Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Sol otandyq vaksınany ázirleýshi ǵalymdar tobynyń jetekshisi, Bıologııalyq qaýipsizdik problemalarynyń ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory Kúnsulý Zakarıa elordaǵa kelgeninde bas basylymǵa ýaqyt bólip, kókeıdegi suraqtarymyzǵa jaýap berdi.
– Kez kelgen ǵylymı ónertabystyń ólshemi – halyqaralyq jýrnalǵa jarııalanǵan zertteýdiń qorytyndysy jónindegi maqala. Onsyz ónertabysty óndiriske aınaldyrý qaýipti. Otandyq vaksına týraly ǵylymı maqala áli jarııalanǵan joq. Biraq alǵashqy dozasy óndirildi. Biz ǵalymdarymyzdyń bedelin báıgege tigip otyrǵan joqpyz ba?
– Iá, biz bıologııa, vırýsologııa, vaksınologııa salasyndaǵy álemniń eń myqty ǵalymdary resenzııa beretin ǵylymı jýrnalǵa maqala jarııalanbaı turyp óndiristi bastap kettik. Sebebi vaksınany klınıkalyq synaqtan ótkizýdiń birinshi jáne ekinshi satysy tolyǵymen sáýir aıynda aıaqtaldy. Sonyń ishinde alǵashqy satysy 3 sáýirde, ekinshi satysy boıynsha jumystar 180 kún, ıaǵnı tolyq 6 aı bolyp 17 sáýirde máresine jetti. Biz qorytyndylardy jańa ǵana alyp otyrmyz. Resenzentter aralyq qorytyndyny almaıdy, 180 kún ótkennen keıingi synama nátıjelerin ǵana qabyldaıdy. Shyny kerek, vaksınany klınıkalyq synaqtan ótkizýdiń aralyq qorytyndylaryn Web of science derekqoryndaǵy ımpakt faktory joǵary ǵylymı jýrnalǵa ótkizip qoıǵanbyz. Sol sátte biz olarǵa 1, 2-satysynyń tolyq qorytyndylaryn keıin tapsyrýǵa ýáde ettik. Qazir joldaǵan jumysymyz tekseris pen óńdeýden ótti. Endi sol tapsyrylǵan qorytyndylar maqalaǵa engizilip, ǵylymı eńbektiń belgilengen talaptarymen jazylyp, qosymsha jiberiledi. Reıtıngi joǵary jýrnalda maqala jarııalaýdyń qalaı ekeninen habardar shyǵarsyz?!
– Iá, keıde jyldaǵan ýaqyt ketedi. Degenmen resenzentterden qandaı da bir túzetýler men eskertpeler keletin ýaqyt boldy ǵoı. Jumystyń júrip jatqanyn osydan bilmeımiz be?
– Dál solaı. Jumys júrip jatyr. Biz álemdik deńgeıdegi resenzentterden alǵashqy pikirdi alyp, olarmen tyǵyz baılanys ornatyp otyrmyz. Maqalamyz Amerıkadaǵy klınıkalyq zertteýlerdi basyp shyǵaratyn arnaıy jýrnalǵa tapsyryldy. Ony halyqaralyq dárejesi joǵary medısına ǵalymdary qarap jatyr. Olarǵa da ońaı emes. Árbir tusyn jiti qadaǵalap, oqyp, oı eleginen ótkizip, tekserýine týra keledi. Keıbir suraqtary, pikiri, eskertpesi óte oryndy, sonyń nátıjesinde aqparat tolyqtyrylyp, biz baıqamaı ketken mańyzdy jerleri tyń derektermen baıytyldy. Qazir eki tarap arasynda qarqyndy suraq-jaýap prosesi júrýde. Árıne, munyń bári uzaq ýaqytty qajet etedi, ǵylymı maqalanyń jarııalanýy sol sebepti kesheýildep jatyr.
– Al Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy (DDU) nege óndiriske usynym berip otyr. Klınıkalyq synaqtyń 3-kezeńi áli aıaqtalǵan joq qoı.
