Suhbat • 07 Mamyr, 2021

Iýrıı Aravın: Qazaqtyń kúıin tulpar tuıaǵy týdyrǵan

328 ret kórsetildi

Qazaq dalasyn jaıaý aralap, ulttyń mýzykalyq murasyn jınaqtap, qolyna túsken jalqy án, jalǵyz kúıdi de tastamaı, zerttep-zerdelep, ǵylymı negizin jasaǵan Aleksandr Zataevıchtiń eńbegin bilgenimizben, keıingi urpaq ony kórgen joq. Biz biletin Zataevıch – Iýrıı Aravın. Qazaqtyń dástúrli mýzykasynyń tarıhyn zerttegen belgili ǵalym, mýzykatanýshy professor, kásibı qyzmeti aqyndyqpen, kompozıtorlyqpen, telejúrgizýshilikpen, dáris oqýmen jan-jaqty damyǵan kópqyrly ámbebap adam. «Mýzeı zvýkov», «Malaıa antologııa kazahskoı mýzykı», «Stepnoe sozvezdıe» sııaqty avtorlyq baǵdarlamalary arqyly ulttyq mýzykamyzdy orys tilinde talmaı nasıhattap kele jatqan talantty zertteýshi ónerimizge ǵana emes, qazaqtyń ózine de jaqyn.

– Iýrıı Petrovıch, Keńes Odaǵy mýzy­kasynyń bedeldi ókilderiniń birinen sanalǵan sizdiń ákeńiz óz zamanynda Kı­shınev konservatorııasynyń rektory bolǵan eken. Sizder Qazaqstanǵa qaıdan, qandaı jaǵdaıda qonys aýdardyńyzdar jáne Aravınder otbasyna bul taǵdyr betburysynyń áseri qandaı boldy?

– Men dál soǵys bastalǵan jyly Reseı­diń Tver qalasynda dúnıege kelippin. Al ákem Máskeý konservatorııasyn jańadan támamdaǵan jas maman bolǵanyna qaramastan, kóp uzamaı Kıshınev konservatorııasynyń rektorlyǵyna taǵaıyndalyp, Moldavııaǵa jiberiledi. 1947 jyly Máskeýde ótken odaqtyq mańyzy bar úlken jıyndardyń birinde ákem men Ahmet Jubanov kezdesip, az-kem suhbattasyp qalady. Al sol jyldary Qazaqstan úkimetinde Almaty konservatorııasyn uıymdastyrý týraly sóz qozǵalyp, A.Jubanov sol bastamanyń basy-qasynda júrgen jetekshileriniń biri bolǵan eken. Ahmet Qýanuly sol jerde ákeme qazaq kon­servatorııasyn uıymdastyrý isine qatysyp, mýzyka tarıhy kafedrasyn ashýdy qolǵa alyp, basqarýǵa usynys jasaıdy. Sebebi bul kafedrasyz konservatorııanyń ashylýy da, ómir súrýi de múmkin emes edi. Onyń ústine A.Jubanov ákemdi eshqashan kór­megen qazaq eli týraly ertegige bergisiz áńgimege eliktirip, aǵyl-tegil jumaq ómirdi ýáde etip, qyzyqtyra túsedi. Soǵystan keıin Kıshınevtegi jaǵdaı aýyr edi, ashtyq pen sýyqtan qajyp, qınalyp áreń júrgen ákem birden kelisim beredi. Ol ashtyq áli kúnge meniń de esimde. Bıik taýdyń baýraıynda sozylyp jatqan sulý Almatyǵa kóship kelgennen keıin aıaqtyń astynda, kóshede tógilip jatatyn alma men órikti, basqa da jemisterdi kórip aýzymyz ashylyp, tańyrqaýymyzda shek bolmady. Jubanov sózinde turdy, biz kóship kelgen kúni Fýrmanov pen Gogol kósheleriniń qıylysyndaǵy konservatorııanyń jataqhanasynan oryn bergizdi, ońtústiktiń jaımashýaq aýa raıy janymyzdy jylytyp, aýzymyz asqa jaryp, bizdiń jaǵdaıymyz shynynda da ońala bastady. Sóıtip alty jasymnan bastap almatylyq boldym, 1947 jyldan bastap bizdiń qazaq jerindegi ómirimiz bastaldy. Tverde týǵanym bolmasa, adam qaı jerde tulǵa retinde qalyptassa, sol onyń Otany bolyp sanalady. Men buǵan shúbásiz sendim.

