Qýanaı Qosdáýletulynyń týǵan jyly týraly derekterdiń birinde 1859, bir málimette 1863 jyl dep kórsetilgen. Ol qazirgi Batys Qazaqstan oblysy Syrym aýdanyna qarasty Qosoba aýyldyq okrýgi aýmaǵyndaǵy Qospa degen mekende dúnıege kelgen eken. Ákesi Qosdáýlet maly eń dáýletti kezinde 20 bastan aspaǵan qarapaıym sharýa bolǵan. Tergeýdegi jaýaptarynda alǵashqy bilimdi aýyl moldalarynan alǵanyn aıtady. Al Qýanaıdyń ósken jeri – ataqty Shúıeke haziret – Súıinishqalı sheıh О́temisulynyń aýyly bolatyn. Odan keıin Oral qalasynda Ǵabdyrafaquly, Álı degen qalpelerge shákirt bolady. Budan soń Qýanaı Buqara sháripte oqysa kerek. El aýzynda onyń Túrkııadaǵy ataqty Aıa-Sofııa meshitinde ımamdyq qylǵany aıtylady. Bul sirá 1914 jyldary hazirettiń Mekke-Mádınaǵa jasaǵan qajylyq saparyndaǵy oqıǵa bolýy da múmkin.
Qýanaı hazirettiń tóńkeriske deıingi qyzmeti týraly derek kóp emes. Degenmen, qazaqtyń tuńǵysh basylymdarynyń biri «Qazaqstan» gazetiniń 1912 jylǵy 4 aqpandaǵy №6 sanynda «Jympıty (Qyzyl úı)» degen maqalada Mır-Ǵazız Zınnýrov Qospadaǵy musylman mektebiniń 20-30 jyldan beri shákirt oqytyp turǵanyn jazady. «Bul mektepterdiń basynda bolǵan (turǵan) adamdardy jazbaı qaldyrý qııanat bolar: Qospada Qýanaı nám ıshan ámme Qyzyl úıdegi mektep basynda Ǵabıdolla nám qalpe. Bul adamdar hár ekeýi de halyq úshin paıdaly adamdar hám oqymysty adamdar. Hasýsa Qýanaı haziret ǵaıratly adam» deıdi avtor.
1916 jyly «Maýsym jarlyǵy» shyǵyp, qazaq balasy maıdan jumysyna shaqyrylyp, el ishi búlingen sátte bılik oryndary Qýanaı hazirettiń abyroı-bedelin barynsha paıdalanǵan. О́ıtkeni kózi ashyq haziret ult kósemi Álıhan Bókeıhannyń «qazaq balasy maıdanǵa barsyn, soǵys tártibi men ónerin úırene bersin, úkimetke qarsy shyǵyp, beker qyrylmasyn» degen kózqarasyn qoldaǵan eken. Osylaısha, qarýly kóteriliske daıyndalǵan Jympıty ýeziniń jigitterimen Qaraoı, Sotken, Jaýǵashty mekenderinde birneshe ret jolyǵyp, olardy raıynan qaıtarýǵa úndegen.
1917 jyldyń sońynda Jympıtyda Alashorda úkimetiniń kúnbatys qanaty qalyptasqan kezde Qýanaı haziret te ultshyl el azamattarymen birge bolǵan edi. Jympıty, Qaratóbe sıezderine qatysqan din kósemi Alash qaıratkerlerimen tize túıistirip qyzmet etken. Sáken Seıfýllınniń «Tar jol, taıǵaq keshý» romanynda sýretteletin oqıǵadan kópshilik tanys bolsa kerek:
«...Qýanaı haziretti bilmeıtin Oral oblysynda bala joq. Qýanaı haziretti Úpidegi, Qazandaǵy noǵaı-bashqurttyń múptıleri de biledi. Múptı de Qýanaıdy syılaıdy. Qýanaı «áýlıe». ...Haziret bosqa sóz sóılemeıdi. Hazirettiń árbir sóılegen sózi em. Haziret yzbarlanyp, aınala qarap qoıady. Úkimet músheleri moldadan qoryqqan balalarǵa uqsap syzylyp otyr».
