdestirýge bolady.
Qoǵam jáne memleket qaıratkeri, zań ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstanǵa eńbegi sińgen ǵylym qaıratkeri, Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń Beıbitshilik jáne rýhanı kelisim syılyǵynyń laýreaty týraly tarıhı estelikter merzimdi baspasóz betinde az jazylǵan joq. Kózi tirisinde-aq zań ǵylymynyń patrıarhy atanǵan Salyq Zımanovtyń kórkem minezi, asyl beınesi sanamyzdan eshqashan óshpeıdi. О́ıtkeni onyń artynda myńdaǵan shákirti, joqtaýshysy bar. Máselen, senator Muhtar Qul-Muhammedtiń bastaýymen úsh komıtettiń tóraǵasy, úsh general men úsh akademık qol qoıyp, Premer-Mınıstrdiń atyna joldaǵan depýtattyq saýalda S.Zımanovtyń 100 jyldyq mereıtoıy Úkimettiń jyl kestesindegi mereıtoılar tizbesinen tys qalǵany aıtylyp, onyń otandyq zań ǵylymynyń órkendeýine sińirgen eńbegi, bilikti, daryndy zańgerler korpýsyn qalyptastyrýdaǵy ustazdyq qyzmeti atap kórsetildi.
«...Ol 1961 jyly Máskeýde doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaǵannan keıingi bar ǵumyryn qazaqstandyq zań ǵylymynyń damýyna arnady. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetin, Ulttyq ǵylym akademııasynyń Fılosofııa jáne pravo ınstıtýttaryn basqaryp, myńdaǵan shákirt tárbıelep, 15 zań ǵylymy doktoryn, 30-dan astam ǵylym kandıdatyn daıarlady. Onyń shákirtteri Qazaqstanda ǵana emes, TMD elderinde kóptep sanalady. Salyq Zımanov 1990 jyly Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesine depýtat bolyp saılanyp, komıtet tóraǵasy ári 1990 jyly 25 qazanda qabyldanǵan Qazaq KSR-niń «Memlekettik egemendigi týraly» deklarasııasynyń jobasyn daıyndaǵan depýtattyq komıssııanyń basshysy boldy. Keıin 1991 jyly 14-16 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańyn qabyldaý barysynda eki kún aıtys-tartysqa túsip, másele tyǵyryqqa tirelgende taǵy da kelisim komıssııasynyń quramyna kirip, bárimizdiń qasıetti Otanymyz – Qazaqstan Respýblıkasy atty jańa táýelsiz memlekettiń dúnıege kelgenin kúlli álemge tanytqan tarıhı qujattyń qabyldanýyna zańger, depýtat retinde zor úles qosty» delingen edi senatorlardyń depýtattyq saýalynda.
Shyndyǵynda, eli úshin, ulty úshin aıanbaı eńbek sińirgen daraboz zańger ómir boıy adaldyqtyń aq jolynan taıǵan joq. Ult keleshegi úshin oıyn máımóńkelemeı týra aıtatyn Salyq Zımanovtyń qınalǵan janǵa qamqorlyǵy, ádildikti jaqtaýshy retindegi azamattyq bolmysy kópke úlgi-ónege edi. Oǵan akademıktiń esteligi dálel bola alady.
...Akademık saıajaıyna ketkende úıine terezeden ury kirip, zattaryn urlap ketken. Bir aıdan keıin ury ustaldy. Sol kezde onyń jasy 24-te eken. Jeti ret urlyq úshin sottalǵan. Osy oqıǵaǵa qatty renjise de ony kórgisi kelgen. Ol urynyń qandaı adam ekenine kóńil aýdarý úshin túrmege barǵan. Túrme bastyǵy akademıkti kórgende qatty tańǵalypty. Al túrmede otyrǵandardyń odan beter tańdanysyn týdyrǵan. Álbette zardap shekken adam uryny kórý úshin túrmege kelmeýshi edi. Tipti mundaı jaǵdaı buryn kezdespegeni daýsyz.
Júregi meıirimge toly, kóńili darqan daladaı keń adam urymen uzaq áńgimelesipti. Al ury bala kúninen urlyqpen aınalysypty. О́ıtkeni anasy ony 8 jasynda tastap ketken. Ákesi – burynǵy qurylysshy, bir kózi joq múgedek. Urlyq jasaǵany úshin jeti ret túrmege túsken jigitti únemi jaqsy tártibiniń arqasynda merziminen buryn bostandyqqa shyǵyp otyrǵan. Túrmeniń bastyǵy da oǵan jaqsy minezdeme beripti.
– Onyń túr-álpeti Dneprden birge ótken maıdandas dosyma qatty uqsaıdy eken. Men sol kezde mınaatqysh batareıanyń komandıri bolǵan edim. О́zennen ótý kezinde maǵan shtrafbattan birneshe adam berdi. Olar buryn túrli qylmystary úshin sottalǵan eken. Qoryqpasa, tiri qalsa, olarǵa keshirim berilmek. Kóbi qaza boldy. Tiri qalǵan ol soǵys bitkenshe erlikpen soǵysty. Al meniń úıime túsken ury kim ekenime qatty tańǵaldy. Jaǵdaıyn suradym. Jaman ekenin aıtty. Bes adamǵa arnalǵan kamerada 12 adam jaıǵasqan eken. Temeki bermeıdi. Men kúzetshini shaqyryp, aqsha berdim de, bárine temeki satyp alýdy tapsyrdym. Sot bolǵanda, ózim baryp, ony advokat sııaqty qorǵaı bastadym. Ony qamaýdan shyqqanyna úsh aı ótpeı jatyp, urlyq jasaǵany úshin segiz nemese on jylǵa sottaıtyn edi. Ol sotta «Meni nege qorǵaısyz? Báribir paıdasy joq, túrmeden shyqqanda eshkim jumysqa almaıdy» dedi, – dep esteligin qaldyrdy akademık.