– Bilýimizde, sizder otbasyńyzben mýzyka mamanysyzdar, shamasy...

– Iá, ákem de, anam da dıplomdy kásibı mýzykanttar, anam vokal klasyn oqyp bitirgen jáne ómir boıy fortepıano aspabynan sabaq bergen ǵajap pedagog-ustaz boldy. Qaryndasym Nellı de aldymen mýzyka mektebinde, keıin konservatorııada bilim alyp, támamdaǵan soń sol oqý ornynda qalyp, mýzyka tarıhy páninen sabaq berdi.

– Mektepte oqyp júrgende «akter bolamyn» dep maqsat qoıyp, orta jolda ol oıyńyzdan aınyǵan ekensiz. Jeme-jemge kelgende, dınastııadaǵy dástúr armannan da bıik bolyp, attap kete almadyńyz ba?

– Tamyry tereńge ketken dástúr joly tez ońatyn ásireqyzyl armanǵa ońaı-ospaq jol bere qoımaıdy. Ras, kishkentaı kúnimnen ártis bolýǵa talpyndym. Mek­tep­tiń kórkemónerpazdar úıirmesi, mýzyka baıqaýlary, sketch, ıntermedııa oınaý degenińizdiń birde-biri meniń qatysýymsyz ótpeıtin. О́zimdi sol kezden-aq úlken ártis sezinetinmin. Biraq mýzykamen ǵana tynys­taıtyn bizdiń otbasymyzdaǵy ákemniń yqpaly jórgegimnen bastap boıyma ábden sińgen eken. Beısanaly túrde mýzyka álemine eriksiz qulash uryp, óz-ózimnen birte-birte beıimdele bastaǵanymdy baıqamaǵanmyn da ǵoı. Mektep bitirgen soń Almaty konservatorııasyna túsip, 2-kýrsta oqyp júrgenimde M.Glınka atyndaǵy Novosıbırsk konservatorııasyna aýysyp, oqýymdy sonda jalǵastyrdym. Sebebi Novsıbırsk konser­vatorııasynyń mýzyka tarıhy kafedrasy kúlli Odaqtaǵy eń myqty kafedra bolyp sanalatyn. Dıplom jumysymnyń taqyryby qazaq dombyrasy men kúıine baılanysty qorǵalyp, konservatorııany aıaqtaǵan soń Qazaqstanǵa oraldym. Al bala kezdegi ártis bolamyn degen armanym meniń keıingi dáris berý, úlken sahnalarda konferanse bolý, radıo-televızııa baǵdarlamalaryn júrgizý barysynda ólsheýsiz kómegin tıgizdi. San-salaly mýzykataný ǵylymynyń belgili bir janrlyq materıalyn ıgerýde akterlik sheberligim kádege jarady.

– Siz sanaly ǵumyryńyzdy qazaq­tyń án-kúıin zertteýge arnap kelesiz. Tipti dástúrli mýzykaǵa mán bermegen qala­lyq azamattarymyzdy, óz tóltýma máde­nıetine muryn shúıire mensinbeı qa­raı­tyn orystildi qandastarymyzdy ulttyq mýzyka ónerimizdiń tarıhymen tanystyrýdan jalyqpadyńyz. Bizdiń dás­túrli mýzykamyz sizdi nesimen qy­zyq­tyrdy?

