Aımaqtar • 03 Mamyr, 2021

О́rissiz aýyldyń turmysy óristemeıdi

96 ret kórsetildi

Dıqandyq damyǵan Qostanaı óńirinde egin alqaptarynyń qursaýynda qalǵan kóptegen eldi mekender jaıylymnan tarshylyq kórip, qyspaqpen kúneltip otyr.

Etegi shetki úıdiń qorasyna tirelip jatqan dándi alqaptar aýyl turǵyndarynyń qolyndaǵy azǵantaı maldyń kóbeıýine múmkindik bermeı keledi. Osydan 20-25 jyl buryn jerdi uzaq merzimdik jalǵa alyp, birjola ıemdenip alǵan sharýa qojalyqtary aýyl-aýyldyń aınalasyndaǵy burynǵy keń óris, jaıly jaıylymdardy jyrtyp, dán egip tastaǵan nemese qysqy mal azyǵyn daıyndaıtyn shabyndyǵyna aınaldyryp alǵan.

Máselen, Qostanaıdan 35 shaqyrym qashyqta jatqan Aısary aýylyn alaıyq. Kezinde Glazýnovka dep atalǵan bul eldi mekende buryn negizinen ózge ult ókilderi turǵan. Ol kezde mıllıoner atanǵan keńshardyń myńǵyrǵan maly, sút óńdep qaımaq súzip, maı shyǵaratyn zaýyty bolǵan desedi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Torǵaı, Amangeldi, Naýyrzym óńirinen aýǵan kósh aýyldy qazaqshalandyryp, ataýyn Aısary dep ózgertti. Qazir mundaǵy qazaqtardyń úlesi 75 paıyzdan asady. О́risi otty, aınala sýy mol Aısary oblys ortalyǵyna jaqyn ornalasqandyqtan mal ósirýge qolaıly. Jergilikti turǵyndardyń aıtýynsha, qaladan qoı izdep, qymyz, sút, qaımaq, maı surap keletinder kóp eken. Biraq jaıylymnyń joqtyǵy qoldy baılap, aýyl turǵyndary ata kásipti uqsatyp damyta almaı otyr.

Aısaryǵa arnaıy baryp, turǵyndardyń muńyn, aýyl ákiminiń ýájin tyńdap qaıtqan edik, halyq pen ákimniń sózi eki túrli bolyp shyqty. Turǵyndar jaıylym joq dese, ákim jaıylym kóp deıdi.

Ámir Qaıyrov, Aısary aýylynyń turǵyny, zeınetker:

– Úkimet mal ustańdar, qarap otyrmaı jeńildetilgen nesıe alyp, shaǵyn sharýashylyq ashyńdar dep jatyr, oǵan jaıylym joq qoı. Meniń úıimniń artynda 100 metr, myna jaǵynda 50 metrden ári qaraı egin. Sony ári qaraı ysyryp, aýyl mańyna mal jaıylatyn jer qaldyrsa, jastar da qalaǵa ketpeı, osynda qalar edi. Negizi, Aısary sııaqty qalaǵa jaqyn aýyldardaǵy turmysty túzeýdiń jalǵyz kózi osy mal ǵoı. Sút, maı, et satyp, shylqyp paıda taýyp otyratyn jerde otyrmyz. Biraq jaıylym joq. О́zim zeınettegi adammyn, balam Qostanaıǵa baryp-kelip jumys istep júr. Osy aýyldyń 75 paıyzy nápaqasyn qaladan taýyp júr. Úıdegi mal basyn kóbeıteıik desek, jaǵdaıymyz mynaý, esh múmkindik joq. Bir-eki sıyrym, on shaqty qoıym bar, sonyń ózin ustap turý qıyn. Jem-shóp qymbat, sút arzan. Aýyzsýdy satyp iship otyrmyz. 20 lıtr sýdy 200 teńgege satyp alyp, 1 lıtr sútti 110-nan satyp otyrmyz. Bul masqara ǵoı. Biz qartaıyp baramyz, jastarda mal ustaıtyn nıet joq. Olar bosqa aramter bolyp, eńbegi esh ketetinin biledi. Biz sııaqty zeınet jasyndaǵy adamdarǵa maldyń aýylǵa jaqyn júrgeni yńǵaıly. Burynǵy jaıylymnyń bári qazir egis alqabyna aınalyp ketti. El tizginin ustaǵan azamattar osyny rettep berse degenim ǵoı.