– QazVac qana emes, álemde qazir qoldanysqa engizilip úlgergen vaksınanyń bári de klınıkalyq synaqtyń 3-kezeńinen áli tolyq ótken joq. Biraq ár memlekettiń bergen ýaqytsha tirkeýi negizinde birnesheýine óndiriske ruqsat berildi. О́ıtkeni tek vaksınalaý ǵana pandemııanyń aldyn alady. Qaýip-qaterge qaraı klınıkalyq kezeńniń 2-satysynan sátti ótken vaksınalardy egýge usynym berilip otyr. Bizge de 3-satysynyń 50%-y aıaqtalǵannan keıin usynym berildi.
– Elimizde alǵash ret maımylǵa osy vaksınany ázirleý barysynda synaq júrgizdińizder. Qalaı boldy?
– Osydan birneshe jyl buryn Qazaqstan dúnıe júzindegi 6-memleket bolyp pandemııaly tumaýǵa qarsy vaksına shyǵardy. O kezde áli pandemııa jarııalanbaǵan edi, shekaralar ashyq boldy. Sondyqtan biz tumaý vaksınasynyń sońǵy zertteýlerin DDU-nyń sertıfıkattaýynan ótken Belgııadaǵy zerthanada júrgizdik. Maımyldarǵa klınıkaǵa deıingi, adamdarǵa klınıkalyq synaqty sol atalǵan elde ótkizdik. Sonyń nátıjesinde tumaýǵa qarsy ázirlegen vaksınamyz DDU-nyń tizimine endi. Al koronavırýs kezinde mundaı múmkindik bolǵan joq. Jan-jaqtyń bári jabyldy. Maımyl túgili adamdy ótkizbeıtin jaǵdaıda jáne otandyq zerthanada maımylǵa synaq júrgizgen tájirıbemiz bolmaǵanda bul zertteýdiń qanshalyqty kúsh-jigerdi qajet etkenin bilýge bolady. Biz koronavırýsqa qarsy vaksınamyzdy ázirleý barysyndaǵy zertteýge kerek maımyldy Sochıdegi Medısınalyq prımatologııa ǵylymı zertteý ınstıtýtynan taptyq. Alaıda ony aldyrýǵa kóp kúsh jumsaldy. Reseı janýarlardy shekaradan ótkizýge zańmen tyıym salǵan. Onyń ústine atalǵan maımyldar ózderiniń zertteýine kerek ekeni aıtyldy. Sol kezde bizdiń Úkimet Reseıdiń úkimetine shyǵyp, 7 maımyldy bizge satýyn surap, Reseı Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi oǵan arnaıy qaýly shyǵaryp, shekaradan ótkizildi. Úkimet el azamattarynyń ómir qaýipsizdigi úshin osyndaı táýekelge bardy. Vaksına ázirleý barysynda biz memlekettiń zor qoldaýyn sezinip otyrmyz.
– BQPǴZI – koronavırýsqa qarsy birden 5 túrli vaksınany ázirlep jatqan álemdegi jalǵyz mekeme. Sonyń ishinde tiri vaksına da bar. Bul vaksınalardyń ishindegi eń qaýipsizi sanalady. Soǵan saı onyń daıyndalý tehnologııasy da kúrdeli. Otandyq tiri vaksına qazir qaı kezeńde?
– Ras, shyn máninde belgili bir vırýsqa qarsy eń joǵary ımmýnıtetti qalyptastyratyny – tiri vaksına. Biraq vaksınologııa tarıhynda tiri vaksına saýsaqpen sanarlyq qana. Nege? О́ıtkeni vaksınanyń bul túrin shyǵarýǵa tabandylyq pen ýaqyt kerek. Tiri vaksına vırýstyń qýatyn kezeń-kezeńimen joıyp, ábden álsiregen kezde alynady. Ári onyń kúshin múldem joıyp alýǵa da bolmaıdy. Vırýsologııanyń tilimen aıtqanda, tiri vaksına 250 passajdan (bakterııany bir janýardan ekinshisine egý arqyly vırýstyń taralý kúshin baıaýlatý nemese múlde joıý prosesi) ótken vırýstan ázirlenýi tıis. Al biz 1 jylda 100 passajdan ǵana ótkize alamyz. Demek bizge taǵy 1 nemese 1,5 jyl kerek. Eger biz eń álsiz vırýstan osy vaksınany ázirlesek, bul álemde baǵa jetpes ónertabys bolar edi. Sebebi DDU-nyń tirkeýinen ótken COVID-19-ǵa qarsy vaksınalardy qarasańyz, birde-bir tiri vaksınany tappaısyz. Dál qazirgi ýaqytta álemde koronavırýstyń eń tıimdi ári eń kúrdeli tiri vaksınasyn ázirlep jatqan bizden basqa birde-bir el joq. Biz soǵan táýekel ettik.
