Bilim • 20 Mamyr, 2021

Úsh aýysymdy mektep máselesi ózekti

344 ret kórsetildi

Aqtóbe qalasyndaǵy úsh aýysymmen oqytylatyn № 12, 53, 60, 63, 64, 68 orta mektepteri ǵımarattarynyń janyna japsarlas qurylys salýǵa oblystyq bıýdjetten qarjy bólinip, jobalaý jumystary bastaldy. Soǵan qaramastan aldaǵy úsh aıda qosymsha ǵımarattar qurylystary aıaqtalmaýy sebepti №12, №60, №64 mektepteri úsh aýysymdaǵy oqýdy jalǵastyra beredi. Al Shalqar, Temir, Qarǵaly aýdandarynda úsh aýysymdy úsh mekteptiń júktelimin azaıtý úshin jańa mektepter qurylysy bastaldy.

Búginde óńirdegi 405 mektep ǵıma­ra­ty­nyń jartysynan kóbi jarty ǵasyr buryn salynǵan. Sonyń ishinde 1950-1990 jyldar aralyǵynda salynǵan 255 mektep, 1951 jylǵa deıin turǵyzylǵan 19 mektep bar. Bulardyń basym kópshiligi eń alys aýyldarda ornalasqan eski mektepter. Kezinde ata-ájeleri bilim alyp, qazirgi ýaqytta nemere-shóbereleri oqyp jatqan osy oqý oryndarynyń kóbi, bir qabatty, ishi tar, kirpishteri kónerip, tek qabyrǵa-terezeleri jańartylǵany bolmasa, jańa zamannyń ıgiligi kelmegen bilim oshaqtary. Olardyń ishinde qamys, saman, shıki kirpishten turǵyzylǵan, irgetastary ábden shókken 6 mektep bar.

Bıylǵy jyldyń esebinde oblysta tórt apatty mektep tirkelgen. Olardyń eń aldynda Muǵaljar aýdanynyń Qum­­jarǵan, Qobda aýdanynyń Teri­saq­qan, Áıteke bı aýdanynyń Kom­so­mol, Shalqar aýdanynyń Bozoı orta mektepteri kúrdeli jóndeýdi kútip tur. О́tken jyly Shalqar aýdanyndaǵy Bozoı orta mektebiniń qabyrǵalary ja­ry­lyp, arasynan sańylaý túskende qys ishinde osy mekteptiń muǵalimderi eń birinshi bolyp dabyl qaqty. О́ńirdegi ǵasyrǵa jýyq tarıhy bar eski bilim oshaqtarynyń miz baqpaı turǵanyna qaramastan, 1997 jyly ǵana salynǵan Bozoı mektebiniń qabyrǵasynyń tesilip jatqany múlde túsiniksiz. Mekteptiń óte apatty jaǵdaıǵa jetkeni týraly tur­ǵyndardan aryz túsken boıy jón­deý jumystary úshin ótken jyldyń bıýdjetinen qarjy qarastyrylyp, jobalyq-smetalyq qujattary daıyndalyp bolǵanda, jóndeý jumystaryna jaýapty merdiger jóndeýge jatpaıdy dep jumystan bas tartty. Irgetasynan bastap sógilip jatqan ǵımaratty qan­sha jerden jóndep-jamasa da, 500-den astam oqýshynyń ómirine qaýip tóne­tin­digi ashyq aıtylǵan soń 2 myńǵa jýyq turǵyny bar shalǵaı eldi mekende jańa mektep salynatyn boldy. Shalqar aýda­nynyń eń shalǵaı núktesindegi aýyl­dyń muǵalimderi mektep tóbesi qulap, balalardyń ústin basyp tastaı ma degen qorqynyshpen bıylǵy qysty ótkerdi.

