El ishindegi ıgi sharýa

Dıqan qaýym dala tósindegi yryz­dyq joryǵyna qapysyz qamdaný ústinde. «Kóktemniń bir kúni – jylǵa azyq» degen maǵynaly sóz mańyzyn joımaıtyny belgili. Býrabaı aýdanyndaǵy «Jýravlevka-1» seriktestigi 53 074 gektar jerge ıe bolyp otyr. Onyń 40 myńnan astamy – egis­tik alqap, 12 923 gektary – jaıylymdyq jer.

Seriktestik 2012 jyldan beri aqyq dán ósirýden táýir tájirıbe jınaǵan ujym. Materıaldyq-tehnıkalyq bazasy da myǵym, ıakı, kóktemgi egisti ýaqytynda ót­kizýge, tehnologııalyq talaptar­dy buljytpaı oryndaýǵa qaýqary ábden jetetin syńaıly. Ártúrli markadaǵy 90 traktory bar, ju­mysy ónimdi 11 egis kesheni saqadaı saı tur. Jer degdip, kún jylynǵan soń topyraq óńdeıtin 17 arnaıy tehnıka egis alqaptaryna shyqpaq. О́tken jyly seriktestiktiń egis al­qaptarynyń ár gektarynan 20,8 sentnerden ónim jınalypty. Eńbek tájirıbesi myqtap qa­lyptasqan dıqandar alqaptan 44,6 myń tonna dán jınaǵan. Bıdaıdan basqa arpa, burshaq, raps tárizdi daqyldar egiledi. Maıly daqyldar dáni 10 myń gektarǵa jýyq alqapqa sebiledi. Seriktestik 153 adamdy turaqty jumyspen qamtyp otyr. Olardyń aılyq eńbekaqysy orta eseppen 110 myń teńgeden aınalady. Sharýashylyq basshylary eldiń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyna da qamqor.

– Halyqtyń jumys isteýge degen yntasy óte zor, – deıdi serik­testik basshysy Nıkolaı Rad­chenko. – Biz óz tarapymyzdan ozat­tardy qoldap, ortaq iske ju­myl­dyryp otyrmyz. Bul úshin árıne, dala erlerin yntalandyrý kerek.

Seriktestik basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, mol ónimniń negizi – sapaly tuqymǵa baılanys­ty. Árıne, jer qunary da áser etetindigi daýsyz. Al sol qu­nar­­ly jerge sapaly tuqym sińir­gen dıqannyń yryzdyqsyz qal­maıtyndyǵy daýsyz. Sharýa­shy­lyq ózderine tolyǵymen jete­tin tuqymdy qońyr kúzden qam­dap alǵan. Artylǵanyn kórshi shar­ýashy­lyqtarǵa satyp, dememek.

Egistik sharýashylyǵymen birge aýdandaǵy mal sharýashylyǵy da sony serpin alýda. Osy bir piki­rimizge dálel retinde tııanaqty ju­my­symen el nazaryna ili­gip turǵan «Abdrahmanov» jeke kásip­kerliginiń jumysyn aıta ketý oryndy bolmaq. 2011 jy­ly mal sharýashylyǵymen aına­lysýǵa den qoıǵan qojalyq qana­tyn keńge jaıyp, jyl saıyn ma­terıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jetildirý ústinde. Asylynda, oblystaǵy sút ónimderin molaı­týǵa ıgi áserin tıgizetin de osyndaı taýar­ly sút fermalary. Mun­da sútti salqyndatatyn jáne saq­taıtyn oryn daıyndalypty.
7 mln teńgege Reseıden shyǵa­rylǵan sal­qyndatqysh satylyp alynǵan. Saýyn apparaty – túriktiki. Oǵan 25,3 mln teńge qarajat jumsalǵan. 500 sıyrǵa deıin saýýǵa múmkindik bar. Qazir saýyn sıyrdyń ár­qaısysy táýligine 20 lıtrden as­tam sút berýde. Ortasha eseppen ár sıyrdan bir jylda 6 500 lıtr sút saýylady. 88 mln teńgege Che­hııadan 96 bas asyl tuqymdy mal alǵan. 60-y monbelıard tuqymdas bolsa, 36-y sútti ári etti sımmental tuqymy. «Sybaǵa» baǵdar­lamasy arqyly taǵy da 109 bas asyl tuqymdy mal alynǵan. «Yrys» baǵdarlamasy arqyly 82 mln teńgege Slovakııadan 53  bas qara mal jetkizilgen. Mine, osy­laısha asyl tuqymdy maldyń artyqshylyǵyn qapysyz paıdalanyp otyr. О́ndirgen sútin Zeren­di aýdanyna qarasty Sado­vyı aýylyndaǵy sút  zaýytyna jetkizedi. Memleket tarapynan malsaq qaýymǵa kórsetiletin qam­qorlyq ushan-teńiz. Máselen, 2020 jyldyń alǵashqy toqsanynda 2 999 350 myń teńge sýbsıdııa tólenipti. О́z tóli esebinen mal ba­syn kóbeıtýde múmkindik bar. Jeke kásipkerdiń 699 gektar jeri bolsa, onyń 645 gektary shabyn­dyq, qalǵany jaıylym.

