Búginde óńirdegi 405 mektep ǵımaratynyń jartysynan kóbi jarty ǵasyr buryn salynǵan. Sonyń ishinde 1950-1990 jyldar aralyǵynda salynǵan 255 mektep, 1951 jylǵa deıin turǵyzylǵan 19 mektep bar. Bulardyń basym kópshiligi eń alys aýyldarda ornalasqan eski mektepter. Kezinde ata-ájeleri bilim alyp, qazirgi ýaqytta nemere-shóbereleri oqyp jatqan osy oqý oryndarynyń kóbi, bir qabatty, ishi tar, kirpishteri kónerip, tek qabyrǵa-terezeleri jańartylǵany bolmasa, jańa zamannyń ıgiligi kelmegen bilim oshaqtary. Olardyń ishinde qamys, saman, shıki kirpishten turǵyzylǵan, irgetastary ábden shókken 6 mektep bar.
Bıylǵy jyldyń esebinde oblysta tórt apatty mektep tirkelgen. Olardyń eń aldynda Muǵaljar aýdanynyń Qumjarǵan, Qobda aýdanynyń Terisaqqan, Áıteke bı aýdanynyń Komsomol, Shalqar aýdanynyń Bozoı orta mektepteri kúrdeli jóndeýdi kútip tur. О́tken jyly Shalqar aýdanyndaǵy Bozoı orta mektebiniń qabyrǵalary jarylyp, arasynan sańylaý túskende qys ishinde osy mekteptiń muǵalimderi eń birinshi bolyp dabyl qaqty. О́ńirdegi ǵasyrǵa jýyq tarıhy bar eski bilim oshaqtarynyń miz baqpaı turǵanyna qaramastan, 1997 jyly ǵana salynǵan Bozoı mektebiniń qabyrǵasynyń tesilip jatqany múlde túsiniksiz. Mekteptiń óte apatty jaǵdaıǵa jetkeni týraly turǵyndardan aryz túsken boıy jóndeý jumystary úshin ótken jyldyń bıýdjetinen qarjy qarastyrylyp, jobalyq-smetalyq qujattary daıyndalyp bolǵanda, jóndeý jumystaryna jaýapty merdiger jóndeýge jatpaıdy dep jumystan bas tartty. Irgetasynan bastap sógilip jatqan ǵımaratty qansha jerden jóndep-jamasa da, 500-den astam oqýshynyń ómirine qaýip tónetindigi ashyq aıtylǵan soń 2 myńǵa jýyq turǵyny bar shalǵaı eldi mekende jańa mektep salynatyn boldy. Shalqar aýdanynyń eń shalǵaı núktesindegi aýyldyń muǵalimderi mektep tóbesi qulap, balalardyń ústin basyp tastaı ma degen qorqynyshpen bıylǵy qysty ótkerdi.
Bıylǵy qańtarda bekitilgen 2020-2021 jylǵa arnalǵan oblystyq bıýdjette 13 mektep qurylysy qarastyrylǵan. Onyń qataryna «saqaldy mektep» jobalary da kirdi. Bul degenińiz, 2018 jyldan beri jyl saıyn josparlanyp kele jatsa da, salynbaı qaǵaz kúıinde qalǵan qurylystar. Olardyń qatarynda Baıǵanın aýdanyndaǵy Jańatań, Bulaqtykól orta mektepteri, Muǵaljar aýdanyndaǵy Qumjarǵan, Temir aýdanyndaǵy Shubarshı orta mektebi, Shalqar qalasyndaǵy 320 oryndyq mektep, Qarashoqat orta mektebi, Qarǵaly aýdanyndaǵy Badamsha orta mektebi, Aqtóbe qalasyndaǵy «Shılisaı-1», Nur-Aqtóbe turǵyn úı alabyndaǵy №4 shaǵyn aýdandaǵy 1 myń oryndyq jańa mektep kirgen. О́tken jyldyń jeltoqsanynda Esep komıteti Aqtóbe qalasyndaǵy «Shılisaı-1» jáne Nur-Aqtóbe alabyndaǵy jańa shaǵyn aýdanda salynatyn eki mekteptiń 2 mlrd teńgeden astam qarjysyna suraý salyp dabyl qaqty. Munymen birge Esep komıteti Aqtóbe oblystyq prokýratýrasy bıýdjettik baǵdarlamalardyń oryndalýyna baılanysty 70 qylmystyq isti jaýyp tastady dep dabyl qaqty. Alaıda osy kezge deıin oblystyq prokýratýranyń Esep komıtetiniń tekserý qorytyndysyna qandaı jaýap bergeni belgisiz.
