Joıylýǵa jaqyn jáne sırek kezdesetin ósimdikterdi qorǵaý, ósirý men paıdalanýǵa qatysty zertteý jumystaryn júzege asyryp otyrǵan Botanıka jáne fıtoıntrodýksııa ınstıtýtynyń derekteri boıynsha respýblıkalyq mańyzǵa ıe, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarda «Qyzyl kitapqa» engen ósimdikter kóbeıip barady. Gerbarıı qory men tuqym bankiniń jumysyn damytyp otyrǵan bıolog mamandardyń pikirinshe, ósimdikterdi qorǵaý isine ulttyq mártebe qajet.
Negizi, ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldarynyń basynda qalanǵan ınstıtýttyń quramynda qaıta jańartylǵan Botanıkalyq baq bar. Inctıtýtta ashyq jerdegi gúldi, sándik ósimdikterdi ıntrodýksııalaý, geobotanıka, dendrologııa, mıkologııa jáne algologııa, jemisti ósimdikterdi jersindirý jáne tektik qoryn qorǵaý, joǵarǵy satyly ósimdikter florasy, tuqym sharýashylyǵy jáne ósimdikterdi qorǵaý, tropıkalyq jáne sýbtropıkalyq ósimdikter, dárilik ósimdikter sııaqty birneshe zerthana jumys isteıdi.
«Qazaqstannyń mádenı ósimdikteriniń jabaıy týystarynyń botanıkalyq alýantúrliligi – azyq-túlik baǵdarlamasyn iske asyrýda agro-bıoalýantúrliliktiń tektik qoryn baıytý jáne saqtaýdyń kózi» baǵdarlamasy aıasynda Qazaqstannyń jabaıy florasynyń genetıkalyq qoryn saqtaý maqsatynda tuqym bankin qurý jumystary Qazaqstanda 2013 jyly jalǵasyn taýyp, Tuqym sharýashylyǵy jáne ósimdikterdi qorǵaý zerthanasy quryldy. Tuqym bankin qurý barysynda N.I.Vavılov atyndaǵy Búkilreseılik ósimdik sharýashylyǵy ınstıtýty, Majarstandaǵy Pannon tuqym banki, Koreıanyń Bıologııalyq resýrstar ulttyq ınstıtýty, Fransııanyń Lıon botanıkalyq baǵynyń tájirıbeleri qoldanylǵan.
О́simdikterdiń tektik qoryn júzdegen jyl boıy saqtaýǵa bolady.
Tuqym jáne ósimdikterdi qorǵaý bóliminiń meńgerýshisi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Tańsara Mýrzataeva tuqym banki respýblıkamyzdyń altyn qory ekenin atap ótti. Munda elimiz aýmaǵynda ósetin ósimdikterdiń tektik qory saqtalǵan. Agro-bıoalýantúrligi jaǵynan óte baı el retinde osy tektik qorda kóptep kezdesetin jabaıy tuqymdardan aldaǵy ýaqytta da azyq-túlik ónimderiniń mol qoryn alýǵa bolady. Búginde Qazaqstanda 6 myńnan astam ósimdik ósedi. Ázirge ınstıtýt mamandary tarapynan sonyń 800-den astamy ǵana ıgerilse, tuqym bankinde 4 myńǵa jýyq úlgisi saqtalǵan. Tuqym banki arnaıy salqyndatqysh bólmemen jáne uzaq merzimdi kolleksııalardy arnaıy temperatýralyq rejimde saqtaıtyn tońazytqyshtarmen qamtamasyz etilgen. Áli de zamanaýı jaraqtandyrylýdy qajet etetin zerthana jumysy taıaý keleshekte kreotankerler, ósimdikterdiń jemisterin saqtaıtyn tehnologııalar kerek. Zerthanada Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Qazaq agrarlyq ýnıversıteti men Qyzdar ulttyq ýnıversıtetiniń bıologııa fakýltetin támamdaǵan mamandar ósimdikterdi zertteý isimen aınalysyp keledi.