Sol kezdegi saıasat salqynymen sarkazm aralastyra jazylǵanymen, Qýanaı hazirettiń ataq-abyroıy sol kezde shynymen de óte bıik bolatyn.
* * *
Keńes ókimetiniń alǵashqy jyldary bolshevıkter dinge biraz erik berdi. Ýfada musylmandardyń Ortalyq dinı basqarmasy (SDÝM) qurylyp, moldalar arnaıy qujatpen resmı jumys isteı bastady. Dinı basqarmanyń sıezderi ótip, resmı basylymy da shyǵyp turdy. Árıne, bul jumystan Qýanaı Qosdáýletuly sekildi bilimdi din qaıratkerleri de shet qalmady.
1926 jyly 25 qazan men 4 qarasha aralyǵynda Ýfada ótken Búkil musylmandardyń 3-shi sıezinde Reseıdiń túkpir-túkpirinen jınalǵan 427 delegattyń, Qazaqstannan barǵan 130 ókildiń biri Qýanaı haziret bolatyn. Ol ári búkil Reseı boıynsha saılanǵan 106 muhtasıbtiń biri edi. Sol jıynda Qýanaı haziret arnaıy baıandama jasap, el ishinde atqarylǵan jumystaryna esep beripti. Onyń muhtasıbtik quzyretine el ishinde sharıǵat sharttarynyń saqtalýyn qadaǵalaý, kúpirliktiń aldyn alý, halyq aǵartý jumystaryn uıymdastyrý sekildi san-salaly mindetter kiretin. Kúnnen-kúnge kúsh alyp kele jatqan qudaısyz keńes ókimetinde din taratý jalań qylyshtyń júzimen jalańaıaq júrgendeı edi. Soǵan qaramastan, haziret óz mindetin barynsha adal atqarǵan. El arasynda halyqty dinge shaqyrǵan paraqtar taratqany, 1925 jyly Ortalyq dinı basqarmanyń tapsyrmasymen Adaı ýezine saparlap, din paıdasyna qarjy jınaǵany keıin ózine qarsy kóterilgen qylmystyq istiń aıyptaý joldary bolyp jolyqty...
Belgili ólketanýshy Qaıyrjan Hasanov aǵamyz «Haziret Qurbanǵalı Qýanyshqalıev» degen eńbeginde 1937 jylǵy qýǵyn-súrginnen áýpirimdep aman qalǵan Qurbanǵalı hazirettiń esteligin keltiredi. Qurbanǵalı haziret te Qýanaı Qosdáýletuly sekildi muhtasıb bolǵan adam.
«1927 jyly Ýfaǵa Dinı sıezge shaqyrdy. Jympıtydan túkish Qýanaı haziret ekeýmiz baryp, on eki kún júrip keldik. 1928 jyly meshitti japty. Qýanaı ekeýmizdi ustap, «Qyryq turbaǵa» (Oraldaǵy túrme – Q.Q.) aparyp qamady. Eki tama haziret, bir báıseý jáne biz ekeýmiz bolyp, barlyǵymyz bes adam eki aı jarym túrmede jattyq» degen. Qurbanǵalı haziretti osydan keıin Peremetnyıda bir aı shoshqa baqtyryp, keıin Reseıge jer
aýdaryp jibergen. Al Qýanaı haziret erekshe nazarda edi.
