Qoqys
joıatyn joba
Bireýler qos qolyn kóterip qoldady, endi birazy qarsylyq tanytyp petısııa jarııalady. Qazir álemde 2 myńnan astam WTE nysany bar eken. TMD elderi arasynda tek Ázerbaıjanda ǵana osyndaı zaýyt salynǵan.
Jyl basynda Úkimet otyrysynda Ekologııalyq kodeksti tanystyrǵan Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev elimizde turmystyq qatty qaldyqty óńdeý kólemi óte tómen degen bolatyn. Sondyqtan Eko kodekske «О́ndiris jáne tutyný qaldyqtaryn basqarýdy jetildirý» atty jańa baǵyt engizilip otyr eken. Rasynda, eldegi 3,5 myń polıgonda 120 mln tonna qatty qaldyq jınalǵan. Qaýipti sıfr. Jyl saıyn 5 mln tonna qaldyq ústemelene bermek. Mınıstrdiń esepteýinshe, bul shamamen 42 fýtbol alańyndaı kólem bolmaq.
– 2016 jyldan beri turmystyq qatty qaldyqtardy qaıta óńdeý deńgeıi 2,6-dan 14,9 paıyzǵa ósti. Alaıda munyń ózi az. Jınalǵan qaldyqtardy azaıtý úshin Waste to Energy jobasyn engizý usynyldy. Bul boıynsha órtelgen qoqystan alynǵan elektr energııasy jelilerge beriledi. Atalǵan mehanızm Eýropada jaqsy qyrynan kórindi. Ári ony engizý jeke ınvestorlardy tartý máselesin de sheshedi. Sonyń nátıjesinde, 2025 jylǵa taman qaldyq kólemi 30 paıyzǵa azaıyp, 180 mlrd teńgeden astam ınvestısııa tarta alamyz, – degen edi mınıstr.
Qazaqstan ekologııalyq uıymdar qaýymdastyǵy ótkizgen konferensııaǵa qatysqan Ekologııa vıse-mınıstri Ahmetjan Pirimqulov «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý tujyrymdamasyna sáıkes 2030 jyly qaldyqtardy qaıta óńdeý deńgeıi 40 paıyzǵa, 2050 jyly 50 paıyzǵa jetý kerek ekenin aıtty.
– Qoqys órteıtin zaýyttardy iske qosqannan keıin biz qaldyqtardy suryptamaımyz degen pikir bar. Biraq qaldyqtarǵa qatysty kóp satyly júıeni qarastyryp otyrmyz. Qoqys órteıtin zaýyt – sonyń bir bóligi ǵana. Atalǵan júıe boıynsha qaıta óńdeýge bolatyn barlyq element qoqys ishinen alynyp, ózge asa qaýipti, radıoaktıvti element joıylyp ketedi. Qaldyqtardy bólip jınaý kólemi tek óse beredi. Zaýytqa qaıta óńdeýge, suryptaýǵa kelmeıtin qaldyqtar jiberiledi, – deıdi A.Pirimqulov.
Qoqys órteıtin zaýyt aldaǵy 2-3 jyl ishinde Nur-Sultan, Almaty, Aqtóbe, Shymkent, О́skemen jáne Qaraǵandy qalalarynda salynbaq. Sol úshin jyldyń ekinshi jartysynda ınvestorlardy irikteý júrgizilmek. Al qazir vedomstvo jergilikti ákimdiktermen birlesip jer telimi, qajetti ınfraqurylym máselelerin sheship jatqan kórinedi.
Fransýz sarapshysy Per Hıtsbergerdiń aıtýynsha, Parıjde energetıkalyq ýtılızasııa jasaıtyn úsh zaýyt bar.
– Zaýyttarda qaıta óńdeýge jaramsyz jáne tym qatty lastanǵan qaldyqtardy ýtılızasııalaıdy. Ondaı keshender turǵyn úı aýdandarynda jumys isteıdi jáne las qaldyq bólip shyǵarý turǵysynan qorshaǵan ortaǵa qaýip tóndirmeıdi. Eger termııalyq óńdeýden shyǵatyn qaldyqtar men túrli óndiristen bólinetin qaldyqtardy salystyrar bolsaq onda azot oksıdi boıynsha avtotransporttar (51 paıyz) alda tur, bólinetin las shyǵaryndylardyń 21 paıyzy qurylys salasyna tıesili. Waste to Energy zaýytynan bólinetin las qaldyqtar deńgeıi ózge pozısııalarmen salystyrǵanda áldeqaıda tómen, – deıdi sarapshy.
Hımııalyq qaýipsizdik problemalary boıynsha sarapshy Valerıı Petrosıan qoqys jınalatyn polıgondardy jaı áser etetin hımııalyq bomba dep baǵalaıdy. «Qaldyqtardy energetıkalyq ýtılızasııaǵa jiberý – qatty turmystyq qaldyqtardy basqarýdyń jańa júıesi jáne qaıta óńdelmeıtin qoqystarǵa qatysty mańyzdy rólge ıe. О́ıtkeni bul – qaldyqtardyń kózin joıýdyń jalǵyz sheshimi» deıdi ol.
Aýrý týdyratyn joba
Bir Máskeýdiń ózinde dál osyndaı tórt zaýyt bar eken. Endi birtindep turǵyny mıllıonnan asatyn qalalarǵa mundaı zaýyt aýadaı qajet bola túsetin sekildi. Degenmen birqatar ekolog basqasha oılaıdy. Ekolog Sergeı Soıdyń aıtýynsha, mınıstrliktiń birneshe qalada mundaı zaýyt salamyz dep belsenýi qarajatty ıgerýdiń amaly ǵana.
– Mınıstrliktiń qoqys órteıtin zaýyt týraly jobasy qoǵamnyń úlken qarsylyǵyna ushyrap otyr. 30 jylda bizde qoqystardy basqarýǵa qatysty jaǵdaı retke keltirilmedi. Endi qoqys kólemi shamadan tys asyp ketken kezde onyń bárin jınap, órteı salmaq. Ári onysy jańǵyrmaly jáne «jasyl tehnologııa» dep áspettelip otyr. Jobanyń qolǵa alynýy sheteldik ınvestorlardyń bıýdjet qarjysyn alýyna múmkindik bermek. Joba Ekologııa mınıstriniń usynysymen, qoǵam pikirin eskermeı iske asqaly jatyr, – deıdi ekolog.
Sarapshy bul sheshim qoǵamnyń talqylaýynsyz-aq zańnamaǵa engizilip ketti dep esepteıdi.
– Sirá, Prezıdent tapsyrmasy áser etken bolar. Biraq onda basqasha aıtylǵan: «Úkimetke Waste to Energy tehnologııasyn engizý úshin zańnamalyq bazany jáne qolaıly ınvestısııalyq jaǵdaılardy tez arada qamtamasyz etý qajet» dedi. Úkimetke tapsyryldy, alaıda negizgi róldi onda nege Parlament alyp otyr? Álde men birdeńe túsinbeımin be? Múmkin dál bulaı qupııalyq jasaýdyń bir sebebi – jobanyń júzege asýyna, sol jol arqyly qarjy ıgerýge erekshe múddeli toptardyń lobbıinde jatqan bolar, – deıdi S.Soı.
Mınıstrliktiń bul jobasyna qarsy daıyndaǵan petısııada mynadaı derek keltiriledi.
«Qoqys órteıtin zaýytta qaldyqtardy jaǵyp jiberý qatty turmystyq qaldyq máselesin sheshpeıdi. О́ıtkeni jaqqannan keıin ýly kúl qaldyqtary paıda bolady. Onyń ústine plastmassa quramynda jaqqan kezde paıda bolatyn qaýipti hlorlanǵan dıoksınder (turaqty organıkalyq lastaýshylar) túziledi. Gaz tazartqysh júıeler ushpa kúlge qonaqtap qalǵan barlyq turaqty organıkalyq lastaýshylardy joıyp jibere almaıdy. Ol ushpa kúl adamdar men janýarlarǵa tarap, sýǵa túsip, sozylmaly respıratorlyq aýrýlardy, qaterli isikti týdyrady» delingen petısııada.
Qoldaýshylardyń biri Álııa Sálmenova jobany ekonomıkalyq jáne ekologııalyq turǵydan da tıimsiz dep sanaıdy. Jobany Úkimet qoldap tur, biraq qoǵam belsendileri qarsy. Taıtalastyń qashanǵa sozylary belgisiz. Bizde qoǵam qarsylyǵyna tap bolǵanyna qaramastan emin-erkin qabyldanyp kete barǵan bastamalar kóp-aq. Qoqys órteıtin zaýyt ta sonyń biri atanyp kete bara ma, álde jarty joldan toqtaı ma, ol da belgisiz. Eger belsendiler aıtqandaı bul rasymen qoqysty joıǵanymen, jańa aýrýlarǵa jol ashyp berer joba bolyp shyqsa she? Bastama áli biraz talqyny, soǵan saı áli biraz jetildirýdi qajet etetin sekildi.