Zerthana jumysynan ańǵarǵanymyzdaı, ótken ǵasyrdyń 40-shy jyldary Qyrǵyz ústirtteri, Ańyraqaı, Ile Alataýy, Táńir taýynyń baýraılary sekildi alqaptardan jınalǵan ósimdikter týraly derekter ǵalymdardyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda da zertteý jumystaryn toqtatpaǵandyǵyna dálel. Onda ósimdikke qatysty derekter ataýynan bastap, tabıǵı, ekologııalyq erekshelikteri tolyǵymen qamtylǵan.
Azyq-túlik, dári-dármek, mal azyqtyq, tehnıkalyq baǵyttaǵy kolleksııalardan turatyn tuqym bankiniń keleshekte jańa ónimder alýǵa múmkindik beretin áleýeti zor. Osy oraıda ósimdik qory Qazaqstannan úsh esege az el Koreıanyń dári-dármek, kosmetıka, bıologııalyq belsendi qospa ónimderimen álemge tanylyp otyrǵan nazar aýdartady. Tańsara Mýrzataeva atap ótkendeı, bul elde barlyq ósimdiktiń hımııalyq quramy tolyǵymen zerttelip bolǵan. Tipten, taǵamdary shópten ǵana jasalatyn jasyl kafeler jumys isteıdi.
«О́simdik qoryn paıdalanyp, zertteý jaǵynan kórshi Qytaı elinen de artta kelemiz. Al Qazaqstanda álemniń kóptegen elinde kezdese bermeıtin sırek ósimdikter qory bar. Endemıkter arnaıy arealdarda ǵana ósedi. Tipten, ár úıdiń aýlasynda ósetin baqbaqtyń gúl jarǵan kezde dárýmenge óte baı ekeni álimsaqtan belgili. Dala ósimdikterin kúndelikti turmysta paıdalanǵan ata-babalarymyz densaýlyǵy myqty bolýynyń syry osynda jatsa kerek-ti. О́te baı ósimdik qorymyz bola tura búginde ony dári-dármek, kosmetıkalyq baǵytta paıdalana almaı otyrǵanymyz qynjyltady», deıdi T.Mýrzataeva.
Tuqym bankiniń toptamasy jylyna 200-400 úlgimen tolyǵyp otyrady. Munda Cıvers almasynyń birneshe úlgisi bar. Jaýqazynnyń Greıga, Regel, Bıbershteın, Shrenk sekildi endemıkalyq túrleri belgili. Alaıda olardyń qatary jyl ótken saıyn sırep barady. T.Mýrzataevanyń aıtýynsha, ósimdik qoryn qazir saqtap qalmasaq, aldaǵy onjyldyqta jaýqazynnyń túrleri múlde joıylyp ketýi múmkin. Adamzattyń tabıǵatqa zııan tıgizip jatqany sonshalyq, Ile Alataýy baýraıynda ósetin raýǵash gúlder qarqyn alǵan qurylystardyń saldarynan adam aıaǵy baspaıtyn aýmaqtarǵa kóship ketken. Eger mundaı keleńsiz jaıttar jalǵasyn taba berse, raýǵashtar da joıylýdyń aldynda tur. Búginde «Qyzyl kitapqa» engen raýǵash gúlderin seleksııasyz-aq taǵam retinde paıdalanýǵa bolady. Al taý pııazy sııaqty dala ósimdikteri ashy keletindikten, seleksııalyq jolmen alynǵan túrlerin taǵam óndirisinde paıdalanyp kelemiz. Búginde zertteý jumystary ósimdikterdiń de ekologııalyq jaǵdaılarǵa beıimdele otyryp, evolıýsııalyq kezeńderden ótetinin anyqtap otyr. Al ınstıtýtta ósimdikter týraly tolyq málimetter qory bar katalog jumysy jolǵa qoıylǵan.
Gerbarıı qory – postkeńestik elderdegi eń baı botanıkalyq qoıma.
Myńjyldyq tarıhy bar gerbarıı ǵylymy ósimdik jaıly bilimniń qaınar kózi, ıaǵnı gerbarıısiz ósimdikter dúnıesin zertteý múmkin emes. Al gerbarızasııa geografııalyq jańalyqtardyń bastaýynda turǵan ǵylym.