Sottalýshynyń tólqujaty bolmaǵan. Mine, osyndaı sebep álgi jigittiń urlyq jasaýyna ıtermelegen. Biraq onyń qolynan kóp nárse keledi eken. Bylǵarydan neshe túrli buıym tigedi. Osyny bilgen akademık sotta sóz sóılep, sottalýshy týraly bárin aıtqan.
– Sýdıalarmen sóılestim. Olar onyń resıdıvıst ekenin, túrmeden jańa ǵana shyqqanyn, aıǵaq bar ekenin aıtty. Oǵan segiz jyldyń ornyna úsh jyl berdi. Úsh jyldan keıin maǵan keldi. Men ony jumysqa ornalastyrdym. Keıin taǵy kelip, alǵysyn aıtty. Áriptesterim Salyq Zımanuly óz urysyn ózi aqtap shyǵardy dep kúletin. Men estelik bolsyn dep, onyń sot isin saqtap qoıdym, – deıdi akademık óziniń esteliginde.
Bir qaraǵanda, bolmashy nárse sııaqty. Al osynaý qadamnyń tereńine boılap, astaryna úńilsek, budan qarapaıymdylyqtyń úlgisin kóremiz. О́mir boıy zańdylyqtyń, ádildiktiń jolynda kúresip, basqalardy da soǵan úndep, osy salaǵa myńdaǵan kadr daıarlaǵan ustaz, ǵalym buǵan deıin jeti ret sottalyp, tipti jıǵan-tergenin úptep ketken kánigi uryǵa arasha túsip otyr. Onyń túrmeden keıingi tirshiligine aralasyp, oǵan senimmen qarap, qolushyn sozdy. Qylmys jasap, túzelýden múldem ketti degenderdiń júreginiń túbinen bolmashy úmit ushqynyn kórip, sony óshirip almaý úshin altyn ýaqytyn bóldi. Bul – shynynda da tańǵalarlyq jaıt. Sanasynda sańylaý bar ár adamdy oılandyratyn ónege. Uly adamnyń ǵana qolynan keletin ulylyq.
Ýnıversıtette oqyp júrgende S.Zımanov «Memleket jáne quqyq teorııasy» páninen synaq qabyldaıtyn memlekettik komıssııanyń tóraǵasy boldy. Aıta keterlik jaıt, ol kisiniń aldyn kórý qarapaıym stýdentter úshin úlken mártebe edi. Sebebi synaq kezinde sózimizdi bólmeıtin. Tilimizdiń ushynda turǵan nárseni aıtyp, jetkize almaı turǵanda aýzymyzǵa sóz salyp, jeteleıtin. Janama suraqtar arqyly taqyrypty jetik biletinimizge kóz jetkizse, odan ári kóp qınamaıtyn. Komıssııa múshelerinen de sony talap etetin. Meniń zańgerlik qyzmettegi ustazdarym Q.Mámı, O.Jumabekov jáne B.Beknazarov – Salyq Zımanovtyń shákirtteri. Demek ǵulama ǵalym – bizdiń ustazdarymyzdyń ustazy.
Qazaqstan ǵylymynyń tarıhynda úsh akademıkter otbasy bar. Biri –Fazyl Muhamedǵalıuly men Náıla Orazǵulqyzy Bazanova, ekinshisi – Salyq Zımanuly men Shárban Battalqyzy, úshinshisi – Serik Smaıyluly Qırabaev pen Álııa Sársenqyzy Beısenova. Bári de – Ulttyq ǵylym akademııasynyń tolyq músheleri, elge belgili tulǵalar. Solardyń qataryndaǵy Salyq aǵamyzdyń mereıtoıy qarsańynda Atyraý qalasynyń bir kóshesine atyn berý máselesin qolǵa alyp otyrmyz. Ǵulama zańger óz murasynyń kópshilik bóligin ǵalym-baspager, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, qoǵam qaıratkeri Ǵarıfolla Áneske amanattaǵan eken. Búginge deıin zańger murasynyń 5 tomdyǵy jaryqqa shyqty. Endi 2 tomdyǵy men zamandastarynyń estelikteri, derekti maqalalar qamtylǵan zamanaýı ensıklopedııalyq anyqtamalyq shyǵarylmaq. Bul aty alty Alashqa málim ǵalymnyń esimin ulyqtaý, onyń ushan-teńiz ǵylymı murasyn el jadynda qaıtalap jańǵyrtý – akademık Salyq Zımanov tikeleı atsalysqan el Táýelsizdiginiń 30 jyldyq mereıtoıyna tartý bolmaq.
Baýyrjan JUMAǴULOV,
Atyraý oblystyq sotynyń tóraǵasy
Atyraý oblysy
