Japonııada búgin, 11 mamyrda aıaqtalýy tıis bolǵan koronavırýs indetine baılanysty jarııalanǵan Tokıo qalasy men taǵy basqa prefektýralardaǵy tótenshe jaǵdaı úkimettiń sheshimimen aıdyń sońyna deıin uzartyldy. Bul jaıynda 7 mamyrda Japonııanyń premer-mınıstri Iosıhıde Sýga baspasóz máslıhaty barysynda jarııalady.
Japon eliniń jaǵdaıy syn kótermeı turǵany belgili. Kóp elmen salystyrǵanda ólim-jitim az bolǵanymen, vırýs juqtyrǵandar men aýyryp jatqandar sany sońǵy kezde kúnnen-kúnge kóbeıip barady. Koronavırýstyń kesirinen kóptegen kásiporyn tabyssyz qalsa, kóp adam jumyssyz qalyp, kúnkórisi nasharlap otyr. О́z-ózine qol jumsaǵan jastardyń kóbeıip ketýinen de kóp nárseni ańǵarýǵa bolady. Koronavırýs qoǵamda shoǵyrlanyp qalǵan problemalardyń betin ashyp, kózge kórinbeı kelgen kóp nárseni kórsetip berse, oǵan qarsy úkimet tarapynan qabyldanyp otyrǵan is-sharalarǵa kópshiliktiń kóńili tolmaı, qoǵam tarapynan bılikke degen senimsizdik ósip, eldegi dál qazirgi saıası-áleýmettik jaǵdaıdy jaqsy dep aıtýǵa kelmeı tur.
Baspasóz máslıhaty barysynda úkimet basshysy Sýga budan bylaı aımaq basshylarymen tyǵyz jumys istep, kún saıyn bir mıllıon adamǵa vaksına salýdy kózdep otyrǵanyn aıtty. Premer-mınıstrdiń aıtýynsha, úkimet vaksınany aldymen maýsym aıynyń aıaǵyna deıin jasy 65-ten asqan qarttarǵa salyp, odan keıin dereý jastarǵa da salýdy josparlap otyr. Biraq búgingi kúni japon jurtynyń tek bir paıyzyna jýyǵy ǵana vaksına saldyryp otyrǵanyn jáne vaksına saldyrǵysy kelmeıtin japondardyń jetip artylatynyn eskersek, úkimet qansha asyqqanymen, jazǵa deıin jaǵdaı qatty ózgere qoımaıtyn sııaqty.
Japonııa halyqqa vaksına salý máselesi boıynsha damyǵan memleketter arasynda eń sońǵy orynda turǵanyna tańǵalatyndar kóp. Japon úkimetiniń bulaı baıaý qımyldaýynyń astarynda eldiń Konstıtýsııasy men atqarýshy bılik tarmaǵyna qatysty zańdardyń erekshelikteri jatqanyn aıtyp ótken jón. Basqa elder sııaqty lokdaýn jarııalap, kóshelerdi kúshtep jaýyp, ıa bolmasa maska taqpaǵandarǵa aıyppul salyp, jazalaý degen sııaqty adam quqyqtaryn shekteýge alyp keletin qatań sharalardy qabyldaýǵa japon úkimetiniń quzyreti jetpeıdi. Úkimet halyqqa, kásipkerlerge tek ótinish-talap jasaý arqyly ǵana qandaı da bir qoǵamdyq shekteýler qoıýǵa quqyly. Biraq qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa daǵdylanǵan japon halqy jalpy bıliktiń ondaı talabyna kóbinese qulaq asyp, úkimettiń aıtqanyna kónip keledi. Úkimet te óz tarapynan kásiporyndar men halyqty qoldaý úshin kóp qarjy bólip, qoldan kelgen kómegin kórsetip otyr. Degenmen ortalyq úkimet pen jergilikti bılik arasynda qarama-qaıshylyq az emes. Turǵyndar saılaǵan eldegi 47 prefektýranyń gýbernatorlary óz saılaýshylarynyń qas-qabaǵyna qarap qımyldap, kóńil kúıine qarap sheshim shyǵarsa, árbir aımaqtaǵy jaǵdaı ártúrli bolǵandyqtan, olardyń oılary da bir jerden shyǵa qoımaıdy. Jan-jaǵynda jatqan aımaqtardan kúnin kórip, nápaqasyn tabý úshin kúnine úsh mıllıonnan astam adam kelip-ketip júretin el astanasy – Tokıo qalasynyń gýbernatory Iýrıko Koıkeniń: «Shuǵyl sharýańyz bolmasa, Tokıoǵa kelmeńiz» degeninen-aq kóp dúnıeni uǵýǵa bolady.