– Ákemniń aqylymen jastaıymnan, stýdent kezimnen bastap folklorlyq ekspedısııalarǵa qatysa bastadym. El ishin aralap qazaqtyń kúılerin, ánderin jazyp alyp, notaǵa túsirip júrgende, shetsiz-shek­siz saıyn dalany mekendegen halyqtyń mýzykalyq murasynyń da aýqymdy ekenin, keń dıapazonmen, bıik daýyspen oryndalatyn án-kúıi týraly bilmekke qumarlyq, ynta-yqylastyń oıanǵanyn sezdim. Qazaq mýzykasynyń tarıhymen túpkilikti aınalysatynymdy sol kezden-aq anyq túsindim. Konservatorııanyń jalpy kýrsyn oqyp júrgende de, kásipke baýlıtyn kýrstarda da qazaq mýzykasy sabaǵyn júrgizdim. Qazaqtyń dástúrli mýzykasy meniń mamandyǵymnyń basty baǵytyna aınaldy.

Qazaq ultynyń mýzykasyna súıispenshi­ligimdi eń aldymen ákem oıatsa, bul qush­tar­lyq syrly áýenniń sıqyryn súzgen Bolat Sarybaev sekildi dástúrli mýzykanyń iri ókilimen tanystyqtan keıin tipti arta tústi. Orys mýzykasynyń ǵana emes, álemdik mýzykanyń tereńinen marjan tergen kásibı mýzykant retinde ákem Petr Aravın qazaq áni men kúıiniń tabıǵatyna tunǵan biregeılik áýezdiń syryn birden túsindi. Onyń ǵylymı jumysy, aǵartýshylyq qyzmeti sonyń jar­qyn mysaly. Mysaly, bizde qazaq kúıi­niń gegemony Qurmanǵazy sanalady, al ákem bolsa, birden Dáýletkereıge nazar aýdardy. Dáýletkereı – jeti babasynan beri jiliginen maıy úzilmegen aqsúıek áýlettiń balasy, sondyqtan jalpy aty atalǵanymen kedeıdiń týyn kótergen keńestiń mýzykataný ǵylymynda, ol ózine laıyqty ornyn ala almady. Biraq el ony dombyranyń atasy dep tanydy. Ákemniń zertteýinshe, Dáýletkereı Peterborǵa barǵan saparynda Úlken ­teatrda, Aleksandrov baǵynda bolǵan. Tipti bul sapardyń onyń shyǵarmashylyǵyna tıgizgen áseri de zor bolǵan.

– Siz estelikterińizde ákeńizdiń Evge­nıı Brýsılovskıı, Borıs Erzakovıch, Ahmet Jubanov, Muqan Tólebaev, Qapan Mýsın, Sydyq Muhametjanov, Erkeǵalı Rahmadıevtermen óte jaqyn dos bolǵanyn aıtasyz. Qazaq mýzykasynyń osy alyptaryn bala kúnińizden úıińizde kórip óskennen keıin bolar, siz «Mýzeı zvýkov», «Malaıa antologııa kazahskoı mýzykı» degen telebaǵdarlamalaryńyzda olardyń tolyqqandy tutas portretin jasadyńyz. Rasynda da, ol tulǵalarymyz qandaı adam­dar edi?

– Jıyrma jyldan astam televızııa salasymen tyǵyz baılanysta jumys istegenimde qazaq mýzykasy týraly myńnan asa habar ázirlegen ekenmin. Tek oblys ortalyqtaryn ǵana emes, búkil Qazaqstandy ońynan da, kóldeneńinen de san márte kókteı óttim. Qaı jerde kúıshi, termeshi, jyrshy bar dese, qustaı ushyp sol jerge jettim. Al joǵaryda atalǵan mýzyka alyptarynyń báriniń kózin kórdim, árqaısysynyń áńgimesin tyńdaý baqyty buıyrdy. Ákem men anam óte meımandos adamdar boldy. Úıimizden qonaq arylmaıtyn. Bir jeksenbide tóri­mizdi mýzykanttar jaılasa, kelesi demalys kúnderinde ıakı sýretshiler, ne teatr ártisteri otyratyn. Tólebaev kóshesinde turǵanymyzda, Sydyq Muhametjanovpen kórshi turdyq. Meniń jasyraq kúnimde Qazaqstan Kompozıtorlar odaǵy Opera jáne balet teatry ǵımaratynyń ekinshi qabatynda ornalasqan bolatyn. Bul kisilerdiń bári kóbine sol Odaqta bas qosatyn. Ádepten aspaı, birin-biri zilsiz qaǵytqan qaljyńdary qandaı jarasymdy edi.