Shynynda da 1928 jyly el ishinde iri baılar men Keńes ókimetine jat elementterdi tárkilep, el aýmaǵynan alastaý naýqany bastalǵan kezde Qýanaı haziret qara tizimge aldymen ilikkenderdiń biri boldy. 1928 jyly 21 qyrkúıekte «Krasnyı Ýral» gazetiniń arnaýly sanyna Oral okrýgtik atqarý komıtetiniń kámpeske týraly qaýlysy jarııalandy. Osy qaýlyda «baı-feodaldar, han-sultan tuqymy, patsha ókimetiniń arqa súıeri bolǵan burynǵy bolys-bıler men atqaminerler» tizimi eki topqa bólip kórsetilgen. Birinshi topqa óńirdegi 56 iri baıdyń aty-jóni qosylsa, ekinshi topqa baı bolmasa da Keńes ókimetiniń qas jaýy sanatyndaǵy asa qaýipti tulǵalar engizilgen. Qýanaı haziret osy ekinshi topqa jatqyzylǵan eken.
Mine, osy kúnnen Qýanaı hazirettiń 10 jylǵa sozylǵan, eń sońynda «úshtiktiń» sheshimimen atý jazasyna kesilýimen aıaqtalatyn tozaq taǵdyry bastalady.
Almaty qalasyndaǵy ortalyq arhıvte saqtalǵan bir qujatta Oral okrýginen Jetisýǵa jer aýdarylǵan tulǵalardyń tizimi berilgen. Tizimdegi 54 adamnyń ishinde Qýanaı Qosdáýletov №39 bolyp tańbalanǵan. Otbasynda 6 adam bar dep kórsetilgen.
Alaıda mal-múlki tárkilenip, ózderi jer aýdarylǵan bul otbasylar jańa jerde de tynyshtyq tappaıdy. Qýanaı haziretke qatysty alǵashqy sot sheshimi 1929 jyly 30 mamyrda shyǵypty. Sol kezdiń ózinde ony áıgili 58-baptyń 10-tarmaǵy – «antıkeńestik úgit-nasıhat taratty» dep aıyptap, úsh jylǵa Kýrsk gýbernııasyna jer aýdarýǵa úkim kesken.
Qýanaı hazirettiń ómir joly týraly alǵashqy tolymdy eńbek jazǵan Qýanysh Qıtarov pen Qaıyrjan Hasanovtyń «Saıası qýǵyndar taǵdyrlary» kitabynda Qýanaı hazirettiń Halel Dosmuhamedulyna jazǵan haty jarııalanǵan:
«Baýyrym Halıl Dosmuhameduly! Sizge degen qurmetimdi bildire otyryp, biz de osy jerge kelgenimizdi maǵlum eteıin dedim. Sizdiń Almatyda ekenińizdi esitip, bek qýandym. Qyzylordada Jahanshahpen kezdese almaı qapa bolyp edim. Sizdiń Almatyda ekenińiz alań kóńilimizge azdap medeý boldy. Alashorda sıezi kezindegi dostyǵymyz umytyla qoımaǵan bolar degen úmitim zor. Men qazir qartaıdym, mal-múlkim odan buryn tárkige tústi. О́zim túrmeniń de dámin tattym, qazir muńymdy kimge shaǵarymdy da bilmeımin. О́zińizben bir kezdesý násip bolar degen úmitim bar. Ulym Muhamed-Zákirdi osy hatpen jiberip, sizge hám Jahanshahqa sálem aıtam...». Bul hat Qýanaıdy Almaty qalasynda tutqyndaǵan kezde qaltasynan tabylǵan delinedi. Ol kezde hazirettiń otbasy Qazaq kóshesi №7 úıde bolǵan.
* * *
Jat jerde jazyqsyz úsh jyl sandalǵan Qýanaı hazirettiń otbasy 1934 jyly elge qaıtyp, Oral qalasynyń qazirgi et kombınaty aýmaǵynda jeke úıde tura bastaıdy. Bul kezde hazirettiń jasy egde tartyp, aıyqpas aýrýǵa shaldyqqan bolatyn.
Alaıda 1937 jyly Keńes ókimetiniń qas jaýlaryn jappaı áshkereleý naýqany bastalǵan kezde burynnan qara tizimde turǵan Qýanaı haziret syndy tulǵalar aldymen nysanaǵa ilindi.
