Soǵys jyldarynda Qyzyl Armııa qataryna 1 mıllıon 200 myń qazaqstandyq shaqyrylǵan bolatyn. Olardyń teń jartysy ot pen oqtyń ortasynan Otanyna qaıta oralǵan joq. Soǵys qasiretin kózimen kórip, júregimen sezingen, qasyq qany qalǵansha, shybyn jany shyqqansha jaýyngerlik mindetin minsiz atqaryp, aıqas dalasynda azamattyq bolmysyn bıik ustap ajal qushqan maıdanger aǵalarymyzdyń eren erligi, qaısarlyq qasıeti, beıbit kezeńderdegi ıgilikti isteri týraly áli de tolyq zerttelmeı, tereńnen qaýzaýdy qajet etetin tyń maǵlumattar men derekterdi izdep taýyp, óskeleń urpaqqa ónege etý – bizdiń adamı paryzymyz. Qan maıdanda qaharmandyq tanytqan aǵalarymyzdyń biri – Táji Kózdibaıuly Kózdibaev. Onyń ómiri týraly bizge búgingi kúnge deıin beımálim kúıde kelgen derekterdiń tabylýynyń ózi tańǵalarlyqtaı.
Táji Kózdibaev 1907 jyly Aqtóbe oblysynyń Juryn aýdanyna (qazirgi Muǵaljar aýdany) qarasty 19-aýyldaǵy orta sharýanyń otbasynda dúnıege kelgen. О́tken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynyń aıaǵy men otyzynshy jyldarynyń basynda ol Orynbor qalasyndaǵy I.V.Stalın atyndaǵy jumysshy fakýltetinde oqyǵan. 1932 jyly, jıyrma bes jasynda Búkilodaqtyq kommýnıstik (bolshevıkter) partııasy qataryna alynǵan. 1934 jyly joǵary oqý ornyn «zańger» mamandyǵy boıynsha aıaqtaǵan. Otyzynshy jyldardyń orta kezinen bastap Táji aǵamyz Máskeý qalasynda turǵan. Soǵys bastalardan buryn jáne aıaqtalǵannan keıin birneshe jyl KSRO-nyń joǵarǵy, ortalyq, memlekettik basqarý organdarynda jaýapty qyzmetter atqarǵan. Soǵys bastalǵan kúnniń erteńine, 1941 jylǵy 23 maýsymda Máskeý qalasynyń Lenın aýdandyq áskerı komıssarıatynyń uıǵarymymen Qyzyl Armııa qataryna áskerge alynady.
Soǵys kezinde Táji Kózdibaıuly Lenıngrad garnızonynyń áskerı prokýratýrasynda, 16-shy, 48-shi, 265-shi atqyshtar dıvızııalarynyń áskerı prokýratýralarynda áskerı tergeýshi bolyp istegen. Maıdan aıaqtalǵan kezdegi áskerı ataǵy – gvardııa kapıtany. 48-shi,
265-shi atqyshtar dıvızııalarynyń áskerı prokýratýralarynda bolǵan kezde ol Lenıngrad qalasyn jaýdan qorǵaýǵa qatysqan.
Táji Kózdibaıuly 1943 jylǵy 1 jeltoqsan men 25 jeltoqsan aralyǵynda, 1944 jylǵy 18 aqpanda jasaǵan erligi úshin «Qyzyl Juldyz» ordenimen nagradtalǵan. Bul kezde ol 60-shy Armııanyń quramyndaǵy 15-shi atqyshtar korpýsynda qyzmet istep júrgen. 1943 jyldyń qarashasynan 1944 jyldyń sáýir aıyna deıin 60-shy Armııa Kıevti qorǵaý, Jıtomır – Berdıchev, Rovno – Lýsk, Proskýrov – Chernovısy operasııalaryna qatysyp, júzdegen eldi mekendi jaýdan azat etken.