Búginde ınstıtýt quramyndaǵy Gerbarıı qory ǵylymı baǵyttaǵy keshendi jumystaryn jalǵastyryp keledi. Zerthana gúldeıtin ári tamyrly ósimdikterdiń gerbarıı qoryn tolyqtyrýdy maqsat etedi. Gerbarıı qorynda 260 myńǵa jýyq ósimdikterdiń úlgileri bar. 2014 jyly zerthanada zııankesterden zararsyzdandyrý jumystary júrgizilip, arnaıy jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen.
Bólim meńgerýshisi, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Aıjamal Shormanovanyń aıtýynsha, 1933 jyly joǵary satydaǵy ósimdikter zerthanasynyń bazasynda qurylǵan Qazaqstannyń Gerbarıı qory postkeńestik elderdiń botanıkalyq kolleksııalarynyń quramyna kirgen, ulttyq mańyzy bar ári ózindik ındeksi belgilengen eń baı jáne biregeı qoıma. Búginde elimizde jýsan týysynyń – 81, jýanyń – 109, qyzǵaldaqtyń – 50, bóriqaraqattyń – 9, raýǵash týysynyń – 10, júzgin týysynyń – 86, tobylǵy týysynyń – 10, tańqýraı týysynyń – 4, dolana týysynyń – 7, búldirgenniń 2 túri ósedi. Osy oraıda eskere ketetin jaıt, arnaıy ındeks arqyly ósimdikke qatysty málimetterdi dúnıe júziniń qaı óńirinen bolsa da izdep taýyp alýǵa bolady. Gerbarıı qoryndaǵy 1840 jyldardan bergi aralyqta saqtalǵan ósimdiktermen tanystyryp ótken Aıjamal Ábdiraıymqyzy «Qazaqstandaǵy 29 florıstıkalyq aýdanda bıoalýantúrlilikti saqtaý maqsatynda aýmaqtyq kadastr jasalyp, birinshi kezekte Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy joıylyp bara jatqan ósimdikterdiń «Qyzyl kitaby» jasaldy», dedi.
Keıinnen Mańǵystaý, Jambyl, Qyzylorda oblystarynyń kadastry men «Qyzyl kitaby» jaryq kórgen. Sonymen birge otandyq gerbarıı qorynda Germanııa, Koreıa sııaqty elderden ákelingen ósimdikterdiń úlgileri saqtalǵan. Al respýblıkadaǵy ósimdikterdiń tarıhyna qatysty derekter 1956-1966 jyldary Qazaqstan florasynyń 9 tomdyǵy bolyp jaryqqa shyqqan basylymda jınaqtalyp otyr. Bul jınaq kúni búginge deıin qoldanysta.
Bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Gúlmıra Qudabaevanyń aıtýynsha, elimizde «Qyzyl kitapqa» engen ósimdikter kóbeıip barady. «Qyzyl kitaptyń» sońǵy shyǵarylymy 2014 jyly basylǵan bolsa, onda qorǵaýǵa alynǵan ósimdikterdiń 387 túri engen.
«Bul ósimdikter florasy belsendi paıdalanylyp jatqanynyń dáleli. Qazirgi kezde ósimdikter álemin qorǵaý máselesine oraı óńirlerdegi mamandar dabyl qaǵa bastady. Osyǵan oraı mamandar jan-jaqty ekspedısııalarǵa shyǵyp, osy qor jınaqtaldy. Gerbarıı qorynda orystyń ǵalymdary Shrenk, Karelın, Kırıllovtyń Qazaqstan aýmaǵynan jınaǵan ósimdik úlgileri bar. Kezinde osy aýqymdy qor Peterborǵa joldanyp otyrǵany belgili. Odaq taraǵannan keıin ulttyq qor elimizge qaıtaryldy. Alaıda bul aýqymdy qordyń azǵantaı bóligi ǵana», deıdi Gúlmıra Máýletqyzy.