«Ekpindi qurylys» gazetiniń 1937 jylǵy 15 tamyzdaǵy №186 sanynda «Dinge qarsy propaganda jumysy nashar» degen maqala shyǵypty:
Áńgimesin áý degennen «Jympıty aýdany kólemindegi partııa, keńes oryndary dinge qarsy úgit jumysyn áli kemeline keltire almaı otyr» dep bastaǵan avtor «Qosoba aýylynda Qýanaı ıshan Oral men Jympıtynyń arasyna júrýine rashodqa dep járdem jınaǵan» dep kórsetedi. Bul búkil Keńes Odaǵynyń aspanynda qýǵyn-súrgin bulty qoıýlanyp, «halyq jaýyn» izdeý naýqany bastalǵan shaq edi.
1937 jyly musylman elıtasyn, kórnekti din qaıratkerlerin baýdaı túsirgen áıgili «Ortalyq Musylmandar dinı basqarmasy isi» («Delo SDÝM») boıynsha Ýfadaǵy dinı basqarma tóraǵasynyń orynbasarlary Kashafýtdın Tárjimanov pen Mahdı Maqulov basqardy delinetin astyrtyn top aldymen sottalsa, osy uıymnyń Batys Qazaqstan óńirindegi qanatyna jetekshilik etti degen jeleýmen belgili din qaıratkerleri Qýanaı Qosdáýletov pen Hasan Nurmuhameduly bastaǵan bir top adam 1937 jyly 29 qazanda tutqynǵa alyndy. Qarajúrek tergeýshiler jasy 80-ge taıaǵan, tósekten tura almaı jatqan haziretti túrmege zembilge salyp alyp ketken.
«Batys Qazaqstan oblysynda keń tarmaqtalǵan kontrrevolıýsııalyq panıslamıstik baı-molda, búlikshil, shpıondyq, dıversııalyq uıym áshkerelendi. Uıymnyń maqsaty – Keńes ókimetin qulatyp, Qazaqstandy KSRO-dan bólip alyp, Japonııa protektoratyndaǵy býrjýazııalyq ultshyl memleket qurý bolǵan» – Qýanaı haziretti, onyń uly Muhamed-Zakırdi jáne birneshe adamdy aıyptaǵan qylmystyq istiń aıyptaý joldary osyndaı edi.
* * *
Keıin Stalın ólgen soń Keńes Odaǵyndaǵy qýǵan-súrgin qurbandarynyń isi qaıta tekserile bastaıdy. 1955 jyly tergeýshige bergen jaýabynda osy oqıǵanyń kýágeri, NKVD qyzmetkeri Ahmet Ábýzarov bylaı degen eken:
«...Shamamen 1937 jyldyń tamyz aıynyń sońynda nemese qyrkúıek aıynda IIHK (NKVD) Batys Qazaqstan oblystyq basqarmasy janynan «erekshe úshtik» qurylǵan soń Oral qalasyna QazKSR halyq komıssarynyń orynbasary Volodzko kelip, baıandama jasaý úshin jedel ýákilderdi, ishinde men de barmyn, shaqyryp aldy. Baıandama barysynda Volodzko bizdiń «oblystaǵy kontr-revolıýsııalyq uıymdardy áli kúnge deıin áshkerelemeı otyrǵanymyzdy» synap, qolda bar tirkelgen materıaldardy jınaqtaýdy tapsyrdy.
Meniń esimde, Volodzko óńirdegi musylman dini qaıratkerleri týraly materıaldarmen tanysqan soń ózi aıtyp otyryp bir buıryqty qaǵazǵa túsirtti. Ol buıryqta Batys Qazaqstan oblysynda kontrrevolıýsııalyq, baı-moldalardan qurylǵan, búlikshil uıymnyń áshkerelenip joıylǵany aıtylǵan, osyǵan baılanysty biz óńirdegi barlyq baı men moldany tutqyndap, álgi uıymǵa qatysty ekenin anyqtaýymyz kerek boldy.