Joǵaryda atalǵan úkimet basshysynyń baspasóz konferensııasynan keıin óz aldyna jýrnalıstermen suhbat ótkizgen ulttyq Olımpıada komıtetiniń tóraǵasy Seıko Takahashı osy aıdyń ortasyna josparlanǵan Halyqaralyq Olımpıada komıtetiniń (HOK) tóraǵasy Tomas Bahtyń Japonııaǵa sapary jaıly: «О́z basym osyndaı tótenshe jaǵdaı tusynda bizge sapar shegý ol kisiniń ózi úshin de, biz úshin de óte qolaısyz bolar dep oılaımyn», dep jaýap berdi. Dál osy Bahtyń Japonııaǵa saparyna qatysty jýrnalısterdiń suraǵynda da, ol suraqqa berilgen jaýaptyń da astarynda zor mán jatyr.
Aldymen, eldegi iri aqparat agenttikteri júrgizip otyrǵan áleýmettik saýaldamanyń nátıjesi kórsetip otyrǵandaı, dál qazir japon qoǵamynyń 70 paıyzynan astamy jazǵa josparlanǵan Olımpııa oıyndarynyń ótýine qarsy ekenin atap óteıik. Qoǵamnyń aınasy bolyp sanalatyn BAQ ókilderiniń bılik ókilderine qoıǵan suraqtarynan da, olardan alyp jatqan jaýaptarǵa kóńilderi tolmaýynan da jalpy japon jurtynda Olımpıadany qoldamaıtyndardyń basym ekenin baıqaýǵa bolady. О́z tarapymyzdan baqylap, saraptap otyrǵan resmı aqparat kózderi men áleýmettik jelilerdegi jazbalardyń da basym bóligi «úkimet qarjy-ekonomıkalyq máselelerdi halyqtyń qaýipsizdiginen artyq qoımaýy tıis» degenge saıady. Tipti buǵan deıin Tokıo gýbernatorynyń saılaýyna úsh ret qatysqan qoǵamdyq qaıratkerdiń bastamasymen Olımpıadaǵa qarsylyq bildirýge arnalǵan onlaın-petısııa uıymdastyrylyp, oǵan qatysyp, qol qoıyp jatqandardyń qarasy saǵat sanap kóbeıip otyr. Bir sózben aıtqanda, japon halqy Tokıo Jazǵy Olımpııa oıyndaryna qarsy bolyp, úkimettiń bul baǵyttaǵy saıasatyn qoldamaıdy.
Al HOK tóraǵasy Bahtyń osy aıdyń ortasyna josparlanǵan Japonııaǵa sapary sol japon jurtynyń kóńilin aýlap, úkimet basshysy Sýgamen kelissózder ótkizý arqyly japon qoǵamynyń ǵana emes, jalpy halyqaralyq qaýymdastyqtyń Olımpıadaǵa degen kózqarasyn ózgertýdi maqsat tutqan bolatyn. Sol maqsatyna jetý úshin Bah Japonııaǵa sapary barysynda atom bombasynan zardap shekken Hırosıma qalasyndaǵy Olımpıada alaýynyń estafetasyna qatysyp, osy Olımpıada oıyndarynyń álemde beıbitshilikti saqtaý isine qosatyn úlesi úlken ekenin kórsetýdi de kózdedi.
Alaıda japon qoǵamy Bahtyń ol oıyn qoldamaıdy jáne onyń 21 sáýirde ótken baspasóz konferensııasynda: «Japonııada jarııalanǵan tótenshe jaǵdaıdyń halyqaralyq shara bolyp tabylatyn Olımpıadaǵa qatysy joq» degen sózin qoǵam qatty synap, jerden alyp, jerge salyp jatyr. Bahtyń bul sózi japon jurtynyń júıkesin qozdyryp, ashýyna tıgeni anyq. «Bah myrzanyń ózi otqa maı quıdy» dep aqparat quraldary ony aıyptaǵandary tegin emes.