Bıylǵy qańtarda bekitilgen 2020-2021 jylǵa arnalǵan oblystyq bıýdjette 13 mektep qurylysy qarastyrylǵan. Onyń qataryna «saqaldy mektep» jobalary da kirdi. Bul degenińiz, 2018 jyldan beri jyl saıyn josparlanyp kele jatsa da, salynbaı qaǵaz kú­ıin­de qalǵan qurylystar. Olardyń qata­rynda Baıǵanın aýdanyndaǵy Jańatań, Bulaqtykól orta mektepteri, Muǵaljar aýdanyndaǵy Qumjarǵan, Temir aýdanyndaǵy Shubarshı orta mek­tebi, Shalqar qalasyndaǵy 320 oryn­dyq mektep, Qarashoqat orta mekte­bi, Qarǵaly aýdanyndaǵy Badamsha orta mektebi, Aqtóbe qalasyndaǵy «Shılisaı-1», Nur-Aqtóbe turǵyn úı ala­byn­­­daǵy №4 shaǵyn aýdandaǵy 1 myń oryn­dyq jańa mektep kirgen. О́tken jyldyń jeltoqsanynda Esep komıteti Aqtóbe qalasyndaǵy «Shılisaı-1» jáne Nur-Aqtóbe alabyndaǵy jańa shaǵyn aýdan­da salynatyn eki mekteptiń 2 mlrd teńgeden astam qarjysyna suraý salyp dabyl qaqty. Munymen birge Esep komıteti Aqtóbe oblystyq prokýratýrasy bıýdjettik baǵdarlamalardyń oryndalýyna baılanysty 70 qylmystyq isti jaýyp tastady dep dabyl qaqty. Alaıda osy kezge deıin oblystyq proký­ra­týranyń Esep komıtetiniń tekserý qory­tyndysyna qandaı jaýap bergeni belgisiz.

Bıyl Aqtóbe oblysynda jalpy bıýdjeti 4,4 mlrd teńgeni quraıtyn 13 mekteptiń qurylysy bastalmaq. Onyń ishinde tıptik úlgide jobalanǵan toǵyz mektep bıýdjet qarjysymen salyn­sa, qal­ǵan úsheýi jeke qarjynyń esebi­nen boı kóteredi. Bi-Group kompanııa­sy Mártók aýdany Keńsahara eldi mekeninde 100 oryndyq qurastyrmaly-modýldy mektep qurylysyn bastaıdy. Munyń bıýdjeti – 734 mln teńge.

Bilim jáne ǵylym mınıstrligi eli­miz­de tuńǵysh ret modýldy qurastyr­ma­ly mektepter qurylysy bastalatynyn, onyń jarqyn úlgilerin Reseı, AQSh, Fınlıandııa, Ázerbaıjannan kórýge bolatynyn málimdedi. Bala sany 100-den aspaıtyn mektepter úshin óte yńǵaıly qurastyrmaly qurylystyń artyqshylyǵy, qandaı da bir eldi meken jabylar bolsa, modýldy jınap alyp, basqa eldi mekenge kóshirip tez ornatýǵa bolady. Qazaqstannyń qysy yzǵarly, azynaǵan jeli kóp qatań klımattyq jaǵdaıynda modýldy mektep qurylysy qalaı bolady degen kúdik te joq emes. Qysqasy, bıyl mektep qurylysyndaǵy jańashyldyq dep jarnamalanǵan modýldy mektepterdiń biri Aqtóbe oblysynda Mártók aýdanynyń Keńsahara eldi mekeninde salynatyny anyq boldy. Munymen bir kezde Muǵaljar aýdany Embi qalasynda 660 mln teńgege tıptik úlgidegi 320 oryndyq mektep qurylysy bastalmaq. Oblystyq máslıhat depýtattary Bi-Group josparlaǵan 100 oryndyq mektep pen 320 oryndyq mektep shyǵyndarynyń aıyrmashylyq sebebin túsindirýdi surady. Bi-Group Keńsahara mektebine sapaly qurylys materıaldaryn paıdalanyp qana qoımaı, mektep ishin zamanaýı jabdyqtaýmen, qurastyrmaly modýldyq mektepti basqa mekenge kóshirýge de yńǵaılylyǵymen túsindirip otyr. Qazirgi ýaqytta bala sany az, kógildir otynmen qamtamasyz etilmegen jyraqtaǵy eldi mekender tur­ǵyndarynyń jappaı kóship ketpeýi úshin bala­lary oqıtyn jyly da shaǵyn mektep, sapaly jáne jyldamdyǵy joǵary Internet baılanysy kerek.

