Kıik kúıik pe?

Búginde dúnıe júzindegi aqbókenniń eń kóp úıiri Qazaqstanda saqtalǵan. Mamandar 2019 jyly jasalǵan sanaq qorytyndysyna qarap, eldegi kıik sany 334 myńǵa jetkenin habarlaǵan. Qazaqstan kıikteri ádette Betpaqdala, Ústirt jáne Oral popýlıasııasy bolyp bólingenimen, eldegi aqbókenniń 90 paıyzdaıy Batys Qazaqstan oblysynyń ońtústik óńirin mekendeıdi.

Sondyqtan myńdaǵan kıik­tiń tuıaǵy astynda qalǵan Qaz­talov, Jánibek, Bókeı ordasy jáne Jańaqala aýdany turǵyn­dary, dálirek aıtsaq, aýyl sha­rýa­shylyǵymen aınalysatyn kásip­kerler sońǵy 2-3 jyldan beri dabyl qaǵyp, mal ósirýge múmkin­dik qal­maı bara jatqanyna shaǵym­danyp júr.

Sharýalardyń shaǵymy

Jaqynda Jánibek aýdanyna qarasty Jaqsybaı aýyldyq okrýginiń Toqsan degen mekeninde sol mańdaǵy 3-4 aýyldyq okrýgtiń sharýa qojalyq jetekshileri jınalyp, kóbeıip ketken kıikten kórgen quqaıyn jaıyp saldy.

– Aýyl turǵyndary sońǵy jyl­dary kıiktiń zardabyn tartyp otyrmyz. Eń bastysy – qa­jetti mal azyǵyn jınaı almaı­myz. Byltyr Jánibek aýdany ákiminiń orynbasary men aýyl sharýashylyǵy bóliminiń basshysy aldynda osy máseleni kó­tergenbiz. Kıik tym kóbeıip ketti, shópti otap jatyr. О́t­ken jyly 40 paıyzǵa deıin shópten aıyryldyq. Mal jemeıtin shóp qana qalady. Tól ala almaımyz, mal semirte almaımyz. Osy qystan malymyz shatqaıaqtap áreń shyqty. Kıiktiń sheti men shegi joq. Sa­nynyń qansha ekenin bilmeımiz, qupııa. Kıiktiń kóptigi sondaı, myń gektarlyq alqaptarǵa syımaı jatyr. Malmen aralasyp, buzaý­dy ertip ketedi. Shekaranyń symyn úzip, Reseıge de ótip ketip jatyr. Olarǵa qosylyp malymyz ótip ketip, qaıtara almaı júremiz. Basshylarǵa aıtsaq, «jerlerińdi elektrbaqtashy symmen qorshap alyńdar» deıdi. Tikenek symdy úzip ketip jatqan kıik oǵan toqtaı ma? – dep kúıinedi Jánibek aýdany Talov aýyldyq okrýgine qarasty «Qubash» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Eldos Qoshkeev.

Osy aýyldaǵy «Alǵa» sharýa qojalyǵynyń ıesi Isa Muqataev ta memleket tarapynan aýyl sha­rýa­shylyǵyn qoldaýǵa beriletin qarjy mardymsyz ekenin, tym kóbeıip ketken kıiktiń zardaby sharýany turalatyp otyrǵanyn jetkizdi. «Jerimizdi kıik qurtyp boldy. Jalǵa jer aldyq, salyǵyn tólep otyrmyz. Ony kıik jep, otap ketedi. Sonda maǵan ne paıda?! Kıikti óz jerińnen qýsań, artynan kıik qorǵaýshylar, polısııa jetip keledi. Sharshatyp boldy. Jergilikti qojalyqtar byltyr da ujymdyq hat jazyp, astanaǵa jiberdik, esh jaýap bolmady», deıdi ol.