– QazVac-ty klınıkalyq synaqtan ótkizýde vaksınamen qatar keıbir eriktilerge plasebo, ıaǵnı dárilik qasıeti joq preparat ta salynǵan. Nege?
– Biz zertteýlerdi GCP (Good Clinical Practice – tıisti klınıkalyq praktıka) halyqaralyq standarty boıynsha júrgizemiz. Sol GCP talaptaryna, sondaı-aq DDU-nyń usynymdaryna sáıkes vaksınaǵa, ıaǵnı adam densaýlyǵyna qatysty medısınalyq zertteýler jasyryn júrgizilýge tıis. Eriktilerdiń bir toby jaı ǵana fızrastvordy, al ekinshi toby synaqtan ótkizilip jatqan vaksınany alady. Jáne sol eriktilerdiń eshbiri qaısysyn alǵanyn bilmeýi kerek. Qazirgi tańda daıyndalyp jatqan barlyq vaksına osy ádispen zertteledi. Bul – bárine ortaq talap.
– QazVac-ty klınıkalyq synaqtan ótkizýge qatysqan adamdardyń arasynda erekshe toptaǵylar boldy ma? Vaksına olarǵa qalaı áser etti?
– Klınıkalyq synaqtyń birinshi kezeńinde qaýipsizdikti baqyladyq, sonda biz oǵan tolyǵymen deni saý eriktilerdi ǵana tańdap aldyq. Al ekinshi kezeńge kelgende tek vaksınalaýǵa bolmaıtyn toptarǵa ektik. Sońǵy úshinshi kezeńinde eshqandaı da shekteý bolmady, daladan kim keldi, sonyń bárin erikti retinde qabyldadyq. Onyń ishinde AQTQ (VICh) ınfeksııasyn juqtyrǵan 3 adam bar. Olarǵa vaksına saldyrýǵa bolmaıtynyn aıtsaq ta, tiresip turyp aldy. Jáne bir qyzyq jaıt, 10 jyldaı bala kótere almaı júrgen áıelder vaksınadan keıin júkti boldy.
– Kelesi suraǵyma ózińiz jaýap berip qoıdyńyz ǵoı. Sebebi oqyrmandar vaksına jóninde jazyp júrgendikten, «Ekpe saldyrý bedeýlik pen belsizdikke alyp keledi» degen qaýesettiń ótirik-rasyn anyqtap berýdi suraǵan edi.
– Jambyl oblysy densaýlyq saqtaý basqarmasynyń basshysy Áset Qalıev myrzadan surasańyzdar, naqty aıtyp beredi. Bizge belgili aqparat boıynsha eriktiniń biri – 43 jastaǵy áıel. Ol bizge kelip jylap, 20 jyl boıy bala kótere almaı júrip júkti bolǵanyn aıtyp, alǵysyn jaýdyrdy (suhbattan soń Áset Qalıevke habarlastyq, ol bir emes, dál sondaı taǵy eki áıeldiń QazVac vaksınasynyń eki komponentin tolyq alǵannan keıin bala kótergenin rastady – A.Sh.).
– Tamasha!
– Biraq bul sizge tamasha. О́ıtkeni biz ol áıeldi klınıkalyq synaqtan ótkizýshi eriktilerdiń qatarynan shyǵardyq. Onyń ornyna basqa adamdy qarastyryp, aldyq. Eki jumys boldy. Ekpeni kútip otyrǵan qanshama adam bar ǵoı, zertteýdi baıaýlatty. Degenmen vaksınanyń qaýipsizdigin dáleldegen fakt ta boldy.
– QazVac-ty qaýipsiz vaksınalardyń qataryna jatqyzamyz. О́zińiz de soǵan qatysty bir faktini aıttyńyz. Biraq osy vaksına nesimen qaýipsiz?