– Yqylas atyndaǵy halyq aspap­tary mýzeıinde dástúrli mýzyka men ult kompozıtorlarynyń shyǵar­mashy­lyǵyna baılanysty ótetin úlken-kishi sharalardan siz de jıi tóbe kórsetesiz. Kú­mis kómeı ánshiler keń tynysty halyq ánderin daýysynyń jetken jerine deıin áýede qalyqtatqanda, án men báıge dese, delebesi qozbaı turmaıtyn naǵyz qazaq sııaqty sizdiń de ıyǵyńyzdy qomdap «aı, jasa», «oı, jaraısyń», «shap» dep aıǵaı­lap, arqalanǵanyńyzdy san ret esti­dik. Tamyr arqyly atadan balaǵa jal­ǵasatyn, bizge, qazaqqa ǵana tán «qan oınaý» sezimi sizdiń boıyńyzda qaıdan júr?

– Iá, qudiretti qazaq kúıi dombyra shanaǵynan saýlaǵanda, aspan tóńkerilip, áýeden ot shashyraǵandaı dúnıe astan-kes­ten bolyp, júrek-qan tamyrynyń jıi­rek soǵyp, túsiniksiz eıforııalyq sezim tasqyny alasuryp, almasyp, alqymǵa kelip tyǵylatyny ras. Onyń ústine zaldaǵy án men kúıdiń kúshin sezingen konserttik-merekelik ahýal da kóńil qoshyn kóterýde az ról oınamaıdy. Qazaq mýzykasynda ońdy-soldy tógilgen osynshama sheksiz met­rorıtm qaıdan júr? Tipti keıbir kúılerdiń metrorıtmi otyz tórtke deıin aýysyp otyrady. Kúıdegi bul zańdy aınymalylyq qalaı paıda bolǵan? Biraq munyń nesine tańǵalamyz – bári de tulpar tuıaǵy týdyrǵan týyndylar emes pe. Ańdap qarasańyz, Qambar ata tuıaǵynyń yrǵaǵy men dombyra yrǵaǵy bir-birine dál keledi. Endeshe, qazaqtyń kúıin, ánindegi áýez ben sazdy tulpar tuıaǵy týdyrǵan degen tujyrym jasaýǵa tolyq negiz bar. Ertedegi qazaqtar arǵymaqpen jortyp kele jatyp dalany ánmen, áýenmen órnektegen, kóshpeli dalada atústinde kúı shyǵarý, án týdyrý daǵdysy keń taralǵan. Keń jazıra dalada er ústinde kele jatqan erkin adamnyń keýdesin áýen kernemeı turmaıdy, kelgen áýezdi yńyldap án etip úndestirip kele jatqanda kenet tulparynyń tuıaǵy áldenege ilinip ketedi, tuıaq tasqa tıdi me, taldyń butaǵyn basty ma, sol dybys juptala bastaǵan ánmen qosarlanyp birge órilip ketedi. Qazaqtyń án-kúıiniń sazy tabıǵattyń dybysymen úndes. Sybyzǵyny alyńyz. Ýildeı soqqan jeldiń dybysy emes pe? Qobyzdy alyńyz. Ishegin tartyp kúńirengen, solyǵyn basa almaı bozdaǵan dalanyń daýsy ǵoı bul. Halyq mýzykasymen shuǵyldanbaı, onyń tańǵajaıyp syryn sezinbeý múmkin emes. Bul – klassıka. Mýzykany halyq týdyrady, al týyndyger ony bar bolǵany árleıdi. Kez kelgen halyq mýzykanty menen júz ese artyq bilýi múmkin, biraq sózge shorqaqtyǵynan ol týraly áńgimeleı almaıdy. Málimet pen aqparatty men solardan alamyn, túbine túsip, zerttep, zerdelep, halyqtyń ózine qaıta usynamyn.

– Dástúrli óner ókilderiniń ishinen kimderdiń kásibı sheberligin joǵary baǵalaısyz?