Táji Kózdibaıuly 7-shi gvardııalyq atty áskerler dıvızııasynda qyzmet atqaryp júrgen kezde 1945 jylǵy 11 maýsymda ekinshi ret «Qyzyl Juldyz» ordenimen nagradtalǵan. Bul dıvızııa Berlınge shabýyl jasaý strategııalyq operasııasyna qatysyp, 1945 jylǵy 23 sáýirde Elba ózeniniń jaǵasyna jetken jáne Qyzyl Armııanyń áskerı qurylymdarynyń alǵashqylarynyń biri bolyp Gıorsıg derevnıasynyń mańynda osy ózennen ótken.
Lenıngrad qalasyn jaýdan qorǵaýǵa qatysqany úshin Táji Kózdibaıuly «Lenıngradty qorǵaǵany úshin» medalimen nagradtalǵan.
Lenıngrad qalasyn qorǵaýǵa qatysqan áskerı qurylymdardyń sapynda óz qyzmetin atqaryp júrgen kezde Táji Kózdibaıulynyń qandaı qıyndyqtardy basynan ótkizgenin myna bir oqıǵadan ańǵarýǵa bolady. 1941 jylǵy 19 qarashada, 18 saǵat 25 mınýtta jaý avıasııasynyń qalaǵa jasaǵan kezekti shabýyly kezinde Lenıngrad maıdany men Lenıngrad garnızonynyń áskerı prokýratýralary ornalasqan ǵımaratqa jaýdyń salmaǵy 500 kılogramm bombasy dál túsedi. Osynyń saldarynan bir sátte 28 adam qaza tabady.
Bizdiń qolymyzda «Lenıngradtaǵy bir jerden ekinshi jerge jiberý pýnkti. Tirkeý kartochkasy» («Lenıngradskıı peresylochnyı pýnkt. Regıstrasıonnaıa kartochka») dep atalatyn, 1941 jylǵy 11 jeltoqsanda toltyrylǵan qujat bar. Onyń 13-shi pýnktinde Táji Kózdibaıulynyń Qyzyl Armııaǵa shaqyrylǵanǵa deıin turǵan mekenjaıy bylaısha kórsetilgen: «Moskva qalasy-72, Serafımovıch kóshesi, 2-shi úı, 461-shi páter». Osy qujat jáne onda kórsetilgen jazý – onyń Qyzyl Armııa qataryna shaqyrylǵanǵa deıin turǵan mekenjaıyn anyqtaıtyn negizgi aıǵaq. Al endi osy úıdiń tarıhyna tereńirek toqtalaıyq. Bul ári qyzǵylyqty, ári qaıǵyly oqıǵalarǵa toly hıkaıa.
Bul úıdiń birneshe ataýy bar. Negizgi, halyq arasynda jıi qoldanylatyn ataýy – «Úkimet úıi». Ony «Keńesterdiń Birinshi úıi» dep te ataıdy.
Táji Kózdibaıulynyń soǵys bastalardan buryn jáne soǵys bastalǵan kezde osy úıde, Máskeýdegi «Úkimet úıinde» turýynyń ózi – ol kisiniń sol kezde KSRO-nyń joǵarǵy, ortalyq, memlekettik basqarý organdarynda jaýapty qyzmet atqarǵandyǵynyń aıqyn dáleli ispetti.
О́tken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynyń orta tusynda, Máskeýde Ortalyq Atqarý Komıtetiniń, Halyq Komıssarlary Keńesiniń, Partııalyq baqylaý komıssııasynyń qyzmetkerlerin, BK(b)P-nyń basshylyǵyn, Halyq Komıssarlary men olardyń orynbasarlaryn úı-jaımen, páterlermen qamtamasyz etip, olardy ornalastyrý qajettigi týyndaıdy. Bul maqsatty iske asyrý úshin 1927 jyly, Máskeý qalasynda turmystyq jáne mádenı qyzmet kórsetýdiń tolyq keshenimen qamtamasyz etilgen osy úıdi salý týraly Keńes Úkimeti qurǵan komıssııanyń sheshimi qabyldandy. Úıdiń qurylysy 1928 jyly bastalyp, 1931 jyly aıaqtalady.
Máskeý ózenindegi Bolotnyı aralynda ornalasqandyqtan, bul turǵyn úı kesheni qala terrıtorııasymen eki kópir – Úlken tas kópir jáne Kishi tas kópir arqyly jalǵasqan. Árqaısysy 8-11 qabatty 8 korpýstan turatyn, barlyǵy 505 páteri, 25 kireberisi bar «Úkimet úıi» ornalasqan jerdiń aýmaǵy 3,3 gektardy quraıdy. 1952 jylǵa deıin osy úı Máskeý qalasyndaǵy eń bıik turǵyn úı bolǵan edi. Endi osy úı týraly áńgimemizdi Vıkıpedııa málimetterine súıene otyryp jalǵastyraıyq.
Úıdiń kireberis esiginen ishke enip, baspaldaqpen kóterilseńiz, onyń árbir qabattaǵy alańqaıynda tek eki páter bar ekenine kóz jetkizesiz. Páterlerde bir bólmeden jeti bólmege deıin bolǵan. Ár páterdiń aýmaǵy 40 sharshy metrden 300 sharshy metrge deıin jetken. Páterdiń bıiktigi 3,5 metrge teń. Árbir páter gaz plıtasymen, telefonmen, radıonúktemen jabdyqtalǵan. Úı ystyq sý jáne ortalyqtandyrylǵan jylý júıelerimen, adamdardy jáne júkterdi tasýǵa arnalǵan lıfttermen qamtamasyz etilgen. Kóptegen páterdiń úı kútýshilerine arnalǵan bólmeleri bolǵan. Árbir páterdiń edenine emen aǵashynan jasalǵan parket tóselgen, olardyń tóbeleri Ermıtaj restavratorshy-sheberleriniń jobalary boıynsha daıyndalǵan kórkem sýrettermen jáne túrli órnektermen bezendirilgen. Páterlerdiń barlyǵynda da bir tapsyryspen, bir túrde jasalǵan úı jıhazdary men úı tirshiligine qajetti zattar bolǵan. Olardyń bárinde túgendeme nómirleriniń turýy jáne esebiniń qatań túrde júrgizilýi ol kezde buljytpaı oryndalýy tıis ereje edi. Jańadan kelgen turǵyndar, páterge kelip ornalasar kezde qabyldap alý aktilerine qol qoıatyn.
Turǵyn úılerden basqa, bul keshenniń quramyna myna nysandar kirgen: kir jýýǵa arnalǵan úı, medısınalyq pýnkt, jınaq kassasy, poshta, balalar ıaslıi men balabaqsha, ambýlatorııa, kitaphana, sporttyq zal, tennıs korty, saýda dúkeni. Úıdiń aýlalaryna gúlzarlar men fontandar ornatylǵan. Turǵyndardyń bos ýaqytyn durys, paıdaly ótkizýlerine arnalǵan klýb, 1 500 oryndyq «Ýdarnık» kınoteatry jumys istegen. Osynyń bári bir úıde jáne soǵysqa deıingi kezeńde bolǵan.
«Úkimet úıiniń» negizgi artyqshylyqtarynyń biri – Máskeý qalasynyń tarıhı ortalyǵynda, Kremlge jaqyn jerde ornalasqandyǵy. Úıdiń birinshi jáne on ekinshi kireberisteri arqyly úıge kirgen adamdar osyndaǵy páterlerdiń terezelerinen Kremldi kórip, tamashalaı alady.
1931 jyldyń aqpan aıynan bastap «Úkimet úıiniń» salynyp bitken bólikteri paıdalanýǵa berilip, páterlerge turǵyndar qonystandyryla bastady. 1932 jyldyń 1 qarashasynda bul úıde barlyǵy 2 745 adam turǵan, olardyń ishinde 838 er adam, 1 311 áıel, 596 bala bolǵan eken.
«Úkimet úıinde» kórnekti áskerı basshylar, batyrlar, jazýshylar, akademıkter, partııa men úkimet qaıratkerleri, Komınternniń qyzmetkerleri turdy. Olardyń ishinde myna adamdardy atap aıtýǵa bolady:
V.I.Lenınniń jaqyn serikteri: O.B. jáne P.N.Lepeshınskııler, A.I.Rykov, E.D.Stasova, G.I.Petrovskıı, K.B.Radek.
Búkil elge tanymal bolǵan batyrlar: N.P.Kamanın, M.V.Vodopıanov, I.P.Mazýrýk, A.G.Stahanov.
Ǵalymdar: V.P.Glýshko, Ar.I.Mıkoıan, V.V. Parın, E.V.Tarle, N.V.Sısın.
Jazýshylar: A.S.Serafımovıch, B.A.Lavrenev, Iý.V. Trıfonov, M.P.Korshýnov, Iý.S.Semenov. Bul úıde basqa da kóptegen belgili adam turǵan.
«Halyq jaýlaryn» anyqtap, jazalaý naýqany órship turǵan jyldarda bul úıdiń turǵyndarynyń ishinen saıası qýǵyn-súrgin qurbandary bolǵandar sany 700-den asqan. Osy jyldary keıbir páterdiń turǵyndarynyń quramy qýǵyn-súrgin saldarynan 5-6 ret ózgergen. Sondaı-aq turǵyndary repressııa qurbandary bolyp, ustalyp ketken kóptegen páterdiń esikteri jabylyp, bekitilip, olardy ashýǵa bolmaıtyndyǵyn bildiretin belgi retinde esikterdiń syrtyna mór basylǵan qaǵaz jelimdelip, japsyrylyp qoıylǵan.
Osy úıde 1931 jyldan 1939 jylǵa deıin turǵan jazýshy Iýrıı Trıfonovtyń 1976 jyly «Jaǵalaýdaǵy úı» («Dom na naberejnoı») dep atalatyn povesi jaryq kórgennen keıin bul úıge jańa ataý berildi. Endi bul úı halyq arasynda burynǵy ataýlaryna qosymsha «Jaǵalaýdaǵy úı» dep te atalatyn boldy.
1989 jyly osy úıde onyń baıyrǵy turǵyndarynyń biri Tamara Andreevna Ter-Egıazarıannyń bastamasymen «Jaǵalaýdaǵy úı» dep atalatyn mýzeı uıymdastyrylady. Onyń jumys isteýine qajetti oryn kerek bolǵandyqtan, osy úıdiń birinshi qabatynan bir páter bosatylyp beriledi. Ol páter osy úıdegi kúzet jumysyn basqarǵan adamnyń turǵan páteri bolǵan.
1997 jyldan bastap bul úı tarıhı eskertkish bolyp sanalady jáne memlekettiń qorǵaýyna alyndy.
Máskeý qalasyndaǵy «Jaǵalaýdaǵy úı» dep atalatyn mýzeı saıtynda osy úıdiń soǵysqa qatysqan turǵyndarynyń tizimi jarııalanǵan. Bul tizim mýzeı ishindegi qabyrǵada ilýli. Tizimde turǵyndardyń aty-jónderi olardyń bastapqy árpine sáıkes, orys alfavıti boıynsha toptalyp, alfavıttik retimen ornalastyrylǵan. Tegi «K» árpinen bastalatyn adamdardyń arasynan «KýzdybaevT.K.» degen oryssha jazýdy kórýge bolady. Iаǵnı Táji Kózdibaıulynyń esimi umytylmaı, osy tizimge engizilgen. Osy tizimnen kóptegen áıgili, ataqty adamdardyń aty-jónin tabýǵa bolady. Atap aıtsaq: Keńes Odaǵynyń marshaldary: I.H.Bagramıan, G.K.Jýkov, I.S.Konev, R.Iа.Malınovskıı, K.A.Mereskov, F.I.Tolbýhın; Avıasııa marshaldary: I.I.Borzov, A.E.Golovanov; L.M.Kaganovıch (KSRO-nyń kórnekti memleket, sharýashylyq jáne partııa qaıratkeri), N.G.Kýznesov (Keńes Odaǵy flotynyń admıraly), L.Z.Mehlıs (KSRO-nyń kórnekti memleket jáne áskerı-saıası qaıratkeri), A.I.Mıkoıan (revolıýsıoner, KSRO-nyń kórnekti memleket jáne partııa qaıratkeri), V.I.Stalın (I. V.Stalınniń uly Vasılıı) jáne basqalar.
Joǵaryda atalǵan mýzeıde jasalǵan ekinshi tizim «Qýǵyn-súrginge ushyraǵan turǵyndar» dep atalady. Odan da «KýzdybaevT.K.» degen jazýdy kórýge bolady.
Mýzeıde jasalǵan úı turǵyndarynyń úshinshi tizimi de bar. Ol – 2000-2010 jyldar aralyǵynda jasy júzge kelgen turǵyndar tizimi. 2007 jyly jasy júzge kelgen turǵyndar arasynda Táji Kózdibaıulynyń aty-jóni bylaısha kórsetilgen: «Kozdybaev Tajı Kýzdybaevıch».
1984 jyly bir issaparmen Máskeý qalasyna barǵan kezimde О́teshqalı Atambaevpen jolyǵýdyń sáti túsken bolatyn. Ol kezde men Qazaq KSR Qarjy mınıstrliginde jumys istep júrgen edim. Ol kisiniń úıine men mınıstrlik basshylyǵynyń tapsyrmasymen bardym.
О́teshqalı Dúısenǵalıuly 1955-1961 jyldary Qazaq KSR Qarjy mınıstri bolǵan, 1966-1973 jyldar aralyǵynda Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń KSRO Mınıstrler Keńesiniń janyndaǵy turaqty ókili bolyp qyzmet atqarǵan. 1973 jyly zeınetkerlik demalysqa shyqqan.
О́teshqalı aǵaımen ol kisiniń úıinde otyryp az ǵana ýaqyt sóılesýge múmkindik boldy. Sóz arasynda odan: «Máskeý qalasynda turyp, jumys istegen Táji Kózdibaıulyn biletin be edińiz? Ol kisi meniń anamnyń jaqyn týysy, nemere aǵasy edi», dep suradym. Sonda ol maǵan: «Táji Kózdibaıuly – Keńes Odaǵynyń memlekettik baqylaý organynda qyzmet atqarǵan azamat edi ǵoı», dep jaýap berdi.
Keńes Odaǵynyń áıgili marshaldarynyń, KSRO-nyń kórnekti memleket jáne partııa qaıratkerleriniń aty-jónderi jazylǵan, mýzeıde ilýli turǵan tizimde qazaq azamatynyń aty-jóni de turýy – neken-saıaq kezdesetin jaǵdaı. Turannyń keń-baıtaq dalasynyń bir shetinde ornalasqan shalǵaıdaǵy aýylda, qarapaıym sharýa adamynyń otbasysynda dúnıege kelgen qazaq balasynyń azamat bolyp ósip-jetilip, joǵary bilim alyp, Máskeý qalasyna baryp turýy, jaı úıde emes, «Úkimet úıinde» turýy, KSRO-nyń joǵarǵy, ortalyq, memlekettik basqarý organdarynda jaýapty qyzmetter atqarýy, soǵysqa basynan aıaǵyna deıin qatysýy, odan keıingi beıbit ómirde barlyq qaırat-jigerin jumsap, aıanbaı eńbek etýi – onyń esimin búgingi jáne keler urpaqtardyń umytpaı, este saqtaýyna tolyq negiz bola alady dep esepteımiz.
Táji Kózdibaıulynyń elimiz úshin atqarǵan isteri, sińirgen eleýli eńbegi eskerilip, onyń atyn jerlesteriniń jadynda saqtaý maqsatymen Aqtóbe oblysynyń ákimdigi óz tarapynan tıisti sharalar belgilep, olardy iske asyrady degen oıdamyz.
Baýyrjan QAIRALAPIN,
«Aýdıtorlar kollegııasy» kásibı aýdıtorlyq uıymynyń múshesi