– Vaksınanyń qaýipsizdigi onyń tehnologııasyna tikeleı baılanysty. Inaktıvtelgen vaksına tolyq bútin vırýstan turady. Bútin vırýs aqýyzdardyń tolyq jıyntyǵynan quralǵan. Aqýyzdar spektri neǵurlym tolyq bolsa, ımmýndyq jaýap soǵurlym joǵary bolady. QazVac ınaktıvtelgen vaksınasy tehnologııasynyń qaýipsizdigi 60 jyldan beri dáleldengen. Inaktıvtelgen vaksınany sońǵy 60 jyldan beri týǵan barlyq adam dúnıege kelgennen keıingi úshinshi kúni aldy. О́ıtkeni balalarǵa arnalǵan vaksınalardyń derligi osy tehnologııamen ázirlengen. QazVac ınaktıvtelgen vaksınasynda da vırýs qana jańa, al qalǵanynyń bári – (tehnologııa, jasalýy, synaqtan ótkizilýi) qansha jyldyq tarıhy bar, ýaqytpen synalǵan eski jol.
– Koronavırýs mýtasııaǵa nege jıi ushyraıdy? Mundaıda vaksına qorǵaı ala ma?
– Koronavırýs – DNK emes, RNK vırýsy. DNK eki tarmaqtan turady. Onyń bireýin baqylaýǵa bolady, ekinshisi ózgergende ony jyldam qalpyna keltiredi. Al koronavırýs bir ǵana tarmaq, tizbekten quralǵan. Sondyqtan ony eshkim baqylap, qaıta qalpyna keltire almaıdy. Sol sebepti biz koronavırýsqa tumaý sııaqty egýdi júrgizetin shyǵarmyz. Demek, munda bir vaksınaǵa qatyp qalýdyń qajeti joq, bir jyly otandyq, kelesi jyly basqa sheteldik ekpeniń túrin tańdaýǵa múmkindik bar. Máselen, adamdar tumaýǵa jyl saıyn ekpe alady, sol sekildi saqtanǵan jan koronavırýs vaksınasyn jylyna bir ret saldyra alady. Biraq budan buryn adam óziniń ımmýndyq mártebesin anyqtap alýy kerek. Eger atalǵan vırýsqa ımmýnıteti joǵary bolyp tursa, qajet emes. Immýndyq mártebeni ımmýndy-fermentti synama arqyly anyqtaýǵa bolady.
– QazVac koronavırýstyń jańa shtamdaryna qanshalyqty qarsy tura alady?
– Afrıkalyq, amerıkalyq, brıtandyq dep júrgenderdiń bári de jańa shtamm emes. Kóbi (belgili bir jaǵdaı turǵysynan) yńǵaıly bolǵandyqtan solaı aıtatyn shyǵar. Shyn máninde bul – sol shtamm. Ras, bir-eki bóligi ózgeriske ushyraǵan vırýs. Alaıda ǵylymda muny jańa shtamǵa jatqyzbaıdy. Sondyqtan qazir ázirlenip jatqan vaksınalardyń bári (QazVac ta) koronavırýstyń óńin ózgertken túrlerine qarsy tura alady.
– QazVac nelikten Spýtnık-V vaksınasynan kesh shyǵaryldy?
– Reseıde koronavırýs juqtyrǵan naýqastar 2020 jyldyń qańtar aıynda tirkeldi. Al Qazaqstanda bul jaǵdaı naýryz aıynda oryn aldy. Bizge alǵashqy patologııalyq materıal byltyrǵy naýryzdyń 23-inde ǵana jetkizildi. Biz sol sebepti 2,5 aıǵa keshigip kele jatyrmyz. Degenmen keshigýimiz keıbireýler oılaǵandaı ǵalymdardyń áleýetine baılanysty bolǵan joq. Bizdiń ınaktıvtelgen vaksınany ázirleýge vırýstyń ózi kerek, al ony shynaıy juqtyrǵan naýqastardan ǵana ala alamyz.
– Jaqsy, endi ınstıtýt ǵalymdaryna keleıikshi. Jaqynda olardyń jalaqysy 350 myń teńgege deıin ósiriletini aıtyldy. Alaıda kúnin túnge jalǵap, demalys, mereke degendi umytyp elimizdiń qaýipsizdigi jolynda eńbek etip jatqan ǵalymdarǵa bul az emes pe?