Japondyq BAQ qana emes, sheteldik aqparat agenttikteriniń arasynda da Tokıo Olımpıadasyna qarsy shyǵyp, ashyq jazyp jatqandar bar. Mysaly, 5 mamyrda amerıkalyq Washington Post gazetiniń elektrondy nusqasynda japon úkimetiniń Olımpıadany ótkizý oıynan bas tartyp, shyqqan shyǵyndaryn sanap, shekken zııandaryn moıyndaýdan basqa amaly joq ekenin jazdy. Amerıka demekshi, sáýir aıyndaǵy premer-mınıstr Sýganyń AQSh-qa shekken alǵashqy sapary barysynda prezıdent Baıden Tokıo Olımpıadasyna qatysty japon úkimeti jasap jatqan jumysty oń baǵalaıtynyn sóz arasynda aıtqanymen, qandaı da bir naqty qoldaý kórsetetini týraly eshteńe aıta qoımady. Onyń ústine, álemdik sport salasynyń aldyńǵy qatarly kóshbasshylarynyń biri bolyp sanalatyn, odan qalsa, Japonııanyń eń senimdi odaqtasy bolyp tabylatyn AQSh-tyń ózi ýaqyttyń tym az qalǵanyna qaramastan, amerıkalyq ulttyq komandanyń Tokıo Olımpıadasyna qatysatyny jaıly resmı aqparat jarııalamaı otyrǵanynyń astarynda ne jatqanyn ańǵarý qıyn emes sııaqty.
Byltyr naýryzda sol kezdegi Japonııanyń premer-mınıstri Sındzo Abe tarıhta alǵash ret HOK basshylyǵyna Olımpıadany keıinge shegerýge qatysty ótinish bildirip, ol ótinishi qabyldansa, qazirgi úkimet basshysy Sýganyń: «Álemniń koronavırýsty jeńgeniniń birden-bir sımvoly retinde Olımpıadany mindetti túrde ótkizemiz», degen nıetiniń oryndalýy ekitalaı jaǵdaıǵa ákelip otyr. Tym bolmasa, Tokıoǵa tek sheteldik sportshylardy shaqyryp, japondyq kórermenderdiń sanyn shekteý arqyly az adamnyń qatysýymen ótkizsek qalaı degen oıdyń ózin júzege asyrý ońaı bolmaı tur.
Ár eldiń jaǵdaıy árqalaı bop turǵan myna zamanda vaksına saldyryp alǵan sportshylar bolsa, saldyrmaǵandar, saldyrýǵa múmkindigi shekteýliler, arasynda saldyrǵysy kelmeıtinder de bar. Al 6 mamyrda HOK basshylyǵy vaksına shyǵaratyn Pfizer kompanııasymen Olımpıadaǵa baratyn sportshylarǵa kezekten tys vaksına salyp berýge qatysty keliskenderi jaıynda aıtqandary sol-aq eken, qoǵam «sportty halyqtan bıik sanap ne kún týdy» dep taǵy da synǵa aldy. Japon úkimeti bolsa bul máseleni jaǵdaıǵa qarap maýsym aıynda shesheıik dep otyrǵanymen, bir aıdan da az ýaqyt ishinde kóp nárse ózgere qoımaıtyny belgili. Japon úkimeti men Halyqaralyq Olımpıada komıteti osylaı bir-biriniń kóńilin aýlaǵanymen, jaǵdaı kúrt jaqsaryp, qoǵamnyń kóńil kúıi lezde ózgere qoıady dep oılaýǵa dál qazir esh negiz bolmaı tur.