Ǵalym atap ótkendeı, gerbarıı qory – ósimdiktiń ǵylymı tólqujaty. О́te názik qor bolǵandyqtan, arnaıy jaǵdaılarda saqtaýdy qajet etedi. Ol úshin ósimdikter qoımasy ornalasqan ǵımarat ta zamanaýı talaptarǵa saı salynýy tıis. Tabıǵı apattar oryn ala qalǵan jaǵdaıda, birneshe urpaq jınaǵan qordan aıyrylyp qalýymyz ábden múmkin. Al elimizdegi ósimdikter qoımasyna ulttyq mártebe berilýi qajet. О́ıtkeni ulttyq mártebesiz gerbarıı qorynyń bolashaǵy joq. Bul másele ınstıtýt basshylyǵy tarapynan Parlament qabyrǵasynda da kóterilgen bolatyn.
Qazirgi tańda memlekettik mańyzy zor gerbarıı qory men tuqym bankiniń jumysyn ári qaraı jandandyrý isi ózekti. Mamandar taıaý keleshekte ulttyq qor arqyly álemge áıgili azyq-túlik qorynyń jańa túrlerin shyǵarýǵa bolatyn múmkindiktiń mol ekenin aıtyp otyr. Bul ıgi is erteńgi kúnniń enshisinde deıtin bolsaq, búginniń talaby ósimdikterdiń tektik qoryn zertteý men saqtap qalý isine barynsha kóńil bólý.
Aýyl sharýshylyǵy jáne jabaıy ósimdikter tuqymyn saqtaıtyn qoımalarda mıllıondaǵan úlgiler bar.
Ǵalymdardyń málimeti boıynsha, ósimdikterdiń tuqymyn ǵylymı qoldanbaly baǵytta saqtaýdyń alǵashqy jumystardyń negizin Reseı botanıgi N.Vavılov qalaǵan. Soǵys jyldarynda paıda bolǵan tuqym banki keıinnen dúnıe júzi elderine tarala bastady. Búginde álemdegi eń iri aýyl sharýashylyǵy daqyldary tuqymdarynyń qoımasy Norvegııada Shpısbergen arhıpelagynda ornalasqan. Qoımany jasaýdaǵy maqsat – ǵalamdyq apattar kezinde tuqym qoryn joıylyp ketýden saqtaý. Longıır eldi mekeninde 120 metr tereńdikte ornalasqan qoımada 4,5 mln tuqym úlgilerin saqtaıtyn oryn bar. Bank jarylǵysh zattarǵa tótep beretin esikter, shlıýzdi kameralarmen jaraqtalǵan. Bul arnaıy konvertterge salynyp, plastık pakettermen temir konteınerlerge ornalastyrylǵan tuqymdy uzaq jyldar boıy saqtaýǵa múmkindik beredi. О́tken jylǵy derekter boıynsha qoımada 900 myńnan astam tuqym bar.
Jer sharyndaǵy jabaıy ósimdikter florasynyń eń baı qoımasy Ulybrıtanııanyń ońtústiginde ornalasqan Kew’s Millennium Seed Bank-te. Zertteýshiler 1803 jyly Ońtústik Afrıka jaǵalaýynda apatqa ushyraǵan gollandııalyq saýdagerdiń ámııanynan tabylyp, Keıptaýn ulttyq arhıvinde saqtalyp kelgen tuqym keıinnen Seed Bank-ke jetkizilgeni jaıyndaǵy derekke súıensek, ǵalymdardyń paıymdaýynsha, tuqymdy júzdegen jyl boıy saqtaý arqyly adamzattyń ıgiligine paıdalanýǵa bolady. Osy oraıda Millennium Seed Bank ǵalymdarynyń maqsaty – jahandaǵy jabaıy floranyń tolyq jáne biryńǵaı tizimin jasaý. Seed Bank mamandary osylaısha zamanaýı tehnologııalardyń kómegimen jahandyq apattar jaǵdaıynda eń osal ósimdikterdiń ózin saqtaýǵa bolatynyn dáleldeýge tyrysýda. Al osy onjyldyqta bank mamandary álemdegi jabaıy ósimdikterdiń 25 paıyzyn jınaýdy maqsat etip otyr.