– Qazaqstan keń-baıtaq bolsa da jerden tarshylyq kórip jatyrmyz. Qazir kıikti kórsek kúıinetin boldyq, bizdi soǵan jetkizdi. Ne nárse bolsa da sheginen assa, zııan bolady ǵoı. Aýyldyń yrys-bere­kesi, kún kórip otyrǵan tirligi – mal bolsa, sol maldy asy­raı al­maı otyrmyz. О́tken jy­ly qýańshylyq boldy, onyń aldyńǵy jylynda malymyzǵa tas kene jaýdaı tıdi. Ol keneni kıik alyp keldi. 2011 jyly osy aýmaqta 12 myń kıik qyryldy. Ol kıik egilmeıdi. Qandaı aýrýmen aýyra­tynyn da bilmeımiz. Qazir qaı sharýashylyqty alsańyz da bereshegi shash etekten. Tehnıka alamyz dep «Qazagroǵa» qaryzbyz. «Qarjylaı qoldaýǵa» da nesıe­ge kirdik. Bankrot bolýymyz jaqyn. Osylaı bola berse, sharýa­lar bul jerden qasha bastaıtyn shy­ǵar. Qazir sharýashylyqtar óz otbasyndaǵy 5-6 adamdy áreń asy­rap otyr. Jumysshy alyp, ja­laqy tóleıtin jaǵdaıy joq. Osy janaıqaıymyz joǵaryǵa, Mem­leket basshysyna jetse eken deımiz. Shynyn aıtsaq, bizdiń bos ýaqytymyz da joq, qazir qaýyrt sharýanyń kezi. Basqa amalymyz qalmaǵan soń jınalyp otyrmyz. Ne mal, ne kıik sanyn shekteý kerek, bir amalyn tabý qajet. Qa­zir kóp sharýashylyqtyń taýy qaı­typ qaldy. Biz kıikten qorqyp egin de sala almaımyz. Ábden ashyn­dyq, eńbegimiz esh boldy. Bı­yl qysta Jánibek aýdanyndaǵy je­ke maldyń tórtten biri kóterem bolyp óldi, – deıdi Jaqsybaı aýyl­dyq okrýgindegi «Aǵaıyn» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Álı Dos­qalıev.

– Qazir jylqy ólip jatyr, soıyp qarasaq, ókpesi qap-qara bolyp ketken. Bul da kıikten kelgen aýrý, buryn mundaı bolǵan joq. «Mal ashýy – jan ashýy» degen ǵoı. Biz qazir qatty ashynyp otyrmyz, – deıdi áriptesin qostap Jaqsybaı aýylynan «Erana» sharýa qojalyǵynyń jetek­shisi Nábıolla Beketaev. – Ja­qyndasań bále salady. О́ki­metke halyq kerek pe, kıik kerek pe? Biz úkimetten mal surap otyr­ǵan joqpyz, óz kúni­mizdi ózimiz kó­rip jatyrmyz. Bári­miz de nesıege baılanǵanbyz...

«Bul jerde tirshilik jasaýdyń joly qalmaı bara jatyr. Aýrý da, tas kene de osy jerge kıikpen birge keldi. Qazir kıik sany mıllıonǵa jetti. Eń bolmasa aıdap jiberýge ruqsat bermeı otyr. Endeshe, biz maldy qoıyp, kıik baǵaıyq. Sol úshin bizge jalaqy bersin. Basqa joly qalmady ǵoı. Osy mańdaǵy úsh aýyldyń 200-ge jýyq sharýa qo­jalyǵy osyndaı kúıde», deıdi sharýalar.

Qaztalov aýdanynyń Qaraoba aýyl­dyq okrýgindegi «Qoshpan» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Aıdyn Súndetov óz basynan ótken bir oqıǵany aıtyp berdi:

– Osydan eki jyl buryn qoja­lyǵymnyń jerinen kıikti aıdap júr edim, kıik qorǵaýshylarmen sózge kelip qaldym. «Bul meniń shabyndyq jerim ǵoı, aıdap ke­tińdershi» deımin. «Kıik shópti tańdap jeıdi» dep des bermeıdi. Sol kezdiń ózinde kıik sany 500 myń boldy dep ózderi moıyndady. Bul degenińiz 2 mln tuıaq qoı! Qazir odan da kóp. Meniń aýylym Qaraoba – buryn búkil Qaztalov aýda­nyn shóppen qamtamasyz etetin shuraıly shabyndyq edi. Byltyr shóp qurdym bolyp, mal azyǵyn izdep dalaǵa qańǵyp kettik. Kórshi aýdannan satyp aldyq. Osy kıikke ilesip, kene keldi. О́tken jyly osy kıik máselesin kóterip, feısbýk je­lisine kóp jazdym. My­saly, dalada ólip jatqan kıik kóp, ony eshkim jınamaıdy. О́zi­nen ózi ólip qalǵan. Ol neden óldi, malǵa zııany bar ma? Belgisiz. Zań­nyń qatańdyǵy sondaı, kıiktiń óliginen de «Bálesinen aýlaq» dep aınalyp qashatyn boldyq...