Al endi bul máseleniń saıası jaǵyn da azdap saraptap kórsek. Jalpy, 2021 jyl – saıası turǵydan Japonııa úshin óte mańyzdy jyl. Birinshiden, qyrqúıek aıynyń sońynda qazirgi saıası bılik basyndaǵy Lıberaldy-demokratııalyq partııa (LDP) tóraǵasynyń merzimi aıaqtalsa, ekinshiden, qazan aıynda Parlamenttiń ókilder palatasy depýtattarynyń merzimi bitedi. Japonııada saıası bıliktiń parlamenttik basqarý júıesine negizdelgenin eskersek, jalpyhalyqtyq parlamenttik saılaýda qaı partııa kóp daýys jınap, bılikke kelse, sol partııanyń basshysy eldegi basty atqarýshy bılik – úkimettiń de basshysy bolyp saılanady. Iаǵnı ótken jyldyń kúzinde tarıhta úkimetti eń uzaq basqarǵan áıgili Abeniń ornyna premer-mınıstr bolǵan qazirgi partııa tóraǵasy Sýga úshin bul jyl – saıası taǵdyry tarazyǵa túsip otyrǵan jyl. Qyrkúıektegi partııa tóraǵasy saılaýyna qatysyp, jeńiske jetip jatsa, onda saıası áriptesteri tarapynan qazan aıyndaǵy parlament depýtattary saılaýynda óz partııasyn jeńiske jeteleıdi degen senim artylyp, qoldaýǵa ıe bolady degen sóz. Al endi partııa tóraǵasy saılaýynda saıası fraksııalar basqa kandıdatqa daýys berip, jańa basshy saılasa, onda parlamenttik saılaýdyń nátıjesi de sol jańa tóraǵanyń saıası sahnadaǵy abyroıy men bedeline baılanysty bolmaq.
Biraq sońǵy kezdegi saıası saraptamalarǵa súıene otyryp aıtar bolsaq, dál qazir LDP saıasatkerleri arasynda partııany parlamenttik saılaýda jeńiske jeteleı alatyndaı abyroıǵa ıe kúshti kóshbasshynyń atyn ataý ońaı bolmaı tur. Qazirgi premer-mınıstr Sýga uzaq jyldar boıy aldyńǵy premer-mınıstr Abeniń senimdi seriktesi bolyp, segiz jarym jyl ol basqarǵan mınıstrler kabınetiniń bas hatshysy bolǵan myqty saıasatker ekenine kúmán joq. Alaıda byltyr kúzde Abe «óz erkimen» bılikten ketken soń onyń ornyna jańa premer-mınıstr bolyp saılanǵan Sýganyń basty problemasy – onyń komandasynyń álsizdiginde. Ásirese, kezinde ózi Abege myqty tirek bolyp kelgendeı, qazir ózine tirek bola alatyn bedeldi saıasatkerdiń bolmaýy, ıaǵnı japondyq bir saıası sarapshynyń beıneli túrde dál aıtyp, dóp basqanyndaı, «premer-mınıstr Sýganyń basty problemasy – onyń qasynda mınıstrler kabınetiniń bas hatshysy Sýganyń bolmaýy». Sondyqtan sońǵy kezde Abeniń ózi qaıtadan partııa tóraǵasy bolsa qaıtedi degen sózder de aıtylyp júr. Partııany alǵa jeteleı alatyn jalǵyz saıasatker shynynda sol ǵana bolsa, Abeniń bılikke qaıta oralý múmkindigin joqqa shyǵarýǵa bolmaıtyn sııaqty.
Degenmen Sýga ońaı berilip, tez jeńile salýǵa qulyqty emes. Qyrkúıek aıynyń sońynda bolatyn partııa tóraǵasy saılaýynyń mezgilin ózgerte almaǵanymen, Sýga premer-mınıstr retinde Parlamenttiń ókilder palatasyn mezgilinen buryn tarqatyp, elde jańa saıası naýqandy bastap jiberýge tolyq zańdy quqyǵy bar. Solaı isteý arqyly, ıaǵnı aldymen parlament saılaýynda partııasyn jeńiske jetkizip, sodan keıin kúzdegi partııa basshysynyń saılaýynda myqty kóshbasshy retinde qaıta tóraǵa bolyp saılanyp, sol arqyly premer-mınıstr bolyp qalýǵa múmkindigi bar.