– Saýsaǵynan saz sorǵalaǵan myqty kúıshi, dáýlesker dombyrashy Qarshyǵa Ahmedııarovtyń kúıshilik ónerine tánti bol­ǵandardyń birimin. Ol týraly birneshe habar jasadym. Sondaı-aq Dına Nurpeıisovanyń izin basqan Baqyt Káribaevanyń óneri týraly da arnaıy aıtyp júremin. Kúı qulaqpen emes, júrekpen qabyldanatyn óner. Tyńdap otyryp tolqısyń, qobaljısyń, shattanyp, shıryǵasyń. Dombyranyń qos ishe­ginde orkestrdiń úni bar. Qazaqtyń ulttyq aspabynyń únin sýret ónerindegi boıaýy qanyq akvarelmen, jumbaǵy jiptiń túsine jasyrylǵan gobelenmen salystyrýǵa bolady. Tereń. Al tereńine úńilseń, ıirimine tartady. Buryn kúıshiler kúıdi otyryp alyp jaıdan-jaı tarta salmaǵan. Ol aldymen tyńdaýshysyna kúıdiń oqıǵasyn, tarıhyn tarqata áńgimelep, óziniń ol kúıdi kimnen, qaıdan, qandaı jaǵdaıda úırengenin táptishtep turyp baıandap beretin bolǵan. Sonda ǵana án-kúı tyńdaýshyny tebirentip, kókirek kózine qonaqtaıtyn bolǵan. Al qazir «kúıdi túsinbeımin» deıtinder kóp, tarıhyn bilmese, qaıdan túsinedi?

 Maǵan «qazaqtyń qaı óńiriniń mýzykalyq ónimi kóp? Batystyń ba, shyǵystyń ba? Tókpe kúı jaqsy ma, shertpe kúı jaqsy ma?» degen qıturqy suraqtardy jıi qoıady. Jo-o-q, saýaldy eshqashan bulaı qoıýǵa bolmaıdy. Bul degen «ashy durys pa, tátti durys pa», «ákeń jaqsy ma, shesheń jaqsy ma» degen sııaqty maǵynasyz qarabaıyr suraq. Qazaqtyń qaı óńiriniń de mýzykasy ózinshe jaqsy. Keń-baıtaq qazaq dalasynyń ár aımaǵynda ózindik til ereksheligi, dıalekt saqtalǵan, endeshe onyń mýzykasynyń da tap osyndaı ereksheligi bolýy zańdy. Biraq budan tildiń de, áýenniń de tutastyǵy buzylmaıdy. Shyǵysta jeztańdaı ánshi kóp, ońtústik – jyrshy men jyraýlar mekeni, al batys aımaqta kúı mektebi jaqsy qalyptasqan. Barlyq dáýir men kezeńdermen salystyrǵanda, qazaq mýzykasynyń órken­dep, órisi keńigen altyn dáýiri dep biz HIH ǵasyrdy aıtamyz. Mýzykalyq mádenıet pen mýzykalyq-poetıkalyq shyǵarmashylyqtyń dál osyndaı bıik dárejede órkendeýin qazaq dalasy buryn-sońdy basynan keshirgen joq. Dástúrli ónerdegi tegeýrindi tolqyn osy kezeńde ómirge keldi. Dáýletkereı, Qurmanǵazy, Táttimbet, Súgir, Seıtek, Yqy­las, qaı kompozıtordyń shyǵarmasyn alsańyz da, dáýirdiń tolǵanysynan týǵan tereń maǵynaly dúnıeler. Osy kezeńde dalany án ónerimen dúrkiretken Aqan, Birjandardyń býyny óz aldyna bir tóbe.

Qazaqtyń dástúrli mýzykasyn tyńda­ǵan, ol týraly azdy-kópti málimeti bol­ǵan Pro­kofev, Leskovskıı, Shedrın sııaqty orystyń uly kompozıtorlary qa­zaqtyń kúı ónerine tańyrqaýyn jasyra almaǵan. Leskovskıı kúı týraly: «Qazaqtyń kúıi – mınıatıýralyq sımfonııa» degen. Kúıde sımfonııalyq dybystyń asa qýatty ále­ý­e­ti bar. Kúı óner ǵana emes, oılaý masshtaby. Mysaly, Nurǵısa Tilen­dıevtiń kúıshiligi – halyqtyq oılaý men zamanaýı kompozıtorlyq mekteptiń tamasha úılesimi. Ol kez kelgen kúıdiń bite qaınasqan mýzykalyq-poetıkalyq mánine tereń boılaıtyny sonsha, dırıjerlik jasap turǵanda erekshe rýhtanyp, búkil álemdi umytyp, basqa ólshemge enetin.