Rýslan Ońaıbekov, aýyl turǵyny:

– Mal baǵatyn jer joq, aýyldyń dál qasynan «Nur-Sultan – Ekaterınbýrg» baǵytyndaǵy halyqaralyq avtokólik joly ótedi. Kólik tolassyz aǵylyp ótip jatyr. Malǵa óte qaýipti. Trassanyń arǵy betinde biraz jaıylym bar, biraq ol jaqqa mal aıdap ótý qıyn. Joldyń boıyna «Bul jerden mal ótedi, jyldamdyqty teje» degen belgi de qoıylmaǵan. Qatty kele jatqan kólik maldy soǵyp ketse, júrgizýshi emes, mal ıesi aıyppul tóleıdi. Qazir trassaǵa jaqyndap ketken maldy qamap, ıesine aıyppul salyp jatyr. Ýchaskelik ınspektorǵa aıta-aıta sharshadyq. Sondyqtan bizge aýyldyń ekinshi jaǵyndaǵy kúre joldan alys jerden jaıylym kerek. Ol jaqqa aýylǵa taqap turyp egin egip tastaǵan. Aldyńǵy jyly sol eginge deltaplanmen dári shashyp, tańerteń búkil aýyldy ıis alyp ketti. Demala almaı qaldyq. Aınala túgel egin. Sharýa eginge túsip ketken maldy qamap qoıyp, ýchaskelik ınspektordy shaqyrady. Ol aıyppul salady. О́zimde birsypyra mal bar. Aýyl mańynda óris tar bolǵan soń, alysqa aıdap ákettik. Buryn aýyldyń qala jaq beti turǵyndarǵa tıesili jaıylym edi, ony jergilikti sharýa jekeshelendirip aldy. Zań boıynsha egindik jer aýyldan 5-7 shaqyrym qashyq bolý kerek. Men ólshep sanap shyqtym, bizdiń aýyldan 30-50 metrden keıin egin bastalady. Qolda qoı bar biraq semirmeıdi, sıyr bar, súti az.

Almas Shaımaǵambetov, aýyl turǵyny:

Kózimizdi ashqaly tórt túlikke qarap óstik. Qolymyzdan keletini de osy mal ósirý. Qazir mal basyn kóbeıtý múmkin emes. Úıde eki sıyr, tórt boıdaq mal bar. Negizi, aýyl qalaǵa jaqyn bolǵandyqtan, qoıdy kóbeıtkim keledi. Kóbi usaq mal izdeıdi. Qaladaǵylar qudaıdyń qutty kúni qoı izdep ýatsapqa jazady da jatady. Biraq bizdiń qoılar aryq, kúı jınaı almaıdy. Sol bizdiń qolymyzdy baılap tastaı beredi. Basty kedergi – jaıylym joq. Aýyldyń aınalasyndaǵy azǵantaı jaıylymǵa jylqy túsken soń, az kúnde aq shańǵa aınalady. Osy mańda bir-eki jeke sharýashylyq bar, bári eginderin aýylǵa tirep tastaǵan. Biz sıyrdy óriske jiberip, buzaýdy úıde qaldyryp úırengenbiz ǵoı. Biraq buzaýdy úıde ustaý qıyn. О́ıtkeni jem-shóbimiz qymbat. Amalsyz aýyl arasyna bos jiberip qoıamyz. Sosyn ákimdik, ne ýchaske ınspektory keledi de aıyppul salady. Qazir buzaýdy kóshege shyǵarýdan qorqatyn boldyq. Eń bolmasa, eginin aýylǵa tirep tastaǵan sharýalar arzan baǵamen saban berse ǵoı. Aqyr osy aýyldyń mańyndaǵy jerdi paıdalanyp otyr eken, jergilikti turǵyndarǵa arzan jem-shóppen kómektesse. Biz jemdi osydan 12 shaqyrym jerdegi Polovnıkovtan satyp alyp otyrmyz. Onyń ózine uzyn-sonar kezekke turyp, qyrylyp júrip áreń jetemiz. Ondaı sharýalar osy aýylda da bar ǵoı, ákimdik solarmen bir kelisimge kelip, halyqqa jeńildik jasaý jaǵyn qarastyrýdy bilmeıdi, bas salyp aıyppul salǵannan basqa. Bizdiń sharýalar sabandaryn jaǵyp jiberedi nemese shashyp tastaıdy.