Bıyl Aqtóbe oblysynda jalpy bıýdjeti 4,4 mlrd teńgeni quraıtyn 13 mekteptiń qurylysy bastalmaq. Onyń ishinde tıptik úlgide jobalanǵan toǵyz mektep bıýdjet qarjysymen salynsa, qalǵan úsheýi jeke qarjynyń esebinen boı kóteredi. Bi-Group kompanııasy Mártók aýdany Keńsahara eldi mekeninde 100 oryndyq qurastyrmaly-modýldy mektep qurylysyn bastaıdy. Munyń bıýdjeti – 734 mln teńge.
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi elimizde tuńǵysh ret modýldy qurastyrmaly mektepter qurylysy bastalatynyn, onyń jarqyn úlgilerin Reseı, AQSh, Fınlıandııa, Ázerbaıjannan kórýge bolatynyn málimdedi. Bala sany 100-den aspaıtyn mektepter úshin óte yńǵaıly qurastyrmaly qurylystyń artyqshylyǵy, qandaı da bir eldi meken jabylar bolsa, modýldy jınap alyp, basqa eldi mekenge kóshirip tez ornatýǵa bolady. Qazaqstannyń qysy yzǵarly, azynaǵan jeli kóp qatań klımattyq jaǵdaıynda modýldy mektep qurylysy qalaı bolady degen kúdik te joq emes. Qysqasy, bıyl mektep qurylysyndaǵy jańashyldyq dep jarnamalanǵan modýldy mektepterdiń biri Aqtóbe oblysynda Mártók aýdanynyń Keńsahara eldi mekeninde salynatyny anyq boldy. Munymen bir kezde Muǵaljar aýdany Embi qalasynda 660 mln teńgege tıptik úlgidegi 320 oryndyq mektep qurylysy bastalmaq. Oblystyq máslıhat depýtattary Bi-Group josparlaǵan 100 oryndyq mektep pen 320 oryndyq mektep shyǵyndarynyń aıyrmashylyq sebebin túsindirýdi surady. Bi-Group Keńsahara mektebine sapaly qurylys materıaldaryn paıdalanyp qana qoımaı, mektep ishin zamanaýı jabdyqtaýmen, qurastyrmaly modýldyq mektepti basqa mekenge kóshirýge de yńǵaılylyǵymen túsindirip otyr. Qazirgi ýaqytta bala sany az, kógildir otynmen qamtamasyz etilmegen jyraqtaǵy eldi mekender turǵyndarynyń jappaı kóship ketpeýi úshin balalary oqıtyn jyly da shaǵyn mektep, sapaly jáne jyldamdyǵy joǵary Internet baılanysy kerek.
Aımaqtarda mektep qurylystarynda ortaq ólshemder saqtala bermeıdi. Máselen, Bilim jáne ǵylym mınıstri bekitken standarttar boıynsha tıptik úlgidegi mekteptiń ár sharshy metrine 312 myń teńge jumsalady. Alaıda qurylystardy jobalaýda osy ólshemniń qanshalyqty saqtalatynyn oblystyq qarjy basqarmasynyń basshysy Nurlybek О́nerbaevtan suraǵanbyz. Onyń aıtýynsha, mektep qurylysynda ortaq ólshem joq, ár mektep ártúrli baǵalanady dep jaýap bergen. Degenmen de, mektep qurylysynyń ár sharshy metrine 312 myń teńge jumsalýy tıis dep BǴM bekitken normatıvtiń saqtalmaıtyndyǵyn 100 oryndyq mektep bıýdjeti 420 oryndyq mektep qurylysynan birneshe ese asyp túsýinen de kórinedi. Áleýmettik nysandar qurylysyna jaýapty bıýdjettik baǵdarlamalar operatorlary salynatyn nysannyń jalpy aýdany men onyń ár sharshy metrine jumsalǵan shyǵyndy bıýdjet jobasynda kórsetpeıdi.
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ótken jyly elimiz boıynsha mektep qurylysyna bólingen 87 mlrd teńgeniń 18,5 mlrd-y ıgerilmeı qalǵanyn nemese basqa maqsattarǵa jumsalyp ketkenin jarııalady. Bıyl elimizde mektepter qurylysyna 97 mlrd teńge bólindi. Sonyń ishinde Aqtóbe oblysynda bıyl 13 mektep, 2022 jyly – 17, 2023 jyly –13, 2024 jyly – 3, 2025 jyly 4 mektep salynatyny josparǵa engizildi. Bıylǵy jyldyń ózgesheligi, endigi jerde mektep qurylystary turǵylyqty jerdegi bala sanyna baılanysty josparlanyp, qaı jerge qandaı mektep salýdy jergilikti ákimdikter sheshetin boldy. Sonymen qatar barlyq deńgeıdegi depýtattar mektep qurylystaryn baqylaýda ustamaq.
Oqýshylarǵa obal boldy
Al 2021-2025 jyldarǵan arnalǵan oblystyq bıýdjettiń shyǵys bóliginiń teń jartysyn bilim salasy qurasa, bul jerde de zań buzýshylyqtar kóp kezdesedi. Nur Otan partııasy janyndaǵy Bilim jáne ǵylymdy damytý jónindegi óńirlik qoǵamdyq keńesinde bilim salasyndaǵy sapany qamtamasyz etý departamenti basshysy Bulbul Kúzembaeva oblystaǵy 86 mektepke júrgizgen tekseris qorytyndysyn jarııalady. 2020 jyly júrgizilgen tekseriste 207 zań buzýshylyq anyqtalyp, sonyń ishinde 171 zań buzýshylyq tikeleı oqý prosesin uıymdastyrý men 36-sy materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń nasharlyǵyn kórsetti. Kópshiliginde pándik kabınetter bolmaǵan, mektep sheberhanalary, áskerı daıyndyq kabıneti jasaqtalmaǵan, sport zaly, ashana joq, densaýlyq uıymymen shart jasalmaǵan. 25 mektep pen bir kolledjde sabaq beretin pánine biliktiligi sáıkes kelmeıtin 82 pedagog anyqtalǵan. Respýblıkada oqýshylary halyqaralyq olımpıadalarda top jaryp, sapaly bilimmen erekshelenetin Aqtóbe oblysy oqýshylarynyń bilim deńgeıiniń sońǵy jyldary tómendep ketkeni týraly az aıtylyp júrgen joq. Oqýshylardyń bilim jetistikterin baǵalaıtyn PISA Halyqaralyq zertteý 2019 jyly 4, 9, 11-synyp oqýshylary arasynda matematıka men jaratylystaný pánderi boıynsha júrgizgen test tapsyrmalary negizinde Aqtóbe oblysyndaǵy mektep oqýshylarynyń bilim deńgeıiniń tómendigin kórsetti. Atap aıtqanda, 14 oblys pen Nur-Sultan jáne Almaty qalasy mektepteri boıynsha Aqtóbe oblysynyń mektep oqýshylary oqý saýattylyǵynan 9-shy, matematıkadan 9-shy, jaratylystanýdan 11-orynda tur. Sonyń ishinde qala mektepteri aýyl mektepterine qaraǵanda matematıkadan tómen nátıje kórsetken. Bilim sapasynyń nasharlaý sebebin pedagogter jańartylǵan bilim baǵdarlamasynyń engizilýinen kóredi. Oqýshylar jańa reıtıngtik baǵalaýǵa da, jańa oqý baǵdarlamasyna da úırenise almaı jatyr degen jaýapty estidik. Al shyndyq basqasha. Bilim deńgeıiniń tómendeýi, ásirese matematıka, fızıka, hımııa, jaratylystaný pánderi boıynsha anyq baıqaldy. Buǵan kim kináli? Muǵalimder men oqýshylardyń jańartylǵan bilim baǵdarlamasyna úırene almaǵandyǵy ma, muǵalimderdiń bilim deńgeıleriniń tómendegeni me nemese muǵalimderdi jumysqa qabyldaýdaǵy jemqorlyqtyń saldary ma? Áli kúnge deıin óńirdegi 405 mekteptiń barlyǵyn jyldamdyǵy joǵary Internetpen qamtamasyz ete almaı otyrǵany taǵy bir shyndyq. Osyndaıda 700 mıllıonǵa 100 oryndyq mektep salǵansha, alys aýyldarǵa jyldamdyǵy joǵary Internet ornatpaı ma degen oı keledi. О́ıtkeni daryndy balaǵa saýatsyz muǵalimnen dáris tyńdaǵannan góri Internettegi sapaly kýrstardan óz betinshe oqyǵan áldeqaıda paıdaly.
Mine, kezekti oqý jylynyń aıaqtalýyna da sanaýly kúnder qaldy. Jaz boıy zerdeleıtin, zertteıtin taqyryptyń negizi bilim sapasyn arttyrý máselesi bolýy tıis. Balalardyń bilim deńgeıin kóterý úshin ne isteımiz? Bıylǵydaı repetıtorlyq ortalyqtardy jaǵalaımyz ba, álde barlyq aıypty pandemııaǵa artyp qana óz-ózimizdi aldarqatýdy jalǵastyra beremiz be? Álemde bilim men ınnovasııada túbegeıli tóńkerister bolyp jatqan elder kóshine ilesý úshin ne isteý kerek? Oqý toqsany aıaqtalsa da, osy máseleler túbegeıli zertteýdi talap etedi. О́ıtkeni bilim salasyna quıylǵan qarjynyń esebi kóp bolsa da, qaıtarymy az bolyp tur. Shyndyǵy sol, bilim salasyna, sonyń ishinde Aqtóbe oblysyndaǵy jekemenshik mektepterge quıylǵan qarjynyń qaıtarymyn eshkim surap jatqan joq.