Jumys barysynda meni basqarma bastyǵy Romeıkonyń kabınetine shaqyrdy. Onda Volodzko maǵan bir tutqynnyń tergeý hattamasyn kórsetip, qalaı durys toltyrýdy túsindirdi. Ol maǵan: «Jaqsy bir hattama jasap alý kerek, osynyń negizinde ózge de hattamalardy toltyrý qajet, tek qatysýshylardyń aty-jónin ózgertip, bárin de uıymǵa múshe retinde qosý qajet» dedi. Isterdi qalaı qaraý jóninde de aqylyn aıtty: «Uıymnyń basshysy retinde 10-15 adamdy erekshe iske tirkep, aıyptaýdy kóbirek qosyp, Áskerı alqaǵa jiberemiz, olar birinshi dáreje boıynsha ótedi. Al tómengi qatardaǵy músheleriniń barlyǵyn birinshi dárejege jatqyzyp, «Úshtik» arqyly ótkizemiz. Bul jumystyń bárin oblystyq basqarmadaǵy Golovanov pen Ispanskıı bilip otyrýy tıis...».
Joǵarydaǵy qujatty UQK salasynyń ardageri Qýanysh Qıtarov 2011 jyly jaryq kórgen «Saıası qýǵyndar taǵdyrlary» kitabynda jarııalaǵan.
Búginde Batys Qazaqstan oblystyq Ishki ister basqarmasynyń arhıvinde saqtalǵan qylmystyq istermen tanysa otyryp, «Batys Qazaqstan oblysynda keń tarmaqtalǵan kontrrevolıýsııalyq panıslamıstik baı-molda, búlikshil, shpıondyq, dıversııalyq uıym múshelerin» áshkerelegen qylmystyq isterdiń dál osy tártippen júrgenin kóremiz.
Derekterge qaraǵanda «Ýfadaǵy Ortalyq Musylmandar dinı basqarmasy tóraǵasynyń orynbasary Mahdı Maqulov basqarǵan astyrtyn uıymnyń múshesi» degen aıyppen Ońtústik Qazaqstan oblysynan – 119 adam, Aqtóbeden – 72, Atyraýdan – 12, Qazaqstanmen shekaralas Reseı oblystarynan 25 adam (negizinen qazaqtar) sottalyp, atylǵan eken. Batys Qazaqstan oblysy boıynsha naqty derek bolmaǵanymen, jazyqsyz jazalanǵan din qaıratkerleri az bolmaǵanyn qazirdiń ózinde ańǵaryp otyrmyz. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen qurylǵan qýǵyn-súrgin qurbandaryn túbegeıli aqtaý jónindegi jumys tobynyń aldyndaǵy zor mindettiń biri osy.
* * *
...Bizdiń keıipkerimiz Qýanaı haziret 1937 jyly 5 jeltoqsanda «úshtiktiń» sheshimimen atý jazasyna kesilip, 7 jeltoqsan kúni 21 saǵat 30 mınýtta úkim oryndalǵan.
Osylaısha, sanaly ǵumyryn haq Islamnyń jolyna arnap, sol jolda myń san mehnat shekken haziret 79 jasqa qaraǵanda Oral qalasynda jalǵyz ulymen birge sháıit boldy...
Degenmen, Qýanaı hazirettiń esimi halyq jadynan óshken emes. Tipti Keńes ókimeti kezinde de hazirettiń esimin Sáken Seıfýllınniń «Tar jol, taıǵaq keshý», Hamza Esenjanovtyń «Aq Jaıyq» kitaptary arqyly halyq jaqsy bildi. Keıingi jyldary din qaıratkeriniń ómirine qatysty basqa da derekter jarııa bolyp jatyr. El ishinde Qýanaı hazirettiń asataıaǵy tabylǵany týraly súıinshi habar jetti. Endi Oral qalasyndaǵy ortalyq meshittiń mańdaıyna Qýanaı hazirettiń esimi ilinse, arýaq aldyndaǵy bir paryzdyń aqtalǵany dep bilemiz.