Jangeldi Adaev, aýyl turǵyny:

Batyrjan degen jeke sharýa meniń úıimniń artyna taqap turyp, dál irgeden egin egip tastaǵan. Buryn ol jerge mal jaıatynbyz. Qazir buzaýlardy qamap tastaıdy, bir laq kirip ketse de aıyppul salý kerek dep qoqan-loqy kórsetedi. Sol úshin jylda aıqaı-shý týady. Odan byltyr aýyldyń dál shetinen Báshibaev degen depýtat sharýa úlken qora salyp, tehnıkasy men malyn ákelip jan-jaǵyn qorshap tastady. Onyń ar jaǵy egin. Ol jerge biz buryn buzaý arqandaıtynbyz. Byltyr buzaýym arqanyn úzip ketip, tekten-tekke 55 myń teńge aıyppul tóledim. Báshibaevtyń 3 myń gektar egini, 200-300 gektar shabyndyq jeri bar. Qazir malyn sol jerge baǵyp otyr. Kúzge qaraı aýylǵa ákeledi, sodan kóktemge deıin aýylda bolady. О́tkende aýdan ákimi kelgende de, sharýalar malyn aýyldan alystaý jerge baqsyn dep bárimiz jınalyp aıtqanbyz, biraq eshteńe sheshilgen joq.

Qalýatbek Meıirmanov, aýyl turǵyny:

Aýyl mańyndaǵy sharýalar ózderine tıesili jerlerin keńeıtip, jyl saıyn 100-200 metrden jer qosyp alyp jatyr. Nátıjesinde, mal baǵatyn jaıylym tarylyp ketti. Ony eshkim tekserip jatqan joq. Ákimdik sony tekserip, halyqqa jaıylymnyń shekarasyn syzyp kórsetip berý kerek qoı. Byltyr sharýalardy shaqyramyz, jerlerin dronmen ólshep, qujat boıynsha tekserip, artyǵyn alyp beremiz dep edi, ol sóz kúıinde qaldy. Dál qazir halyq mal baǵatyn jer tappaı otyr. Myna jerde mal jaıylatyn Doıki deıtin jer bar edi, ony byltyr Báshibaevtar shaýyp aldy. Ákim bıyl shapqyzbaımyn dep edi, oǵan taǵy senbeı turmyz. Shynynda da, osy aýyldyń aınalasyn qysyp tastap otyrǵan sharýalarǵa arnaıy revızııa jasaý kerek. Mysaly, bir sharýada qujat boıynsha 200 gektar bolsa, shyntýaıtyna kelgende 300 gektar jerdi paıdalanyp otyr. Sony tekserý kerek. Áıtpese, aýyl halqy mal ustaı almaıdy. Ustaıtyn jaǵdaı joq. Onsyz da jem-shóp qymbat. Byltyr shóptiń tonnasy 30 myń teńge bolyp edi, bıyl 40 myń bolatyn shyǵar. Jemniń bir qapshyǵy 3,5 myń, kebektiń baǵasy – 1400 teńge.