Taǵy bir aıta keterlik jańalyq, jeke kásipker mal azyǵyn baıytyp daıyndaıtyn zaýyt salypty. О́zderin tolyq qamtamasyz etýge qaýqary ábden jetedi. Tóńirektegi sharýashylyqtarǵa da artylǵanyn satyp, paıda tabýǵa ábden bolady.

– Daqyldardy ózimiz ósirip daıyn­daımyz, – deıdi jeke ká­sip­ker Bolat Ábdirahmanov.
– Pálendeı artyq eshteńe joq, ǵy­ly­mı negizdelgen mal azyǵy. Mal tuqymy asyl bolǵanymen, onyń ónimdiligi azyǵyna baılanysty.

Aýdanda tasy órge domalap tur­ǵan sharýashylyqtar barshy­lyq. Sonyń biri – «Shıeli Agro» serik­testigi. 2009 jyly óz jumysyn bastaǵan seriktestiktiń qýaty 200 bas qara malǵa shaqtalǵan. Oǵan qosa as­tyq daqyldaryn ósirýmen de aı­nalysady. Bıyl taýarly sút fermasy uıymdastyrylypty. Investısııalyq jobanyń jalpy quny 350 mln teńgeni quraıdy. «Sybaǵa» baǵdarlamasy arqyly sımmental asyl tuqymdy 80 sıyr­dy Chehııadan jetkizgen. Bıylǵy jyly taǵy da osy elden 70,5 mln teńgege iri qara mal satyp alǵan. Qazir baǵymda 169 bas mal bar, onyń 80-i saýyn sıyr. Malsaq qaýym mal tóldetý ústinde. 25 tól alypty. Seriktestik qara malmen qosa 160 jylqy baǵyp otyr. 9 adamdy turaq­ty jumyspen qamtamasyz etken. О́tken jyly gektar berekesi 13 sentnerden aınalypty.

– Eginshilik sharýashylyǵyn udaıy jetildirip otyrý qajet, – deıdi seriktestik dırektory Ásker Baı­tov. – Onsyz ónim kólemin molaıtý múmkin emes. Eger jyl saıyn jaqsy ónim alyp jatsaq, halyqqa da qaraılasyp, eldiń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa septigimiz tıer edi.

Áleýmettik jaǵdaı demekshi, aýdanda bul oraıda da qadaý-qadaý jumystyń júzege asyrylyp jatqanyn baıqaýǵa bolady. Aıtalyq, «KZ-Aıan Batyr» seriktestiginiń «Bola­shaq» bala­baq­shasy qazaq jáne orys til­derinde jetkinshekterge tálim-tárbıe berýde. 40 balaǵa shaq­talǵan baqshanyń kólemi – 320 sharshy metr. Ishi kirse shyqqysyz bolyp jaınap tur.

– Karantın kezinde saqtyq talaptaryn buljytpaı oryndaımyz, – deıdi balabaqsha dırektory Gaýhar Baıǵojına. – Bes jasqa deıingi balalar tárbıelenýde. Olar­dyń densaýlyǵy kózdiń qara­shyǵyndaı qadaǵalanady. Baǵdar­lamaǵa sáıkes qalyptasýyna bar­lyq jaǵdaıdy jasap jatyrmyz.

Bulandy aýdanynyń ortalyǵy Makınsk qalasynda sońǵy jyldary kópqabatty úıler salyna bastady. Dál qazir bes qabatty turǵyn úıdiń qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn. Shaǵyn qala úshin aıta qalarlyqtaı jaǵymdy jańalyq. Bul úıde kópbalaly jáne áleýmet­tik jaǵynan az qamtylǵan otbasy­lar qonystanatyn bolady. Ha­lyqqa jasalar qamqorlyqtyń negiz­gisi de osy emes pe?