Mólsherden asqanyn moıyndady

2020 jyly karantındik shekteýlerge baılanysty aqbókenge áýe sanaǵy júrgizilgen joq. 2019 jylǵy sanaqtyń nátıjesinde 334 myńnan asa kıik bolǵanyn aıttyq. Osynyń 220 myńdaıy Oral popýlıasııasyna tıisti eken. Kıiktiń tez kóbeıetin, kóbine egizden tól­deıtin janýar ekenin eskersek, óńir­de shynymen de aqbóken sany eselep ósken. Kıik úıiri qansha kóbeıse de Batys Qazaqstannyń baıtaq dalasyna shashyramaı, Edil men Jaıyq arasyndaǵy úırengen jerinen ketpeı otyr.

Jergilikti sharýashylyq bas­shylary men halyqtyń qaı­ta-qaıta talap etýinen soń oblys­­tyq máslıhat hatshysy Bıbi­gúl Qo­nys­baeva men bir top depýtat oblystyń ońtústik aýdan­daryn­daǵy kıikter sanyn rettep, rezervat qurý máselesin jedel sheshýge yqpal etý jó­ninde Eko­logııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mı­nıstrligine hat joldaǵan bolatyn.

Jaqynda Parlament Májili­siniń depýtaty Málik Qulshar Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń batysqa­zaqstandyq depýtattarǵa jazǵan jaýap hatyn jelige jarııalady.

«Oblystaǵy kıik sanyn rettep, rezervat qurý máselesin jedel sheshýge qatysty mınıstrlik kelesini habarlady. 2019 jylǵy esepke alý derekteri boıynsha (2020 jyly epıdemııalyq jaǵdaıǵa baılanysty sanaq júrgizilgen joq) kıikterdiń Oral taralymynyń sany 217 myń daraqty qurady, ıaǵnı oblystyń syıymdylyq deń­geıinen asyp otyr» delingen jaýa­p hatta.

Mınıstrlik ne deıdi?

Ekologııa, geologııa jáne ta­­bı­ǵı resýrstar mınıstriniń orynbasary S.Qojanııazov qol qoı­ǵan jaýap hatta sharýalar sha­ǵymyn sheshýdiń bir joly re­tinde «Bókeıorda» memlekettik tabıǵı rezervaty men Ashyózek memle­kettik tabıǵı qaýmalyn qurý máse­lesi aıtylǵan eken.

«...Oral taralymynyń sany 217 myńǵa jetip, oblystyń sy­ıym­dylyq deńgeıinen asyp tur, biraq Betpaqdala men Ústirt taralymy kıikteriniń sany tómen. Osyǵan baılanysty bıologııalyq negizdeme jáne ekologııalyq saraptama qorytyndysy boıynsha 2022 jyly kıikterdi paıdalanýǵa tyıym salý merzimi aıaqtalǵan soń Oral taralymy kıikteriniń sanyn retteý jóninde másele qoıylyp otyr» delingen hatta.

Vıse-mınıstrdiń aıtýyn­sha, kıik sanyn retteýge daıyn­dyq – uzaq prosess, óıtkeni Qazaq­stan 2006 jylǵy kıikterdi saq­taý, qalpyna keltirý jáne or­nyqty paıdalaný máseleleri jó­­nindegi ózara túsinistik týraly Memorandým men 1973 jylǵy 3 naýryzdaǵy «quryp ketý qaýpi tóngen jabaıy faýna men flora túrlerimen halyqaralyq saýda týraly Konvensııa» (SITES) sııaqty halyqaralyq ýaǵda­las­tyqqa qol qoıǵan. Osyǵan baıla­nysty kıiktiń «joıylyp bara jat­qan janýar» degen mártebesin «kommersııalyq paıdalanýǵa jatatyn janýar» túrine aýystyrý máselesi pysyqtalyp jatyr eken.