– Osynyń ózine ǵalymdardyń qalaı qýanǵanyn kórseńiz. Siz senesiz be, sondaı ulttyń, halyqtyń qaýipsizdigi úshin qyzmet qylyp júrgen birqatar jandar 85 myń teńge jalaqyǵa jumys istep júripti. Men alǵash ınstıtýtqa barǵan kezde osyndaı eńbekaqy alyp júrgen ǵalymdardyń kózine qaraýǵa uıaldym. 47-53 jyl jumys istep keýdesine birde-bir medal taqpaǵan eki úlken ǵylymı qyzmetker úshin Premer-Mınıstrge arnaıy kirip, eńbeginiń elenýin suradym. Sol ǵalymdarymyzdan joǵary ataqty alyp, ordendi keýdesine taqqan adamdardyń elge qandaı eńbek sińirgenin aıtaıyn ba?
– Aıtyńyz...
– Anaý jerde, mynaý mekemede jumys istegeni úshin berilgen. Bitti! Sol ǵana. Al eki ǵalymymyz qus tumaýy, shoshqa tumaýy, pandemııaly tumaý, túıe sheshegine qarsy qanshama vaksına ázirleýge qatysqan. Ekeýiniń el ekonomıkasyna ákelgen tabysy – mıllıardtar. Instıtýtta dál sol eki ǵalymdaı qyzmetker qanshama?! Bizdiń ǵalymdar 2020 jyly túıeler obasynyń, qus tumaýynyń karantınin japty. Jáne osy koronavırýsqa qarsy vaksına daıyndaýmen aınalysty. Bir ǵana kishkentaı ınstıtýttyń 56 ǵalymy. Sol zertteýshilerimizdiń árbiri – álemdik deńgeıdegi kez kelgen áriptesimen ıyq tirestirip jumys isteı alatyn zor áleýetke ıe. Qandaı elge barsa da olardy mundaı tájirıbesimen, kásibıligimen kókke kóteredi. Shetelde bizdegiden 10 ese joǵary jalaqy alady. Biraq olar óz kózińizben kórgendeı, HHI ǵasyrda ishinde ájethanasy joq birqatar zerthanada jumys istep otyr. Sonyń bári ne úshin? О́ıtkeni olar munda óz Otanyna qyzmet etip júr. Bul ǵalymdardy alaqanǵa salyp qurmetteý kerek qoı.
– Alǵash otandyq ǵalymdardyń vaksına ázirlep jatqanyn jazǵanymyzda, saýatty adamdardyń ishinde jaı senimsizdik tanytpaı, «ydys shyǵara almaı júrip vaksına jasamaq» dep keketip, mysqyldaǵandar boldy. Al jaqynda Norvegııa QazVac-tyń ereksheligin talqylap jatyr. Nege?
– О́ıtkeni «Qolda barda altynnyń qadiri joq». Qazir, mysaly, Úndistan halqy vırýstan qatty zardap shegip jatyr. Olar sekildi qanshama el, halyq vaksınaǵa zar bolyp otyr. Al biz moıyndaǵymyz kelmeıdi, bardy baǵalamaımyz. QazVac shyqqanda Ázerbaıjan jurty dalaǵa shyǵyp, fýtbolda jankúıeri gol soqqandaı qýanyp, aıǵaılaǵan. Al bizde she? Ǵalymdardy jerden alyp, jerge salǵan sátteri boldy. Bul ne? Qazaqtyń ónimi úshin qýana almaımyz degen sóz emes pe?
– Sebebi senbeıdi ǵoı...
– Senbeıdi, óıtkeni boıda quldyq minez qalyp qoıǵan. «О́zimdiki – jaman, ózgeniki – jaqsy» degen uǵym quldyq sanada qalyptasady. Men solaı túsinemin. Ońtústik Koreıada taǵylymdamadan óttim. Onda birde-bir japondyq kólik joq. Biraq Japonııa Ońtústik Koreıanyń irgesinde tur. О́zińdiki bolmaı, amalsyzdan alsań, áńgime bólek. Al bardy baǵalamaý, óziniki bola tura ózgenikin artyq kórý – quldyq psıhologııanyń bir kórinisi.
Áńgimelesken
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