Baýyrjan Nurǵazın, Aısary aýyldyq okrýginiń ákimi

– Mende qazir jaıylymnan problema joq. Kezinde munda 1,5 myń ǵana gektar jaıylym bolǵan. Osydan eki jyl buryn sharýalardan 634 gektar qaıtaryp aldym. Buryn aýyldyń dál túbinde turǵan 613 gektar jerdi bir sharýa bankten satyp alyp, jyrta bastaǵan ǵoı. Sodan halyq shý kótergen soń, sharýashylyq basshysymen sóılesip, kelisip, oǵan aýyldan 25 shaqyrym qashyqtaǵy mal baspaıtyn bos jerdi berdik. Sosyn Doıki degen jer bar, oǵan da mal shyǵady, ádemi jaıylym. Aldyńǵy jyly 600, byltyr 1 myń gektar jer qaıtaryp aldyq. Sony qosqanda qazir 4 myń gektardaı jaıylym jer bar. Jaqynda ǵana jıyn ótkizip, halyqqa túsindirip aıtqanbyz. Keshe ǵana eldiń eki tabyn maly jaıylymǵa shyqty. Bir tabynda 180 bas, ekinshisinde 140 bas, bárin qosqanda aýylda bas-aıaǵy 320 bas qana mal bar. Endi 4 myń gektardy mal basyna shaǵatyn bolsaq, 800 bas mal jaıylatyn jer bar. Bul bizge jetkilikti. Bir másele bar, sharýalar jerdiń bárin 20-30 jyl buryn alyp, 48 jylǵa deıin ózderine jazdyryp alǵan ǵoı. Qoranyń artynda 50 metrden keıin Batyrjan degen sharýa qojalyǵy egin salady. Soǵan buryn dári shashatyn. Halyq shaǵymdanǵan soń, ony toqtattyq. Halyq sonda da jaıylym az deıdi. Sodan Murat Báshibaev degen aýyldyń depýtaty bar, sol kisimen kezdestik. Ol kisi: «Men úlgi kórseteıin, osy aýyldyń mańynda 260 gektar jerim bar. Sony halyqqa qaıtaryp bereıin» dedi. Ony aýdan ákimi de, halyq ta estidi. Batyrjan Aıtmurzaulymen de sóılestim. Ol kisiniń de aýyldyń irgesinde Táýelsizdik kóshesiniń artynda 180 gektar jeri bar. «Báke, halyq tynysh bolsyn, aýyldan 20-25 shaqyrym jerde bos jatqan jer bar ǵoı, shyǵyndy sodan kóterip alarsyz, myna jerdi el ıgiligine berseńiz qalaı bolady» dep edim, «bıyl egin egem, óıtkeni byltyr daıyndap qoıdym. Kúzde eginimdi jınap alǵan soń, halyqqa qaıtaryp beremin», degen ýádesin berdi. Oǵan birden mal jaıýǵa bolmaıdy, kelesi jyly qaıtaryp berse, biz oǵan kópjyldyq shóp egemiz, sosyn halyqqa taǵy jaıylym qosylady. О́tkende halyqty jınap, aqsaqaldardan «jaıylym máselesi bar ma?» dep suradym. Bári biraýyzdan: «Joq! Báke, raqmet, sizge» dep jaýap berdi. Biren-saran turǵyndar jaıylym joq dep bosqa aıta beredi. Buzaý jaıylatyn jer joq deıdi. Buzaýdy kóshege shyǵarýǵa bolmaıdy. Jem-shóp qymbat ekeni ras. Naryq qoı endi. Baǵa ósip jatyr. Jumys isteý kerek. Men qoǵamdyq jumystyń ózine adam taba almaı otyrmyn. Aı saıyn 60 myń teńge alyńdar, kósheni tazalańdar, aýyl taza bolsyn deımin. Adam joq. Qazir kóshede bir de bir mal júrmeıdi. Bári taza bolý kerek. Buzaý úıde turý kerek.

Osylaısha, turǵyndar men ákimniń sózi úılespeı otyr. Bir kózimiz jetkeni – zań sharýalar jaǵynda bolǵandyqtan, olarǵa jergilikti ákimdikterdiń sózi óte qoımaıdy. Muny jaqsy túsinetin aýyl turǵyndary joǵaryda otyrǵan janashyr azamattar jaıylym týraly zańdy qaıta qarap, aýyl mańyndaǵy jaıylym máselesin rettep berse eken degen tilekterin jetkizdi.

 

Qostanaı oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Jetim kórseń, jebeı júr

Aımaqtar • Keshe

Ar aldynda arylý

Rýhanııat • Keshe

Talanttar Otanyn tastap ketkende...

Rýhanııat • Keshe

Kedeı elderge kómek

Ekonomıka • Keshe

Ǵasyr ájimi

О́ner • Keshe

Ǵazymbektiń ǵazız beınesi

Aımaqtar • Keshe

Almatyǵa jaryq qaıta berildi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar