Qol jetkizgen tabystaryna masattanǵan nemister basqa eýropalyqtardan, ásirese ishki máselelerdi sheshe almaǵan elderden sabaq alýǵa qulyqsyz. Biraq bıylǵy saılaý ótetin mańyzdy kezeńde Germanııa kansleri Angela Merkeldiń máseleni tásiline súıenip sheshý áreketi shıelenistiń kúsheıgenin kórsetedi. CDU men onyń bavarııalyq áriptes partııasy – Hrıstıan-áleýmettik odaq (CSU) Merkeldiń ornyn kim basatynyn anyqtaı almaı dal. Osyndaı sátte Jasyldar partııasy kenetten tarıhı múmkindikke ıe bolyp otyr.
CDU/CSU ózara kelisip, Hrıstıan-demokratııalyq odaqtyń basshysy Armın Lashetti kanslerlikke usyný arqyly daýys berýshilerinen aıyrylyp qaldy. Al «jasyldar» partııanyń serkesi, 40 jastaǵy jigerli Annalena Baerbokty usyndy.
О́zgeriske qumar emes elde Baerbok esh kedergisiz reforma júrgizýge, «barqyt revolıýsııa» jasaýǵa ýáde etti. «Jasyldar» ózderiniń saılaýaldy baǵdarlamasynyń jobasynda aıtqandaı: «Biz jaqsy dástúrlerdi jańa jolmen alyp kelemiz, keıbir jańa nárselerdi ornatamyz jáne tanys nárselerdi aýystyramyz. Biraq biz ótpeli kezeńde qaýipsizdikti qamtamasyz etemiz».
«Jasyldar» partııasy óz-ózin reformalaı aldy. Bertinge deıin partııa Verbotspartei (tyıym salýshy partııa) retinde qarastyrylǵan. Ásirese nemisterge vegetarıan bolýdyń qasıetteri týraly dáris oqyp, masqara bolǵan. Endi dál osy partııa Germanııanyń keleshegine optımızm syılap otyr. «Jasyldar» nemisterden ómir saltynan bas tartýdy talap etýden góri, eskirý qaýpi bar joldardyń ornyna órkendeýdiń jańa joldaryn ashyp, Germanııany jaqsartýǵa ýáde beredi.
Máselen, partııa álem qazba otynnan bas tartyp jatqanda Germanııa ekonomıkasyn básekege qabiletti etip qalpyna keltirý úshin jasyl ındýstrııalyq saıasat ustanbaq. «Jasyldardyń» ókili Fransıska Brantner túsindirgendeı, bul prosestiń negizine klımattyq jáne sıfrly strategııalar alynady. «Eger bul poıyzǵa otyrmasaq, ekonomıkalyq modeldi joǵaltyp alamyz. Eski model keremet edi. Bul bárimen saýda jasaýǵa, qaýipsizdikke eshqandaı qarjy bólmeı, kóp aqsha tabýǵa múmkindik berdi. Keremet boldy, biraq ókinishke qaraı, uzaqqa sozylmady», deıdi ol.
«Jasyldar» nemis avtomobıl ónerkásibiniń tirshilik etýin saqtap qalýdyń jalǵyz joly kómirtegi gazyn shyǵarmaıtyn avtomobılderge basymdyq berý ekenin moıyndaıdy. Demek partııanyń Germanııany energetıkalyq elementter óndirisi boıynsha álemdik kóshbasshy etý jospary bar. Sondaı-aq partııa Germanııanyń Qytaı eksporty men Reseıden keletin kómirsýtekter ımportyna táýeldiligin azaıtyp, joǵary tehnologııalyq startaptar men bultty esepteý ınfraqurylymyn qoldaý baǵdarlamalaryna ınvestısııa salǵysy keledi.
«Jasyldar» patrıotızmniń dástúrli solshyl skeptısızminen de bas tartty. Partııanyń saılaýaldy baǵdarlamasynyń taqyrybyn erkin túrde «Germanııada bári bar» dep aýdarýǵa bolady. Germanııada aldaǵy synaqtarǵa tótep berýge kerektiniń bári bar.
Partııanyń burynǵy jetekshisi Djem О́zdemır telefon arqyly bergen suhbatynda ulttyq biregeılik týraly pikirtalas ótkizý qajettigin basa aıtty. «Immıgrasııa jáne jahandaný kezinde nemis bolý neni bildiretinin talqylaýymyz kerek. Bosqyndar daǵdarysy kezinde progressıvti adamdardyń pikirin eleýsiz qaldyrý – úlken qatelik. Bul basqalardyń aýmaqty ıemdenýine múmkindik berdi», deıdi ol. О́tkennen múldem alshaqtaǵan «jasyldar» búginde Heimat (otan) sekildi termınderdi jıi qoldanady, nemis ıdeıasyn qalaı jańǵyrtýǵa bolatynyn ashyq talqylaıdy.
Eýropaǵa kelgende, «jasyldar» Merkeldiń «Naın, Naın, Naın» (Joq, joq, joq) saıasatynan bas tartyp, ózara qarym-qatynasqa belsendi aralaspaq. Jaqynda Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung gazetine bergen suhbatynda Baerbok Germanııa búkil Eýropamen úılesken jaǵdaıda ǵana kúshti syrtqy saıasat júrgize alatynyn atap ótti. Ol táýelsiz, óz qundylyqtaryna sáıkes áreket etetin Eýropalyq Odaq qurýǵa kómekteskisi keledi. Sonyń ishinde Qytaımen qarym-qatynasqa da kózqarasy basqasha.
Brantner óz tarapynan Germanııa eýropalyq saıasatyna negizdelgen «eki urpaq ótirigin» jeńe alady dep úmittenedi. Birinshi ótirik: Germanııa qaýipsizdikke ınvestısııa salmaı, tek ekonomıkaǵa nazar aýdara alady. «Biz bárimen saýda jasap, úlken paıda tabýdy kózdep, basqalardyń egemendigimizdi qamtamasyz etýinen úmittenýdi jalǵastyra almaımyz», deıdi ol. «Eger [Fransııa prezıdenti Emmanýel] Makronnyń aıtqanynyń bárimen kelispesek, onda óz ıdeıalarymyzdy usynǵanymyz jón».
Ekinshi ótirik: Eýropalyq ortalyq bankke arqa súıeý arqyly birlesken ınvestısııalyq saıasatsyz ne bıýdjetsiz ortaq valıýtaǵa ıe bola alady. Brantner Germanııada bul týraly naqty pikirtalastyń ýaqyty keldi dep sanaıdy.
Búgingi «jasyldar» ondaǵan jyldar boıǵy keremet jetistikterden keıin Germanııanyń pozısııasy álsiregenin jaqsy túsinedi. Qytaı men Amerıka qarsylasyp jatqanda jahandaný kerisinshe baǵyt alýy múmkin. Bul joly sıfrly revolıýsııa Germanııanyń dástúrli ekonomıkalyq áleýetinen asyp túsedi. Birinen soń biri aýysatyn úkimettiń nemis qoǵamyn eýropalyq saıasatpen egjeı-tegjeıli tanystyra almaýy Germanııanyń jeke múddelerine qyzmet etetin EO deńgeıindegi sharalarǵa kelisim berýdi qıyndatty.
Zıgmýnd Freıd «sáttiliktiń saldarynan zardap shekken» pasıentterdi sıpattaǵan kezde búgingi Germanııanyń portretin anyq sıpattap berdi. «Jasyldar» bul azaptyń emin tapqan syńaıly.
Qyrkúıektegi federaldyq saılaýǵa deıin talaı nárse ózgerýi múmkin. Biraq buryn-sońdy «jasyldar» mundaı myqty pozısııada bolǵan emes.
Mark LEONARD,
Eýropalyq keńestiń Halyqaralyq qatynastar jónindegi ortalyǵynyń teń quryltaıshysy jáne dırektory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