Bul úshin áýeli elimizdegi kıik­tiń naqty sanyn anyqtaý maq­satynda avıasanaq júrgiziledi. Odan keıin ınfraqurylymnyń, paıdaly qazbalar men ken oryn­darynyń, sýattardyń, aýyl sha­rýashylyǵy janýarlarynyń jáne basqa da antropogendik fak­­tor­lardyń damýy eskerilip, aqbó­kenge qolaıly mekender aýma­ǵy anyqtalady. Elimizdegi kıik po­pýlıasııasy damýyn model­deý ǵylymı negizde júzege aspaq. Sóı­tip ár aımaqtaǵy kıiktiń eń az jáne eń kóp mólsheri belgilenip, ony paıdalanýdyń jyldyq lımıtteri men normasy esepteledi.

«Ekinshi jartyjyldyqta qu­ryp ketý qaýpi tóngen jabaıy faýna men flora túrlerimen ha­lyq­aralyq saýda týraly Kon­ven­­sııanyń komıssarıatyna kıik pen onyń derıvatynyń eksporty elimizdegi kıiktiń tirshilik etýine nuqsan keltirmeıtini jáne ony engizýge daıyn ekendigi týraly ǵylymı negizdeme daıyndaý bel­gilengen», deıdi vıse-mınıstr.

Joǵaryda batysqazaqstandyq sharýalar kótergen mal jaıy­lymynyń tapshylyǵy jáne kıik­ten taralǵan aýrýlarǵa qatysty jaǵdaı oblysta órship turǵanyn aıtqan máseleni oń sheshý úshin tómendegi sharalar atqarylyp jatqanyn aıtqan:

Iаǵnı kıiktiń Oral popýlıa­sııasynyń mekendeý ornyn saqtaý maqsatynda Batys Qazaqstan oblysynda «Bókeıorda» memlekettik tabıǵı rezervaty jáne Ashyózek tabıǵı qaýmalyn qurý jóninde birqatar is-shara bastalǵan.

1. 2013 jyly jalpy aýdany 343 040,1 ga rezervat jáne jalpy aýda­ny 314 504 ga qaýmal qurý úshin tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ázirlendi.
2. Tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemege 2013 jylǵy memle­kettik ekologııalyq saraptamanyń qorytyndysy alyndy.
3. «Qazaqstan Respýblıkasy Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Orman sharýa­shylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń respýblıkalyq ma­ńyzy bar Ashyózek memlekettik tabıǵı qaýmalyn jáne Bókeıorda mem­lekettik tabıǵı rezervaty res­­pýblıkalyq memlekettik meke­mesin qurý týraly» Qazaq­stan Res­­pýblıkasy Úkimeti qaýly­sy­nyń jobasy ázirlendi. Bul jo­baǵa «Atameken» UKP men mı­nıs­trliktiń Qoǵamdyq keńesi qo­rytyndy berip, Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Ulttyq ekonomıka mı­nıs­trligi jáne Batys Qazaqstan oblys­tyq ákimdiginiń kelisimi alynǵan.
4. Rezervat pen qaýmaldaǵy shtat sanyn 78 birlikke ulǵaıtý máselesi boıynsha Prezıdent Ákim­shiliginiń kelisimi alynǵan.

«Qazirgi kezde rezervat pen qaýmal qurý úshin 2021 jyl­ǵa ar­nalǵan bıýdjettik ótinim qa­lyp­­tas­tyrylady, rezervat pen qaýmaldyń shtat sany Memle­ket bas­shysymen kelisilgen soń Respýb­lıkalyq bıýdjet komıs­sııasynyń qaraýyna engiziletin bolady», deıdi vıse-mınıstr S.Qojanııazov.

Batysqazaqstandyq sharýalar­dyń shaǵymyna Parlament depýtattary, salalyq mınıstrlik nazar aýdaryp, osyndaı sharalar josparlap otyrǵanynan úmittenip qaldyq. En dalanyń erkin ańy belgilengen rezervat pen qaýmal aýmaǵynda júrýge kóne me? Bola­shaqta mundaı jaǵdaı qalaı rettelmek? Bul taqyrypqa áli de oralatyn bolamyz.

Batys Qazaqstan oblysy