– Mýzykany akademııalyq turǵydan zerttep qana qoımaı, mýzyka synymen de aınalysatyn az mamannyń birisiz. Bizdiń mýzykalyq mádenıetimiz, mýzykamyzdyń órisi týraly ne aıtasyz, biz osy qaıda baǵyt alyp baramyz?

– Bul másele týraly birjaqty pikir aıtý múmkin emes. Búginde adamdardyń pikirinde ǵana emes, mýzykanyń ózinde de kereǵarlyq kóp. Sımfonııalyq shyǵarmalar, fılarmonııalyq ánder, konserttik ánder, onyń ishinde etnostyq, djaz, rok, aıta berseń, janr jetedi. Qazir mýzykanttyń talantyn baǵalaý krıterııi ózgerip ketti. Qazir jandy daýysy jaıyna qalyp, dybys kúsheıtkish apparatýralarmen mýzykalyq materıaldy mýtasııaǵa ushyratty. Al bul materıalǵa eshqandaı da tereń oıdyń nemese júrektiń túbine boılatatyn tereń sezimniń keregi joq. Osyny oılasań keıde uıqyń buzylady. Múmkin uıqynyń buzylǵany durys ta shyǵar. О́ıtkeni uıqymyz buzylmaı, tyrp etpeı tynysh jata beretin bolsaq, bul bizdiń damymaı, ilgeri qadam basa almaı, qaıyrlap otyrǵanymyzdyń kórinisi. О́ıtkeni ómir degen – qozǵalys, úzdiksiz alǵa jyljý. Biz uzaq uıyqtap, endi oıanǵan adamǵa uqsaımyz. Sahnadaǵy jantalasqan ómir kórkemónerpazdyq deńgeıde sııaqty áser beretini ras. Árıne, kásibı jaǵynan óspedi dep te aıta almaımyz. Qysqasy, ónerde bári mıdaı aralasqan «mıks» júrip jatyr.

– Siz mýzykadan basqa sportpen, dáli­rek aıtqanda, alpınızmmen uzaq jyldar boıy kásibı túrde shuǵyldanǵan ekensiz. Ile Alataýynyń barlyq shyń­daryn baǵyndyrdyńyz. Qaýip-qate­rin bile turyp bıikke qaımyqpaı talpy­na­tyndardyń tirligi bylaıǵy jurtqa túsiniksiz bolǵanymen, taý sportynyń tabynýshylaryn eshqandaı tosqaýyl toqtata almaıdy. Taý basynda tótenshe oqıǵalar bolmady ma?