Al ol úshin basqa emes, dál osy Tokıo Olımpıadasy basty saıası-áleýmettik faktor bolyp otyr. Saıası qarsylastary tarapynan syrtqy saıasatynyń álsizdigi úshin synap júrgen Sýga sol olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin de Tokıo Olımpıadasyn ótkizip, sál de bolsa shyqqan shyǵyndy qaıtarýmen qatar, koronavırýspen kúreste jeńiske jetken eldiń kóshbasshysy retinde ózin álemge pash etýdi maqsat tutady. Sol úshin de Sýga parlamentti taratyp, kezekten tys saılaý jarııalamaı, aldymen jazda Olımpıadany ótkizip alyp, eki saıası saılaýdy da kúzde óz merziminde ótkizýdi oılaıdy. Joǵaryda baıandalǵandaı, jaǵdaı kúrt jaqsaryp ketpese, jazda Olımpıada ótkize almaıtyn sııaqty. Al olaı bolsa, Sýga Olımpıadany ótkizbeýge qatysty sheshimdi basqa emes, óz halqynyń qalaýyna baılanysty qabyldaǵan salıqaly sheshim retinde kórsete alýy kerek. Eger Sýga dál osyny isteı alsa, onyń qoǵam tarapynan qoldaý reıtıngisi kóterilýi múmkin. Al ondaı jaǵdaıda, aqyry jazda Olımpıada ótpeıtin bolsa, onyń ornyna parlament saılaýyn ótkizip jiberýdi uıǵarýy múmkin.
Sóz sońynda tarıhqa kóz júgirtip kórsek. Azııa qurlyǵyndaǵy alǵashqy qysqy jáne jazǵy Olımpııa oıyndary sonaý 1940 jyly Japonııanyń Sapporo jáne Tokıo qalalarynda ótýi tıis bolǵan. Alaıda japon áskeriniń Qytaıǵa basyp kirgenine narazylyq bildirgen halyqaralyq qaýymdastyqtyń qysymymen ol oıyndar japon elinde ótpeı qalǵan edi. (Biraq Azııadaǵy alǵashqy jazǵy jáne qysqy Olımpıadalar 1964 jáne 1972 jyldary báribir sol Tokıo men Sapporoda ótti). Al odan qyryq jyldan keıin keńes áskeriniń Aýǵanstanǵa basyp kirgenine qarsylyq retinde boıkot jarııalaǵan Batys elderiniń qysymymen Japonııa da 1980 jyly Máskeýde ótken jazǵy Olımpıadaǵa qatyspaı qoıǵan-dy. Endi odan taǵy qyryq jyl ótkende 2020 jylǵy Jazǵy Olımpııa oıyndaryn Azııa elderi arasynda alǵash ret ekinshi márte ótkizý mártebesine taǵy sol Japonııanyń astanasy ıe bolyp edi. Alaıda koronavırýs indetiniń kesirinen Tokıodaǵy Olımpıada oıyndarynyń keıinge shegerilgenine baılanysty byltyr 18 mamyrda Japonııanyń qarjy mınıstri jáne premer-mınıstrdiń orynbasary Taro Aso: «Ár qyryq jyl saıyn qyrsyq shalatyn qarǵys atqan Olımpıada» dep qatty naz aıtyp edi. Al odan týra bir jyl ótkende, Olımpıadaǵa deıin júz kún qalǵan tusta Japonııanyń bılik basyndaǵy saıası partııasynyń bas hatshysy Toshıhıro Nıkaı: «О́lsek te ótkizemiz dep otyrǵan joqpyz, jaǵdaı kelmese, amal neshik, bas tartýǵa týra keledi, ondaı da oıymyzda bar», dep alǵash ret Olımpıadanyń ótpeı qalýy múmkin ekenin meńzegen edi.
О́z tarapymyzdan bıleýshi partııa basshylarynyń biri, bedeldi saıasatkerdiń osy sózinde kóp mán jatqanyn ataı kele, qyrsyq shalyp, qarǵys atqan demesek te, dál osy Olımpııa oıyndary bıyl japon elin saıası turǵydan bir silkindirip ótkeli turǵany anyq.
Qaıtken kúnde de, bıyl Japonııada jaz qatty ystyq bolaıyn dep tur...
Batyrhan QURMANSEIIT,
Qazaqstan japontanýshylar qoǵamynyń tóraǵasy,
Halyqaralyq qatynastar salasy boıynsha PhD doktory,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
