Rýhanııat • 29 Sáýir, 2021

Tilge qurmet – elge qyzmet

57 ret kórsetildi

«Qazaq tili – bizdiń rýhanı negizi­miz. Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde». Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elba­sy Nursultan Nazarbaev strategııalyq damýy­myzdyń 2050 jylǵa deıingi jańa saıası baǵytyn saralaǵan Joldaýynda ha­lyqqa osyndaı úndeý tastaǵan bolatyn.

Elbasy 2018 jyly memlekettik tildiń qoldaný aıasyn keńeıtý maqsatynda «Parlament pen Úkimettiń jumysy tek memlekettik tilde júrgizilýi tıis», dep naqty tapsyrma da berdi. Al Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna alǵashqy Joldaýynda «Qazaq tili – ultaralyq qatynas tiline aınalýy kerek», dep atap kórsetti. Prezıdent keıinirek «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Táýelsizdik bárinen qymbat» baǵdarlamalyq maqalasynda memlekettik til máselesin de qozǵap, «Memlekettik tildi bilý – Qazaqstannyń árbir azamatynyń paryzy. Mindeti dep te aıtýǵa bolady», degen edi.

Munyń bárin tizip shyǵýymyz beker emes. Gazetimizdiń 2021 jylǵy 20 qań­tardaǵy nómirinde «Eki aýyz sózdi ejik­tep...» degen maqala jarııalaǵan edik. Onda Parlament Májilisine jańa saılanǵan depýtattardyń ant berý rásimindegi «qyzyq­tar men shyjyqtarǵa» toqtalyp, olardyń tórt aýyz sózdi aıta almaı ejiktegenin sy­na­­ǵanbyz. Sol maqalamyzda «Aldaǵy ýaqyt­ta Májilistegi memlekettik tildiń jaǵ­daıy qalaı bolar eken?..» degen saýal tas­taǵan edik. Taıaýda Májilistiń onlaın reji­minde ótken kezekti jalpy otyrysyn kórip otyryp, depýtattardyń ana tilimizge áli de bet bura qoımaǵandyǵyn baıqaǵandaı boldyq.

Jetinshi shaqyrylymdaǵy Parlament Májilisi keshege deıin 13 jalpy otyrys ótkizdi. Osy ýaqyt aralyǵynda depýtattar túrli memlekettik organ basshylaryna 160 depýtattyq saýal joldapty. Erinbeı, talmaı solardyń bárin sanap shyqtyq. Sóıtsek, 90 saýal orys tilinde, 70 saýal qazaq tilinde oqylypty. Máselen, 24 aqpandaǵy jalpy otyrys­ta 18 depýtattyq saýal joldandy. Sonyń 11-i Pýshkınniń tilinde, 7-eýi ǵana Abaıdyń tilinde jarııalandy.

10 naýryzdaǵy jıynda 15 saýaldyń 10-y orys tilinde, qalǵany qazaqsha oqyldy. Palatanyń 7 sáýirdegi otyrysynda depýtattar «rekord» ornatty. Joldanǵan 11 saýaldyń 9-y orys tilinde boldy.

Shúkir, búginde Qazaqstan halqy 19 mıllıonǵa jaqyndap qaldy. Resmı máli­metke súıensek, sonyń 89 paıyzǵa jýy­ǵy qazaqsha biledi eken. Iаǵnı halyqtyń ba­sym bóligi memlekettik tilimizde sóı­leı­di. Onyń ústine, aýyl turǵyndary (ha­lyq­­tyń 47 pa­ıyzy) men shetelden kelgen mıl­lıonǵa jýyq qandasymyz tek qazaq tilin bilip, oryssha túsinbeıtinin eskersek, ana tilimizdiń ózektiligi anyq ańǵarylady.

Osy oraıda resmı derektiń bári Qazaq­standaǵy negizgi qoldanys tili qazaqsha ekenin aıǵaqtap turǵanyna qaramastan, depýtattardyń nelikten orysshaǵa qumar ekeni túsiniksiz. Álde, orys tilinde qoıǵan saýalymyz Úkimetke ótimdirek bolady deı me eken?

Til týraly áńgime qozǵalǵanda Nelson Mandelanyń myna sózi eske túsedi. «Eger bireýmen túsinikti tilde sóılesseń, til tabysa alasyń. Al onyń ana tilinde sóıleseń, ol seni júregimen túsinedi», deıdi talaı jyl túrmede otyryp, keıin el basqaryp, aparteıdke qarsy turǵan asa kórnekti tulǵa. Endeshe, halyqtyń qalaýlysy sanalatyn depýtattar turǵyndardyń muń-muqtajyn joqtaý úshin qazaq tilin jetik meńgerýi tıis emes pe?!

Depýtattar áli kúnge deıin Memleket basshysynyń tilge qatysty ustanymyn bilmeıtin sekildi. Áıtpese, Qasym-Jomart Toqaev – memlekettik tildi tez arada jetik úırenýge bolatynyn óz mysaly hám ónegesi arqyly dáleldegen saıasatker.

Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlın de eki tilge jetik basshy. Palata Spıkeri qazaqsha qamshy saldyrmaıdy, orysshany jańǵaqsha shaǵady. Osyndaıda Májilis depýtattary Prezıdent pen Májilis Tóraǵasynan nege úlgi almaıdy degen oı keledi. Aıtpaqshy, Nur Otan par­tııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Baýyrjan Baıbek te eki tilde erkin sóı­leıdi. Sondyqtan nurotandyq depýtattar til máselesinde ózgelerge ónege kórsetse ǵoı deısiń...

 

Sońǵy jańalyqtar

Shubaıqyzyl qyzǵaldaǵy

Tanym • Búgin, 00:16

Tán tunshyǵýly, jan shyńǵyrýly

Ádebıet • Búgin, 00:11

Tereńdik taǵylymy

Ádebıet • Búgin, 00:06

Syrdyń sáni – sekseýil

Aımaqtar • Búgin, 00:04

Qasym súıgen Saqypjamal

Rýhanııat • Keshe

Qazandaǵy atys

Álem • Keshe

Kenbaev keńistigi

О́ner • Keshe

Baıyrǵy qazaq beınesi

О́ner • Keshe

Elbasy Túrkistanǵa keldi

Elbasy • Keshe

Dollar baǵasy ósti

Ekonomıka • Keshe

Uqsas jańalyqtar