– Sportsyz ómirimdi elestete almaımyn, mendegi qýattyń, belsendiliktiń bir ushy sonda jatyr. Almatynyń bıik shyń­daryn ańsaǵan taý sportyn súıetinder Odaqtyń túkpir-túkpirinen keletin. Shatyr tigip, lager quryp, taý qoınaýynda aılap ómir súremiz. Kúz ben qys maýsymy konservatorııadaǵy jumysymnan, kitaphanada izdenýden qolym bosamasa, kóktem aıaqtalyp, jaz shyǵa bere, qural-jabdyǵymdy arqalap lagerge ketemin. Munyń syrtynda, taý shańǵysymen de shuǵyldanǵanym bar. Taýǵa órmeleýden Odaq chempıony atandym. Alpınısterdi jattyqtyrdym. Almatyǵa qandaı jańalyq kelse, sonyń alǵashqy qoldanýshysy da, tutynýshysy da men boldym. Sodan keıin deltaplanǵa qyzyqtym. Sýretterge qarap otyryp, ushatyn deltaplanymnyń jobasyn ózim syzyp, óz qolymmen qurastyryp shyqtym. Bul óz aldyna bir shyǵarmashylyq jumys boldy. Qurastyryp bolǵannan keıin kózimdi jumyp samǵadym da kettim. Alǵashqy kezde oıdaǵydaı bolǵanymen, birneshe ret qalyqtap kele jatyp jerge ońbaı qulap, jaraqat alǵanym bar. Sonda da deltaplanmen ushýdan bas tartpadym. Tastamaı, talaı jyldar serik ettim. Jas kelip qalǵan soń «sport degen densaýlyq emes, sport degen – óz aǵzańdy óziń zoryqtyrý eken» degen sheshimge keldim. Sóıtip 1970 jyldary sánge aınalǵan yrǵaqty gımnastıka – aerobıkamen aınalysa bastadym. «Salamatty ómir súrýdiń jattyǵýy, mine, osy» degen qorytyndyǵa keldim. Jattyqtyrýdan tájirıbem jetkilikti, bul sport túrinen de qyzyqqan adamdardy jattyqtyra bastadym. Sodan jıyrma jyl boıy aerobıka jattyqtyrýshysy bolyp, júzdegen shákirt tárbıeledim. Tipti sol jyldary Máskeý, Lenıngrad, Rıgaǵa sheberlik sabaqtaryn berýge shaqyryp jatatyn. Sondaı da zaman ótti bizdiń bastan.

– Aravınderdiń mýzykalyq dınas­tııasynyń tórtinshi álde besinshi býy­ny ósip shyqty. Qyzyńyz Irena – Qazaq­stan­nyń belgili djaz ánshisi, uly­ńyz Vse­volod ta ónerden alys emes, búgin­gi Re­seı kınosyndaǵy eń tanymal rejıs­ser­lerdiń biri. Ol túsirgen melodrama, se­rıal­dar Qazaqstan telearnalarynan da úzbeı kórsetilip júr. Sanaly bala tár­bıe­lep, qoǵamǵa qosý da úlken óner-aý osy...

– Barlyq ónerdiń ishindegi ulysy – balaǵa jaqsy tárbıe berý. Ákem jáne ákemniń aralasatyn ortasy meniń taǵdyryma qalaı áserin tıgizgen bolsa, meniń mýzykamen órilgen ómirim balalarymnyń tańdaýyna tap solaı yqpalyn jasady. Men ákemdi qalaı maqtanysh tutqan bolsam, balalarymmen de dál solaı maqtanamyn. Ulym ekeýmizdiń qarym-qatynasymyz onyń kishkentaı kúninen bastap sporttyq-shyǵarmashylyq baǵytta túzildi. Ekstrımjoryqtarda qasym­nan qalmaı taýǵa da shyqty, tasqa da órmeledi. Keıin ózi de taý shyńyna top bas­tap shyqty. Vsevolod ta men oqyǵan Novo­sıbırsk konservatorııasyna túsip, eki kýrs oqyǵan soń Peterbor memlekettik Teatr jáne kıno ınstıtýtynyń rejısserlik fakýltetine tústi. Birneshe til biledi. Biz anasy ekeýmiz onyń jaryqqa shyqqan ár jańa fılmin qalt jibermeı, qadaǵalap qarap otyramyz. Kórermender de, kıno synshylary da onyń týyndylaryna óte jaqsy baǵa beredi. О́z isiniń has sheberi. Ulyma da, qyzyma da rızamyn.

– Sizdiń ónerińizdi qurmetteıtinder «Iýrıı Aravınge YouTube-ten óz arnasyn ashatyn ýaqyt jetti» dep jatyr. Rasynda da, úıińizde otyryp-aq baıa­ǵy televızııada júrgizgen avtorlyq habar­laryńyzdy qaıta qolǵa alyp, jań­ǵyrtý ıdeıasyn iske asyrýǵa qalaı qaraısyz?