О́simdik maıyn óndiretin «Bota» seriktestiginiń alyp zaýy­ty kúzdi kúni paıdalanýǵa berilmek. Bul jobanyń bir tıimdisi, jer­gilikti sharýashylyqtardyń ónimi óńdeletin bolady. Makınsk óndi­ris oryndary shoǵyrlanǵan qalaǵa aı­nalatyn túri bar.

Áý bastaǵy «Politerm» ataýy «Makınsk jylý jamylǵysy zaýyty» jaýapkershiligi shekteýli serik­testigi bolyp ózgergenimen, baǵyt burynǵy. Iаkı, qurylysqa qa­jetti, jergilikti jerde taptyrmaı­tyn jylý jamylǵylaryn daıyndaıdy. Kásiporynnyń jyldyq qýaty 34 myń tonna ónim shyǵarýǵa je­tedi. 

Jasyl ekonomıkanyń tıimdi­ligi aıqyndalǵannan beri ınnova­sııalyq qurylys materıaldaryna degen suranys óse tústi. Zaýyt daıyndaıtyn mıneraldy taq­talarǵa shıkizat retinde bazalt tabıǵı tas jynysy paıdalanylady. Sóz arasynda qazaqstandyq kásiporyndar osy bir qat dúnıeni buryn shet memleketterden tasy­maldaǵanyn aıta ketýge bolar. Ol kezde elimiz­de jańa úlgidegi jaq­sy materıal shyǵa­rylmady. Italııalyq fır­manyń ókilderi aldyn ala jasal­ǵan kelisimshart boıynsha ón­diristik jelini quryp bergen. Bul – qazirgi zamanǵy eń ozyq qurylǵy.

Seriktestik – búgin de qala­nyń ósip-órkendeýine septigin tı­gizip otyrǵan kásiporyn.  Eń aldymen elge keregi jumys orny ekendigi belgili. Kásiporynda qazir 150 adam turaqty jumys is­teıdi. Jumysshylardyń aılyq eńbekaqysy 210 myń teńge tóńi­reginde.

Birjan sal aýdanynda da alǵa umtylǵan tirshiliktiń tynysyn ańǵarýǵa bolady. Stepnıak qalasynda qazir 21 páterli turǵyn úıdiń qurylysy júrgizilýde.  Shaǵyn jáne orta kásipkerlikke de kóńil aýdarylǵan. Aýdan orta­lyǵyndaǵy «Eko-Fýd» dúkenine memlekettik qoldaý kórsetilipti. Kásipkerlerdiń qolyn baılap otyrǵan jaı – jaman indettiń qaıta órshýi. Osy taqyrypty qaýzap, Úlgi aýylyndaǵy feld­sher­lik-akýsherlik pýnktke bas suq­­tyq. FAP-ta 6 medısına qyz­metkeri aýyldyq okrýgtegi 5 eldi mekenniń myń jarymǵa jýyq turǵyndaryna qyzmet kórsetedi.

– Búgingi tańda vaksınalaý máselesi óte ózekti bolyp tur, – deıdi aýdannyń bas dárigeri Saı­­laýbek Aıtmaǵambetov. – El ishin­de túsindirý jumystaryn júrgizip jatyrmyz.

Áıtse de, aýyldyq okrýgte 35 adam ǵana vaksına alǵan eken. Demek, bul oraıdaǵy jumysty meılinshe shırata túsý qajet.

Qazaq «birinshi baılyq – den­saýlyq» dep tegin aıtpaǵan. Úlgi aýy­lynan shyǵyp Jókeı kólin jaǵa­laı kóktep ótseńiz, attanar jaq qanattan aqshańqan úıler kóri­nedi. Bul – «Juldyzdy orman» dep atalatyn bıyl ǵana qolǵa alynyp jatqan joba.

– Qaraǵaıly ormannyń baýy­rynda saf aýamen tynys­tap, ja­syl shalǵyndy dalany kezip, Jókeı kóliniń jaǵasynda sýǵa túsip, balyq aýlaýǵa tolyq múm­kindik bar, – deıdi joba jetek­shisi Esenjol Alpysov. – Bizdiń maqsat – ishki týrızmdi damytýǵa úles qosý. Aınalyp kelgende, adam­dardyń densaýlyǵyn nyǵaıtýǵa septigimizdi tıgizgimiz keledi.

El ishindegi tirshilikti eksheı baıandaǵanda, kóńil demdeıtin kórinis osy. Qaı tarapqa qarasańyz da tyrbanyp tirshilik etip jatqan halyqty kóresiz. Kóresiz de, shúkir deısiz. Ońynan ońǵarylyp jatqan sharýany kórip, qýanýdyń ózi bir ǵanıbet!

Aqmola oblysy