 Aımaqtarda mektep qurylystarynda ortaq ólshemder saqtala bermeıdi. Máselen, Bilim jáne ǵylym mınıstri bekitken standarttar boıynsha tıptik úlgidegi mekteptiń ár sharshy metrine 312 myń teńge jumsalady. Alaıda qury­lys­tardy jobalaýda osy ólshemniń qan­shalyqty saqtalatynyn oblystyq qarjy basqarmasynyń basshysy Nur­lybek О́nerbaevtan suraǵanbyz. Onyń aıtýynsha, mektep qurylysynda ortaq ólshem joq, ár mektep ártúrli baǵa­la­nady dep jaýap bergen. Degenmen de, mektep qurylysynyń ár sharshy metrine 312 myń teńge jumsalýy tıis dep BǴM bekitken normatıvtiń saq­tal­maıtyndyǵyn 100 oryndyq mek­tep bıýdjeti 420 oryndyq mektep qu­ry­lysynan birneshe ese asyp túsýi­nen de kórinedi. Áleýmettik nysandar qu­ry­lysyna jaýapty bıýdjettik baǵ­dar­­lamalar operatorlary salynatyn ny­­sannyń jalpy aýdany men onyń ár sharshy metrine jumsalǵan shyǵyndy bıýdjet jobasynda kórsetpeıdi.

Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ótken jyly elimiz boıynsha mektep qury­ly­syna bólingen 87 mlrd teńgeniń 18,5 mlrd-y ıgerilmeı qalǵanyn nemese basqa maqsattarǵa jumsalyp ketkenin jarııa­lady. Bıyl elimizde mektepter qury­lysyna 97 mlrd teńge bólindi. Sonyń ishinde Aqtóbe oblysynda bıyl 13 mektep, 2022 jyly – 17, 2023 jyly –13, 2024 jyly – 3, 2025 jyly 4 mektep saly­natyny josparǵa engizildi. Bıylǵy jyldyń ózgesheligi, endigi jerde mektep qurylystary turǵylyqty jerdegi bala sanyna baılanysty josparlanyp, qaı jerge qandaı mektep salýdy jergilikti ákimdikter sheshetin boldy. Sonymen qatar barlyq deńgeıdegi depýtattar mektep qurylystaryn baqylaýda ustamaq.

 