– Álemge aýyrtpalyǵyn salyp otyrǵan pandemııa, koronavırýs degen tajaldan qutylsaq, arna ashý josparyn ózim de oılas­tyryp júrmin. Aýyrmasam, hal-ahýalym qalypty bolsa, jaz ótip, kúzge qaraı óz baǵdarlamamdy onlaın júrgizýdi bastaımyn. Biraq bul máseleniń bir kiltıpany bar. Jalǵyzdyqty janym qalamaıdy. Jasynan kópshiliktiń arasynda, aýdıtorııamen tyǵyz baılanysta jumys istep úırengen adamǵa ońashalanyp qalý óte aýyr. Maǵan jandy, tiri aýdıtorııa kerek. Al qashyqta otyryp alyp, tehnıkanyń aldynda jyndy adamsha ózińmen-óziń sóıleskenniń áseri qandaı bolatynyn tipti de kózime elestete almaımyn. Meıli telearna efıri, meıli zal toly adamdardyń aldynda bolsyn, eshqashan dáristerimdi aldyn-ala qaǵazǵa jazyp alyp, kúniburyn daıyndalyp oqyǵan adam emespin. Kerisinshe, zaldaǵy adamdardyń bar zeıinimen tyńdap otyrǵandaryn baıqasam, jansaraıym ashylǵandaı, qanattanyp, shabyttanyp, sóz keýdeme ózinen ózi quıyla beredi. Dáris oqıtyn adam – sahna ártisi sekildi, al ártistiń sheberligi aýdıtorııa tynysyn sezingende ǵana arta túsedi. Ekeýi birin-biri júrekpen sezingende ǵana arada baılanys ornap, áńgime mazmuny jandanady. Dáris oqýshy da kompozıtor sııaqty, ándi týdyrǵan ol bolǵanymen, oryndaıtyn ánshiniń talanty men sheberligi bolmasa, ánniń baǵy ashylmaıdy. Mýzyka úshtiktiń ortasynda – kompozıtor – oryndaýshy – tyńdaýshy arasynda ómir súredi. Eger tyńdaýshy zerdeli, tájirıbeli, bilimdi bolsa, men áńgimelep turǵan shyǵarma avtorynyń tulǵasy asqaqtap ıakı mýzykalyq mura tarıhy zamanaýı jádigerge aınalyp shyǵa keledi. Sondyqtan dáris oqý – úlken óner. Men óz kásibimdi aǵartýshylyqqa jatqyzamyn, al aǵartýshylyq – mýzyka mádenıetiniń ajyramas bir bóligi jáne solaı bolyp qala beredi.

– Áńgimeńizge rahmet.

 

Áńgimelesken

Aıgúl AHANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

«Kanelo» qarsylas tańdady

Kásipqoı boks • Búgin, 10:00

Qulybaev qyzmetinen ketti

Qoǵam • Búgin, 09:20

Qyrǵyzǵa qarsy shyǵady

Boks • Búgin, 09:00

Fatıma hanymnyń kóılegi

Tarıh • Búgin, 08:59

Vagner Lav Danııada oınaıdy

Fýtbol • Búgin, 08:57

Jyrshylyq mektep qaıta jańǵyrdy

Bilim • Búgin, 08:55

Álimhanuly Andradeni jeńe ala ma?

Boks • Búgin, 08:52

Myqtylar Melbýrnde bas qosty

Tennıs • Búgin, 08:51

Kóktalǵa kópir syılaǵan

Aımaqtar • Búgin, 08:49

AvtoHQO-lar jumysyn qaıta bastady

Qoǵam • Búgin, 08:47

Kásip meńgergen qatardan qalmaıdy

Qazaqstan • Búgin, 08:40

Áleýmettik tólemder keshikken joq

Qoǵam • Búgin, 08:37

Donor bolý – ómir syılaý

Medısına • Búgin, 08:35

Jańa jyldan bastap jalaqy ósti

Qoǵam • Búgin, 08:33

Almatyǵa 10 reanımobıl syılady

Medısına • Búgin, 08:31

Depozıttiń maksımaldy somasy kóbeıdi

Ekonomıka • Búgin, 08:30

2 mıllıon montajdalǵan anod óndirdi

Qazaqstan • Búgin, 08:29

«Omıkron» jedel taralýda

Álem • Búgin, 08:23

Mamandyqtarǵa da mán bergen jón

Bilim • Búgin, 08:20

Uqsas jańalyqtar