О́ner • 17 Mamyr, 2021

Meıirim eken ǵoı

80 ret kórsetildi

Sum soǵystan adam sanasyna túsken tyrtyqtar az emes. Ásirese mıllıondaǵan taǵdyrlardy tas-talqan etken Ekinshi dúnıejúzilik qyrǵynnyń adamzatqa tıgizgen qyrýar zalalyn aıtyp taýysý múmkin emes. Biraq biz soǵys degende tek biryńǵaı qatygezdikti elestetip ketpeýimiz de kerek sııaqty. Keıde qaýlap janǵan qyzyl órttiń ishinen de izgilik izderin kórýge bolady. Sýretshi Shavkat Gafýrovtyń «Qyryq beste gúldegen almalar» («Iаblokı 1945-go») atty kartınasy bizdi osy oıǵa jetelep áketti...

Jer sharynyń áldebir núktesinde áldebir tıran mıllıondaǵan adamdy qy­ryp-joıýǵa qaharlana jarlyq shashyp, qara mórin qanǵa malyp jatady. Al endi týra sol jer sharynyń kelesi bir núktesinde sol qyrǵynnan qan jutyp, ata-anasynan jas­taı aırylǵan tul jetimderdi qarapaıym usta asyrap alýǵa bara jatady.

Atalǵan kartına – ózbek sýretshisi Sh.Ga­fýrovtyń erekshe týyndylarynyń biri. Erek­she deıtinimiz, qylqalam sheberi som­daǵan keıipkerler ómirde bolǵan talaıly taǵ­dyr ıeleri. Táshkenttik qarapaıym usta Shamah­mud ómirde bolǵan adam eken. Soǵys jyl­darynda áıeli ekeýi jetim qa­l­ǵan 14 balany asyrap alǵan úlken júrek­ti jandar. Statıstıkaǵa súıensek, Ekin­shi dúnıejúzilik soǵysta О́zbekstanǵa 4 myń­daı jetim bala evakýasııalanǵan degen derek bar. Álbette, onyń túgeli derlik jetim.

Shamahmudtyń óz kindiginen bala bolma­ǵan. Eń birinshi balany asyrap alǵanda onyń jasy 53-te, al qosaǵynyń jasy 40-ta bolsa kerek. Izgilik ıeleri jetim júrek­terge birtindep jylý syılaı bastaıdy. 1943 jyly Shamahmud usta 4 balanyń ákesi atanady. Soǵys aıaqtalǵansha olar 14 balaǵa úmit shyraǵyn syılaıdy. Aıryqsha aıta keterligi, asyrap alǵan balalardyń barlyǵy ártúrli ult ókilderi. Ishinde Halı­ma esimdi qazaq qyzy da bar. Sol sııaqty Raıa Malseva – belorýs bolsa, Malıka Islamova – tatar, Volodıa Ýrýsov – orys.

Jaratýshynyń qudiretinde shek bar ma, Shamah­mud birde bes aılyq shaqalaqty asyrap alýǵa táýekel etedi. Tań qalarlyǵy – sol kúni ustanyń eshqashan qursaq kóter­megen jary Bahrıdyń tósi ıip, álgi bes aılyq jetim shaqalaqty emize bastaıdy. Ákesi balaǵa sol kúni – Nyǵmet dep azan shaqyrtyp at qoıdyrypty. Qarapaıym ustanyń bul erligi keshikpeı búkil Odaqqa tarap, tipti maıdan dalasyndaǵy jaýyngerlerge de jetedi.

Shamahmud bir kúni qomaqty aqsha sa­lyn­­ǵan hat alady. Hat maıdan dalasynan jet­ken. Avtory – leıtenant  Levıskıı. Hat­ta jazylǵandaı, leıtenanttyń balalary osynaý sum soǵystyń kesirinen opat bol­ǵan eken. Búgingi jibergendeı somany ol óle-ólgenshe jiberip turatynyn jaza­dy. Basynda Shamahmud aqshany alýǵa uıala­dy, alaıda birneshe balasynan qatar aıryl­ǵan áke qasiretin túsinýge tyrysyp, keli­sim beredi. Sóıtedi de Shamahmud Sasha Bry­nın esimdi taǵy bir balany asyrap alady. Túsingen adamǵa Sasha birden eki ákeli bola­dy. Bireýi – ózbek ustasy, ekinshisi orys leı­tenanty.

Shyn máninde meıirim mezet ıakı meken tal­ǵamaıdy. Shamahmud usta asyrap alǵan balalardyń arasynda orys ta, qazaq ta, ózbek te, latysh ta, ýkraın da, moldavan da, chývash ta bar.

Biz sondaı-aq osy kartınaǵa qarap tu­ryp jazýshy Muhtar Maǵaýınniń «Bir ata­nyń balalaryn» esimizge túsirdik. Atal­ǵan áńgimeniń taǵylymy tipti tereńde. Ata jaýy nemis balasyn asyrap alǵan qazaq­tyń qarapaıym qara shaly  búkil fashızm­niń tizesin bir ǵana isimen búktiredi. Qaty­gezdiktiń qandy basyn izgiliktiń aıaǵyna ıdiredi.

О́zbektiń talantty qylqalam she­beri Shavkat Gafýrovta osy ıdeıany óz shy­ǵarmashylyǵyna ózek etken. Shyn­dyqpen shektesken shyǵarmalar qashanda qun­dy. Shavkat qylqalamy bul rette júrektiń qylyn sherter shyn sheberligimen bizdi birden baýrap aldy.

Kartına 1988 jyly jazylypty. Sýret­shi О́zbekstandaǵy teatr jáne kórkemóner ınstıtýtyn támamdaǵan.

Sońǵy jańalyqtar

Amanatqa adaldyq

Ádebıet • Keshe

Jantórın jańalyǵy

Kıno • Keshe

Azattyq úshin arpalysqan

Tarıh • Keshe

Dıllıan Ýaıt qaharyna mindi

Kásipqoı boks • Keshe

Uqsas jańalyqtar