 Oqýshylarǵa obal boldy

 Al 2021-2025 jyldarǵan arnalǵan oblystyq bıýdjettiń shyǵys bóliginiń teń jartysyn bilim salasy qurasa, bul jerde de zań buzýshylyqtar kóp kez­de­sedi. Nur Otan partııasy janyndaǵy Bilim jáne ǵylymdy damytý jónindegi óńir­lik qoǵamdyq keńesinde bilim sala­syn­daǵy sapany qamtamasyz etý depar­tamenti basshysy Bulbul Kúzem­baeva oblystaǵy 86 mektepke júrgizgen tek­­seris qorytyndysyn jarııalady. 2020 jyly júrgizilgen tekseriste 207 zań ­­buzý­shylyq anyqtalyp, sonyń ishin­de 171 zań buzýshylyq tikeleı oqý prosesin uıymdastyrý men 36-sy ma­terıaldyq-tehnıkalyq bazanyń nashar­lyǵyn kór­set­ti. Kópshiliginde pán­dik kabınetter bolmaǵan, mektep sheberhanalary, áskerı daıyndyq kabıneti jasaqtalmaǵan, sport zaly, ashana joq, densaýlyq uıymymen shart jasalmaǵan. 25 mektep pen bir kolledj­de sabaq beretin pánine biliktiligi sáıkes kelmeıtin 82 pedagog anyqtalǵan. Res­pýb­­lıkada oqýshylary halyqaralyq olım­pıadalarda top jaryp, sapaly bilimmen erekshelenetin Aqtóbe oblysy oqýshylarynyń bilim deńgeıiniń sońǵy jyldary tómendep ketkeni týraly az aıtylyp júrgen joq. Oqýshylardyń bilim jetistikterin baǵalaıtyn PISA Halyqaralyq zertteý 2019 jyly 4, 9, 11-synyp oqýshylary arasynda matematıka men jaratylystaný pánderi boıynsha júrgizgen test tapsyrmalary negizinde Aqtóbe oblysyndaǵy mektep oqýshylarynyń bilim deńgeıiniń tómendigin kórsetti. Atap aıtqanda, 14 oblys pen Nur-Sultan jáne Almaty qalasy mektepteri boıynsha Aqtóbe oblysynyń mektep oqýshylary oqý saýattylyǵynan 9-shy, matematıkadan 9-shy, jaratylystanýdan 11-orynda tur. Sonyń ishinde qala mektepteri aýyl mektepterine qaraǵanda matematıkadan tómen nátıje kórsetken. Bilim sapasynyń nasharlaý sebebin pedagogter jańartylǵan bilim baǵdarlamasynyń engizilýinen kóredi. Oqýshylar jańa reıtıngtik baǵalaýǵa da, jańa oqý baǵ­darlamasyna da úırenise almaı jatyr degen jaýapty estidik. Al shyndyq bas­qasha. Bilim deńgeıiniń tómendeýi, ásirese matematıka, fızıka, hımııa, jaratylystaný pánderi boıynsha anyq baıqaldy. Buǵan kim kináli? Muǵalimder men oqýshylardyń jańartylǵan bilim baǵdarlamasyna úırene almaǵandyǵy ma, muǵalimderdiń bilim deńgeıleriniń tómendegeni me nemese muǵalimderdi jumysqa qabyldaýdaǵy jemqorlyqtyń saldary ma? Áli kúnge deıin óńirdegi 405 mekteptiń barlyǵyn jyldamdyǵy joǵary Internetpen qamtamasyz ete almaı otyrǵany taǵy bir shyndyq. Osyndaıda 700 mıllıonǵa 100 oryndyq mektep salǵansha, alys aýyldarǵa jyl­damdyǵy joǵary Internet ornatpaı ma degen oı keledi. О́ıtkeni daryndy balaǵa saýatsyz muǵalimnen dáris tyń­daǵannan góri Internettegi sapaly kýrs­tar­dan óz betinshe oqyǵan áldeqaıda paıdaly.

 Mine, kezekti oqý jylynyń aıaq­tal­ýyna da sanaýly kúnder qaldy. Jaz boıy zerdeleıtin, zertteıtin taqy­ryp­tyń negizi bilim sapasyn arttyrý máselesi bolýy tıis. Balalardyń bilim deńgeıin kóterý úshin ne isteımiz? Bıyl­ǵy­daı repetıtorlyq ortalyqtardy jaǵa­­laımyz ba, álde barlyq aıypty pan­demııaǵa artyp qana óz-ózimizdi aldar­qatýdy jalǵastyra beremiz be? Álemde bilim men ınnovasııada túbe­geı­li tóń­kerister bolyp jatqan elder kóshine ilesý úshin ne isteý kerek? Oqý toqsany aıaqtalsa da, osy máseleler túbegeıli zert­teýdi talap etedi. О́ıtkeni bilim sala­­syna quıylǵan qarjynyń esebi kóp bolsa da, qaıtarymy az bolyp tur. Shyndyǵy sol, bilim salasyna, sonyń ishinde Aqtóbe oblysyndaǵy jeke­men­shik mektepterge quıylǵan qar­jynyń qaıtarymyn eshkim surap jatqan joq.

 

Sońǵy jańalyqtar

Aqyly joldaǵy ahýal qandaı?

Aımaqtar • Keshe

Buǵybulaý

Qazaqstan • Keshe

Júze bilý – ómir

Qoǵam • Keshe

О́lketanýshy

Qazaqstan • Keshe

Kebenek

Tarıh • Keshe

Sáýkele

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar